RAÈM THAÙNG BAÛY VAØ
"CHIEÂU HOÀN THAÄP LOAÏI CHUÙNG SINH"
Töông Linh
Chieâu hoàn Thaäp loaïi chuùng sinh" (CHTLCS) laø moät trong soá nhöõng kieät taùc cuûa Nguyeãn Du, taùc giaû Truyeän Kieàu. Moãi naêm, cöù vaøo dòp Raèm thaùng Baûy aâm lòch, nhieàu ngöôøi Vieät Nam chuùng ta laïi nhôù ñeán baøi thô ñaày tính vaên hoïc naøy, maëc duø khoâng thaáy ai söû duïng noù trong vieäc cuùng teá coâ hoàn.
Theo quan nieäm töø xöa cuûa daân toäc ta thì ngöôøi cheát coù hai daïng: cheát bình thöôøng vaø cheát khoâng bình thöôøng. Cheát bình thöôøng laø cheát vì tuoåi giaø, vì beänh. Cheát khoâng bình thöôøng laø cheát do caùc loaïi tai naïn, göôm giaùo, teân ñaïn gaây ra; daïng cheát thöù hai goïi laø "baát daéc kyø töû". Cuõng theo quan ñieåm xöa, nhöõng ngöôøi "baát ñaéc kyø töû" phaûi trôû thaønh coâ hoàn laø khi cheát khoâng ñöôïc choân caát, hoaëc coù choân caát nhöng khoâng coù thaân nhaân bieát vaø baûo quaûn moä phaàn, khoâng ngöôøi thôø cuùng. Soá linh hoàn naøy xuoáng aâm phuû thì bò giöõ laïi choán ñòa nguïc, khoâng ñöôïc xeùt cho ñaàu thai, cuøng chòu chung caûnh bò giam caàm toäi nghieäp.
Coâ hoàn cuõng laø nhöõng linh hoàn nhöng bò coâ ñoäc, khoâng ngöôøi thôø phuïng. Moãi naêm, theo quan nieäm xöa, coù moät ngaøy laø ngaøy Raèm thaùng Baûy aâm lòch, taát caû coâ hoàn bò giam caàm ñeàu ñöôïc thaû khoûi caùc cöûa ôû ñòa nguïc ñeå höôûng töï do trong moät ngaøy moät ñeâm; ngaøy aáy coù teân laø "Xaù toäi vong nhaân". Vôùi loøng nhaân aùi voán laø baûn saéc daân toäc, ngöôøi coøn soáng nôi traàn theá, nhaân ngaøy naøy saém sanh teá phaåm ñeå töôûng nieäm chung nhö moät ngaøy "gioã hoäi" nhöõng linh hoàn ñau khoå, khoâng ñöôïc thôø phuïng, khoâng coõi ñi, veà.
Cuùng coâ hoàn, theo tuïc leä xöa laø do töø yù nghóa aáy vaø chæ dieãn ra trong moät ngaøy moät ñeâm Raèm thaùng Baûy. Taát caû cuõng chæ laø vieäc laøm töôïng tröng, bieåu hieän ñaïo lyù cuûa daân toäc ta veà tình ñoàng baøo ñoàng loaïi, "thöông ngöôøi nhö theå thöông thaân", "söï töû nhö söï sinh, söï vong nhö söï toàn" ... Kyø dö, naøo ai bieát chính xaùc "coõi aâm" nhö theá naøo ñaâu?
Toá Nhö tieàn boái tröôùc taùc CHTLCS cuõng döïa treân quan nieäm vaø tín ngöôõng daân gian aáy, taát nhieân laø aûnh höôûng saâu tinh thaàn Vu Lan cuûa Phaät giaùo, nhöng chuû yeáu laø nhaèm mieâu taû moät phaàn veà soá phaän con ngöôøi ñaõ chòu moïi baát haïnh döôùi thôøi phong kieán (bò aùp böùc, khoå ñau, ngheøo ñoùi, loaïn laïc, nhieãu nhöông) maø cheát. Baøi thô laø moät thôøi ñaïi trong kho taøng vaên hoùa daân toäc chöù khoâng phaûi moät baøi ñeå cuùng.
Tröôùc nay, khoâng ít ngöôøi goïi baøi chieâu hoàn naøy laø "Vaên teá thaäp loaïi chuùng sinh". Goïi nhö vaäy laø khoâng ñuùng, vì vaên teá chæ ñeå teá ngay ngöôøi vöøa môùi töø traàn, thoâng thöôøng laø chöa mai taùng. Leõ khaùc, moät thi haøo kieät xuaát nhö Nguyeãn Du, quaù thaønh thaïo veà moïi theå vaên cöû nghieäp, neáu muoán laøm baøi vaên teá coâ hoàn chaéc chaén taùc giaû ñaõ söû duïng theå vaên teá ñuùng coâng thöùc Ñöôøng phuù vôùi nguõ ñoaïn maïch, toaøn baøi goàm nhöõng caâu cuûa theå ñoái nhö song quan, caùch cuù, haïc taát ... Vaên teá coù giaù trò kyõ thuaät cao nhöng khoù phoå bieán saâu roäng trong quaàn chuùng. Baøi CHTLCS laïi chæ laø baøi thô song thaát luïc baùt daïng tröôøng ca, deã hieåu, deã thuoäc, deã söû duïng ñoái vôùi moïi taàng lôùp ngöôøi trong xaõ hoäi. Choïn theå thô naøy haún laø duïng yù cuûa taùc giaû. Baøi thô khoâng nhaèm teá ngay ngöôøi vöøa töø traàn nhö vaên teá, maø chieâu (vaãy môøi laïi), nhieàu hoàn ñaõ trôû thaønh coâ hoàn, khoâng phaân bieät cuõ, môùi, ñòa vò xaõ hoäi luùc sinh thôøi vaø caùch cheát.
Höông löûa ñaõ khoâng nôi nöông tuïa.
Hoàn moà coâi laàn löûa baáy nieân
Coøn chi ai khaù, ai heøn
Coøn chi maø noùi keû hieàn, ngöôøi ngu!
Baøi CHTLCS goàm 184 caâu, thô song thaát luïc baùt. Taùc giaû goïi "Thaäp loaïi" laø chæ veà soá nhieàu chöù khoâng phaûi chaün "möôøi loaøi"; vaø "chuùng sinh" trong baøi khoâng goàm caû thöïc, ñoäng vaät maø chæ noùi veà con ngöôøi. Chuû theå cuûa taùc phaåm 27 caùch "baát ñaéc kyø töû" cuûa nhieàu ngöôøi thuoäc nhieàu thaønh phaàn trong xaõ hoäi phong kieán ôû thôøi ñaïi taùc giaû. Töø caâu 21 ñeán caâu 136, taùc giaû ñaõ "chieâu" caùc "hoàn": tranh baù ñoà vöông bò thua maø cheát, phu nhaân quyeàn quyù cuûa caùc vua chuùa, coâng haàu gaëp phen "thay ñoåi sôn haø" phaûi töï vaãn, keû laøm chính trò thaát nhaân taâm bò gieát, nhöõng töôùng soaùi "daûi thaây traêm hoï laøm coâng moät ngöôøi" cuoái cuøng bò cheát thaûm, nhöõng keû ham laøm giaøu ñeán "nhòn nguû queân aên", ngöôøi boû queâ nhaø ñeán choán kinh ñoâ, thaønh thò mong caàu chöõ "Quyù", keû laøm aên doïc ngang soâng bieån, ngöôøi ñi buoân baùn ñöôøng xa, nhöõng quaân só cheát traän voâ danh, gaùi lôõ laøng buoân nguyeät baùn hoa, ngöôøi haønh khaát, keû maéc voøng tuø toäi, treû sô sinh töû vong, nhöõng ngöôøi bò thuyeàn chìm, luõ cuoán, teù caây, nhaûy gieáng, thaét coå töï töû, cheát vì hoûa hoaïn, vì aùc thuù, caù döõ, höõu sinh voâ döôõng, hoaïi thai ...
Chöõ "Taâm" cuûa taùc giaû daøn traûi khaép taùc phaåm, nhöng daønh nhieàu nhaát cho caùc phaàn "chieâu" noùi treân. Nhöõng tieåu keát cho moãi phaân ñoaïn aáy thaät taøi tình, gaây ñöôïc söùc truyeàn caûm maïnh cho ngöôøi ñoïc, ngöôøi nghe. Vôùi baát cöù loaïi coâ hoàn naøo, Nguyeãn Du cuõng daønh cho moät nieàm thöông xoùt. Chaúng haïn, vôùi coâ hoàn cheát soâng cheát bieån:
Gaëp cô gioâng toá giöõa doøng
Ñem thaân choân giaáp vaøo loøng kình gheâ!
vôùi quaân só cheát traän voâ danh:
Laäp loøe ngoïn löûa ma trôi
Tieáng oan vaêng vaúng toái trôøi caøng thöông!
vôùi hoàn nhöõng gaùi lôõ laøng:
Ñau ñôùn thay phaän ñaøn baø
Kieáp sinh ra theá, bieát laø taïi ñaâu?!
hoaëc vôùi hoàn nhöõng ngöôøi haønh khaát:
Thöông thay cuõng moät kieáp ngöôøi
Soáng nhôø haøng xöù, cheát vuøi ñöôøng quan!
Hoàn naøo cuõng ñöôïc taùc giaû thöông, keå caû vôùi keû luùc coøn soáng ñaõ gaây neân caûnh "thòt naùt maùu rôi" cho bao ngöôøi khaùc. Taùc giaû ñaõ xöû söï theo ñöùc khoan dung, giaûi chöù khoâng neân keát, "baát nieäm cöïu aùc" cuûa ngöôøi xöa daønh cho keû ñaõ khuaát:
Ngaøn caây noäi coû raàu raàu
Naøo ñaâu ñieáu teá, naøo ñaâu chöng thöôøng!
Ñeán baây giôø vaãn chöa coù vaên lieäu naøo cho bieát Nguyeãn Du ñaõ vieát CHTLCS vaøo khoaûng naêm naøo, tröôùc, sau hay cuøng thôøi gian vôùi Truyeän Kieàu? Töôøng truyeàn raèng luùc baáy giôø (?), khaép vuøng roäng lôùn nôi Nguyeãn Du ôû coù xaûy ra moät traän dòch khuûng khieáp (ñaïi loaïi nhö ñaäu muøa, thoå taû, dòch haïch) laøm cheát raát nhieàu ngöôøi. Nguyeãn Du ñi döï caùc leã caàu sieâu cho nhöõng ngöôøi ñaõ cheát vì naïn dòch nhöng khoâng nghe coù baøi chieâu hoàn naøo, beøn naûy ra yù ñònh phaûi vieát moät baøi. Thôøi gian naøy vaøo dòp "Tieát thaùng Baûy, möa daàm suøi suït" coù ngaøy "Xaù toäi vong nhaân", tieàn boái beøn vieát luoân baøi chieâu hoàn cho "Thaäp loaïi chuùng sinh". Môû ñaàu baøi laø caûnh sô Thu aûm ñaïm, theâ löông:
Tieát thaùng Baûy, möa daàm suøi suït
Toaùt hôi may, laïnh buoát xöông khoâ
Naõo ngöôøi thay buoåi chieàu Thu
Hoa lau nhuoám baïc, laù ngoâ ruïng vaøng
....
Loøng naøo loøng chaúng thieát tha
Coõi döông coøn theá, nöõa laø coõi aâm!
Laâu nay, baøi CHTLCS cuûa Nguyeãn Du coù ñöôïc in laïi; vieäc laøm naøy raát toát ñeå giöõ cho nhöõng vieân ngoïc quyù trong kho taøng vaên hoùa daân toäc khoâng bò mai moät hay thaát truyeàn. Coù ñieàu laø caùc baûn in laïi aáy ñeàu noùi ñaõ ñöôïc hieäu chính, hieäu ñính. Ñeán nay, baûn chính cuûa CHTLCS vaãn chöa tìm thaáy, nhöõng baûn in laïi ñeàu döïa vaøo caùc laàn in tröôùc, maø caùc baûn in tröôùc cuõng khoâng ñöôïc in theo ban thaûo goác. ñaõ khoâng coù baûn chính thì laáy cô sôû naøo ñeå xem xeùt maø söûa laïi cho ñuùng (hieäu chính) hoaëc ñính chính cho khoûi sai vôùi nguyeân taùc (hieäu ñính)?
Duø sao, ñieàu ñaùng möøng vaø traân troïng laø nhôø moät soá vò ñaõ coù coâng ñöùng ra lo vieäc in laïi CHTLCS qua töøng thôøi kyø ñeå taùc phaåm giaù trò naøy ñöôïc löu haønh maõi maõi.
Töông Linh
Söu taäp, thieát keá vaø trình baøy
