MỘT CÂU CHUYỆN CÓ THỰC
NGHĨ ÐẾN CÁCH DẠY TRẺ BÁO HIẾU
THUÝ HỒNG ( La Chữ)
Vu Lan là mùa báo hiếu, ai cũng biết thế và ai cũng nói thế, nhất là đối với bà me. Nhưng báo hiếu thế nào và làm sao có sự báo hiếu ngay ở đây và bây giờ với toàn bộ ý nghĩa thực tiễn của sự báo hiếu? Vấn đề không còn nằm trong phạm vi lý thuyết mà trở thành vấn đề giáo dục cấp thiết. Nói nhiều cũng chẳng có ích chi. Phân tích giảng giải vốn là căn bệnh của con người. Nhưng càng phân tích, càng giảng dạy lại càng xa rời thực tiễn xa rời cuộc sống .
Trong bài này, chúng tôi không nói gì cao xa hay lý luận gì khúc mắc, chỉ lấy từ cuộc sống trong đời thường để nói lên một vài tư duy về cách giáo dục trẻ nhỏ như thế nào cho nó biết vâng lời mẹ, biết thương mẹ, chỉ chừng ấy có lẽ đã làm được chút gì cho trẻ hưởng được sự báo hiếu thực tiễn mang tính thực hành. Số là mùa hè năm nay, ở Huế đã xuất hiện một ngành thương mại mới : ngành làm và bán diều. Hàng ngàn con diều và đủ loại, giá từ 5000, 10000 đến 20000đ đều có. Các trẻ em chỉ đem tiền ra mua là đã có ngay một con diều đẹp để thả chơi với bạn bè, hay chơi một mình …Nhưng không phải em nào cũng có tiền để mua một con diều thả chơi…! Bởi đó mà có câu chuyện thực sau đây, một chuyện có thực đã làm cho tôi suy nghĩ …
Hôm đó (15.6.2000), khi ra đi, tôi gặp hai mẹ con : người mẹ độ 25 tuổi, người con trai kháu khỉnh độ 5 tuổi. Em bé đang đòi mẹ có con diều để chơi, sau độ một giờ, khi trở về nhà, tôi lại gặp hai mẹ con ấy, vẫn ở vị trí trước nhà họ như trước đó, và câu chuyện tôi vừa thấy vừa nghe đã xảy ra như sau : Có lẽ sau một giờ cặm cụi làm con diều giấy cho con chơi vừa xong, người mẹ đưa con diều giấy cho em bé, em bé chê xấu, đòi có con diều như các trẻ khác. Bà mẹ trẻ, mặt rất buồn, đã nói với con :"Mẹ cũng muốn cho con có con diều đẹp như vậy, nhưng mẹ không có tiền để mua. Thôi con chịu khó chơi con diều mẹ làm cũng được!". Giọng bà mẹ trẻ vừa buồn vừa thiết tha lẫn chua xót, tỏ ra người thiếu phụ này cũng rất xót xa vì mình không có tiền mua trò chơi đẹp cho con ! Nhưng lạ thay! Giọng thiếu phụ nói nhẹ nhàng thế, mà em bé trai năm tuổi bỗng nói :"Thôi, rứa cũng được mẹ hí! Mẹ không có tiền thì con chơi diều này cũng được mẹ hí!" Và em cầm con diều giấy nhỏ do mẹ làm cho, chạy đi. Diều lên độ vài thước, thế nhưng em bé thích quá chừng! Bà mẹ trẻ nhìn theo cười với con rất vui …
Tôi là một nhà giáo, nên nhìn và nghe câu chuyện, chứng kiến tận mắt, con người tôi tự nhiên trầm hẳn lại. Bao nhiêu năm đi dạy, tôi đã làm được gì cho trẻ thơ? Giảng giải, phân tích, khuyến cáo và răn dạy học trò phải có hiếu với cha mẹ. Lúc này tôi mới thấy là mình đã làm chuyện không hẳn là vô ích, song chắc không có lợi mấy; vì tôi giảng giải, phân tích quá nhiều!…
Câu nói của bà mẹ trẻ xuất phát tự đáy lòng thương con, thương con chân thật, trong vô thức không hàm ý răn dạy chi cả. Chỉ nói cho con biết thế, cho nên âm thanh trong câu nói của bà mẹ tuy đơn sơ, nhưng chân thật, trìu mến, thương cảm đã đánh động tâm vô ký của đứa con. Em bé nghe giọng mẹ nói, tự thức tỉnh một cách hồn nhiên. Bao nhiêu cái đẹp lao xao bên ngoài hoàn toàn tan biến, trước mắt em chỉ còn người mẹ là cao cả, tuyệt vời; cho nên tuy không đẹp như diều thiên hạ bán, nhưng con diều giấy mẹ làm đối với em lúc đó là thần tiên, đẹp tuyệt vời. Có thể em mới vâng lời mẹ, chấp nhận đồ chơi do mẹ làm, có thể em đã hiểu được mẹ nghèo, dù mẹ có thương em bao nhiêu đi nữa thì cũng đành chịu. Em đã cảm nhận được nỗi xót xa, quặn thắt qua lời nói của mẹ. Tôi nghĩ đây chính là dạy cho con biết báo hiếu; vì em đã làm vui lòng người mẹ trong lúc mẹ đang buồn, đang thương con vì phận nghèo của mình, không làm cho con được vui sướng hơn … Tôi lại nghĩ lan man : nếu lúc đó bà mẹ lại trách mắng em bé, rồi đánh em bé, thì kết quả sẽ ra sao? Vậy thì động từ "dạy dỗ" của tổ tiên truyền lại có bao hàm triết lý giáo dục trẻ em chăng? Vâng, có lẽ đúng thế, muốn "dạy" trẻ là phải "dỗ" trẻ. Nhưng "dỗ" thế nào đây? Ðó mới là vấn đề, bà mẹ trẻ đã nói sự thật cho con biết. Sự thật là mẹ thương con, sự thật là mẹ cũng muốn cho con có đồ chơi đẹp, sự thật là mẹ đang quặn thắt vì con không có đồ chơi như bạn bè. Nhưng sự thật cũng là mẹ nghèo, không có đủ tiền mua diều cho con. Nói chung tất cả là sự thật, sự thật ấy chỉ mẹ biết, mẹ chịu mà thôi. Mẹ chỉ nói cho con nghe bằng mấy lời đơn sơ, nhưng biết bao sự thật đã được bao hàm trong đó. Sự thật được truyền thông qua giọng nói dịu hiền, truyền cảm, nói lên cả một nỗi lòng của người mẹ. Sự thật tinh ròng, không có một tạp niệm xen vào. Hành động này đem lại nụ cười trên môi bà mẹ. Chẳng làm mẹ phiền lòng, an ủi được mẹ, làm vơi nỗi ưu tư trong lòng mẹ, đem lại nụ cười trên môi mẹ. Ðó chẳng phải hiếu đạo là gì ?
Như thế, việc báo hiếu không phải đợi đến lúc đứa trẻ lớn, biết nhận thức theo luận lý, rồi mới giảng giải trường giang đại hải. Một em cài "bông hồng trắng" cảm thấy thấm thía nỗi buồn mất mẹ! Ðã đành! Nhưng một em cài "bông hồng đỏ" dù có thương cảm em cài "bông hồng trắng" đến mức độ nào đi nữa, em vẫn không biết nỗi buồn mất mẹ là chi. Vì em còn mẹ, và cũng đừng mong, em lãnh hội được nỗi buồn mất mẹ của em kia, mà yêu thương mẹ mình hơn. Nếu có thì thứ tình cảm đó cũng rất khách quan .
Như vậy, giáo dục hiếu đạo cho trẻ em phải là giáo dục bằng tình cảm. Tình cảm chân thật phát xuất từ sự thật rất thật, không che giấu, không tô bồi. Sự thật được truyền đi bằng ngôn ngữ tình cảm lung linh chân thật, tâm vô ký sẽ ghi dấu ấn chân thật, phản hưởng thành hành động chân thật. Chân vốn đã bao hàm Thiện và Mỹ. Có Chân là có cả Thiện, Mỹ .
Giảng dạy chữ nghĩa cho trẻ chỉ là cách áp dấu ấn ký hiệu vào nhãn quan làm cho trẻ nhớ, để về sau ký ức hồi tưởng đồng nhất hoá với hình ảnh ở ngoài vừa đập vào mắt liền nhận biết. Cách này dĩ nhiên là từ ngoài vào. Trái lại, đạo đức nói rộng. lòng báo hiếu nói hẹp, không phải từ ngoài vào mà trái lại từ trong ra. Cho nên giáo dục đạo đức này là tự đáy lòng người truyền, trực truyền cái chân thật sang cho tâm vô ký trực nhận, và tự tâm vô ký bộc lộ lên, phát ra hành động, không áp đảo, không nhồi nhét, không vụ hình thức. Có thể lần lần trẻ mới cảm nhận được hiếu là thế nào, và làm thế nào thì gọi là báo hiếu. Hiếu là chủ thể tự tri, tự cảm và tự hành. Không phải người nói, sách giảng hiếu là thế này, hiếu là thế kia mà chủ thể làm theo thì được gọi là người có hiếu, biết báo hiếu. Bởi vì "nhị thập tứ hiếu" đã từng là gương sáng của những người có hiếu trong thời xưa; nhưng nay, nếu cứ theo thế mà làm thì có gì lạ lùng hơn!
Cho nên nói rộng ra, báo hiếu chính là vấn đề nội tâm. Giáo dục hiếu đạo, nói rộng ra là giáo dục đạo đức, là giáo dục đi thẳng vào nội tâm. Ðừng đợi đến lúc trẻ biết đặt vấn đề. Khi đã đặt vấn đề được tức là khi đạo đức phải ra đi rồi. Vì chủ thể nhận thức và đối tượng (tức vấn đề) bị nhận thức tách làm hai, cứ lăn tròn vô tận như âm –dương trong thái cực đồ Trung Hoa, càng lăn tròn càng biến hoá, càng biến hoá càng đi xa .
Trở lại câu chuyện có thực "Mẹ, con và con diều giấy" chúng tôi thấy em bé trai 5 tuổi, đã báo hiếu hiện tiền cho mẹ em rồi đó. Em đã khước từ tất cả mọi cám dỗ để còn biết làm vui lòng mẹ, công ơn mẹ đã căm cụi làm con diều giấy cho mình, tuy không đẹp như mọi diều khác, song nó lại vô cùng đẹp với em. Vì diều đó là của mẹ làm, bao nhiêu tình thương con của mẹ để vào cái trò chơi nho nhỏ mong làm con vừa ý; tình mẹ đổ vào công trình đó bao la, mênh mông biết mấy. Cho nên em đã chấp nhận và làm nở nụ cười trên môi người mẹ. Nếu chúng ta tạo được hàng triệu trường hợp như thế, thì chắc là cách báo hiếu của các em trong muà Vu Lan báo hiếu mang đầy tính hiệu quả giáo dục thực dụng vậy .
(Tuần báo Giác Ngộ)
Trang MỤC LỤC VU LAN(những bài mới)