PHONG CAÙCH TAÙN TUÏNG

TRONG PHAÄT GIAÙO VIEÄT NAM

GSTS. TRAÀN VAÊN KHEÂ

LTS : "Raát laï vôùi chuùng toâi nhöng chuùng toâi thaáy taâm hoàn thanh-thaûn. Caùc vò sö ñaõ ñem ñeán cho chuùng toâi moät taâm linh raát Vieät Nam". Ñoù laø aán töôïng cuûa moät ngöôøi Phaùp veà aâm nhaïc nghi leã Phaät giaùo Vieät Nam, trong Festival quoác teá :"Lieân hoan cuûa trí töôûng töôïng" do Boä Vaên Hoaù Phaùp toå chöùc vaøo thaùng 4 naêm 1998. Caùi gì ñaõ laøm neân chaát lieäu"moät taâm linh raát Vieät Nam" aáy ? NSGN traân troïng giôùi thieäu phaàn löôïc ghi baøi noùi chuyeän cuûa GSTS. Traàn Vaên Kheâ, daãu khoâng sinh ñoäng vôùi nhöõng minh hoïa trong caùc buoåi thuyeát trình cuûa giaùo sö, nhöng hy voïng seõ phaàn naøo gôïi yù cho baïn ñoïc veà moät caâu traû lôøi thoaû ñaùng.

Treân theá giôùi veà caùch taùn, tuïng coù ba tröôøng phaùi :

Baéc toâng, hay Ñaïi thöøa goàm coù Aán Ñoä, Trung Quoác, Trieàu Tieân, Nhaät Baûn vaø Vieät Nam. Kinh vaên baèng tieáng Phaïn (Sanskrit) ñeå nguyeân tieáng Phaïn, phieân aâm ra baèng tieáng Trung Quoác, ñoïc theo caùch phaùt aâm cuûa ngöôøi Trung Quoác, thì gaàn gioáng aâm tieáng Phaïn, nhöng khi ñoïc chöõ phieân aâm theo caùch ñoïc cuûa moãi nöôùc Trieàu Tieân, Nhaät Baûn hay Vieät Nam thì raát xa aâm tieáng Phaïn, nhö baøi chuù Vaõng sanh (Nam moâ A di ñaø baø daï v.v….) Coù khi tieáng Phaïn dòch ra tieáng Trung Quoác vieát laïi baèng chöõ Haùn nhö A Di Ñaø kinh, Taâm kinh Baùt Nhaõ v.v…

Nam toâng hay Tieåu thöøa goàm caùc nöôùc Sri Lanka (Tích Lan), Thaùi Lan, Cao Mieân (Campuchia), Laøo. Kinh cheùp baèng chöõ Paøli ñoïc theo aâm Paøli, khoâng dòch ra tieáng boån xöù.

Maät toâng (Taây Taïng, Moâng Coå) kinh goàm nhöõng maät ngoân ñoïc theo moät gioïng thaät traàm.

Sau khi nghe qua ba caùch tuïng kinh, chuùng ta thaáy raèng caùch taùn, tuïng trong truyeàn thoáng Vieät Nam ñöùng trong truyeàn thoáng Baéc toâng.

(Phaàn minh hoaï baèng caùc ñoaïn trích caùc phong caùch tuïng cuûa caùc nöôùc Trung Quoác (danh hieäu Ñöùc Phaät Thích Ca Maâu Ni), Nhaät Baûn (kinh A Di Ñaø), Campuchia, Taây Taïng vaø mieàn Nam Vieät Nam – NBT).

Sau khi nghe qua caùch nieäm "Nam moâ A Di Ñaø Phaät" trong caùc nöôùc Ñoâng AÙ, nghe qua vaøi baøi tuïng nhö chuù Laêng Nghieâm, keä Khai kinh v.v… chuùng toâi coù nhöõng nhaän xeùt sô boä sau ñaây :

1. Khoâng coù moät theå nhaïc Phaät giaùo chung cho caùc nöôùc Ñoâng AÙ, nhö caùch haùt "chant greùgorien" chung cho caùc nöôùc Taây Aâu, Phaùp, YÙ, Taây Ban Nha v.v…. Lôøi kinh gioáng nhau nhöng neùt nhaïc cuûa caùc tuïng, taùn tuøy moãi nöôùc, moãi vuøng maø thay ñoåi.

2. Maëc duø ñaïo Phaät thaønh laäp töø Aán Ñoä, maëc duø moät soá kinh chuyeån töø Trung Quoác sang caùc nöôùc Ñoâng AÙ, neùt nhaïc trong caùc baøi tuïng, baøi taùn trong truyeàn thoáng Vieät Nam khoâng chòu aûnh höôûng cuûa Aán Ñoä hay Trung Quoác.

3. Trong nöôùc Vieät Nam, neùt nhaïc cuûa caùc baøi tuïng, taùn thay ñoåi tuøy theo mieàn, theo vuøng. Maø thang aâm, ñieäu thöùc duøng trong nhöõng baøi taùn, tuïng raát gaàn thang aâm ñieäu thöùc cuûa tieáng haùt ru, nhöõng ñieäu daân ca ñaëc bieät cuûa moãi vuøng.

4. Coù hai ñieäu thöùc chính ñöôïc duøng : ñieäu Thieàn (nhö hôi nhaïc, hôi haï trong nhaïc taøi töû mieàn Nam) vaø ñieäu Ai. Ñieäu thay ñoåi tuøy theo noäi dung cuûa baøi taùn.

Nhö baøi taùn "Döông chi tònh thuûy" ca ngôïi Ñöùc Quan AÂm khoâng coù chi buoàn.

"Döông chi tònh thuûy

Bieán saùi tam thieân

Taùnh khoâng baùt ñöùc lôïi nhaân thieân

Dieät toäi tieâu khieân

Hoûa dieäm hoùa hoàng lieân"

Khi nöôùc cam loä ñöôïc nhaønh döông lieãu (töø Boà taùt) raûi xuoáng traàn, moät gioït bieán thaønh ba ngaøn gioït röûa saïch toäi loãi oan khieân. Nuùi löûa hoùa thaønh boâng sen hoàng. Baøi taùn ñoù ñöôïc taùn theo ñieäu Thieàn.

Nhöng khi taùn baøi taùn "Nhaát ñieän" coù nhöõng caâu :

"Thaân hình baøo aûnh tôï ngaân söông

Maïng tôï ngaân söông…"

Thaân hình chuùng ta nhö haït söông traéng buoåi saùng. Maïng chuùng ta cuõng mong manh nhö haït söông buoåi saùng. Nhôù tôùi caùi mong manh cuûa cuoäc ñôøi neân baøi taùn ñöôïc taùn theo ñieäu Ai.

Ñieäu thöùc cuõng tuøy theo hoaøn caûnh maø thay ñoåi.

Nhö keä Khai kinh hay tuïng kinh A Di Ñaø, trong chuøa tuïng khaùc, maø trong moät ñaùm tang tuïng khaùc.

Töø thöïc teá treân, coù theå keát luaän : Caùch taùn, tuïng trong truyeàn thoáng Phaät giaùo Vieät Nam raát gaàn vôùi caùch taùn, tuïng caùc nöôùc trong phaùi Baéc toâng.

Nhaïc Phaät giaùo Vieät Nam baét nguoàn töø nhaïc daân toäc Vieät Nam, mang hôi ñieäu nhaïc daân gian, nhaïc thính phoøng, nhaïc daân khaáu vaø nhaïc leã trong cung ñình Vieät Nam.

VAØI ÑAËC TÍNH CUÛA AÂM NHAÏC PHAÄT GIAÙO VIEÄT NAM

1. AÂm nhaïc Phaät giaùo Vieät Nam laø moät loaïi leã nhaïc

Nhaïc ñi ñoâi vôùi leã, chæ ñöôïc taáu trong khi haønh leã, chôù khoâng phaûi chæ ñeå nghe cho vui tai. Moãi neùt nhaïc, moãi baûn nhaïc ñeàu coù lieân quan ñeán moät baøi kinh, hay moät buoåi leã, muïc ñích ñeå taïo moät baàu khoâng khí trang nghieâm, daãn con ngöôøi ñi saâu vaøo cuoäc soáng taâm linh, ñeå hieåu thaáu nghóa saâu xa cuûa nhöõng caâu kinh vaø thaám nhuaàn giaùo lyù.

Trong ñôøi soáng thöôøng nhaät taïi caùc chuøa, moãi ngaøy thöôøng coù ba thôøi kinh : saùng töø 4 giôø ñeán 5 giôø, tröa cuùng ngoï 12 giôø, vaø toái 6,7 giôø.

Moãi laàn ñeàu coù chuoâng baùo chuùng goïi Taêng Ni.

Moãi thôøi ñeàu coù nhöõng baøi tuïng hay taùn rieâng.

Nhö trong thôøi saùng thì coù keä daâng höông, chuù Laêng Nghieâm, Thaäp chuù, Baùt Nhaõ Taâm kinh, nieäm danh hieäu Phaät Thích Ca 108 laàn, roài phaùt nguyeän, hoài höôùng.

Trong thôøi toái, thieân veà Tònh ñoä, neân sau khi daâng höông, tuïng chuù Vaõng sinh, kinh Hoàng danh saùm hoái, kinh A Di Ñaø, chuù Bieán thöïc bieán thuûy, Phaùt nguyeän, Tam töï quy v.v…

Trong thôøi cuùng Khai kinh, coù baøi taùn Döông chi tònh thuûy, taùn Kheå thuû, tuïng baøi töïa Laêng Nghieâm, trì chuù Phoå Am, chuù Ñaïi Bi.

Ngoaøi caùc thôøi cuùng trong chuøa, coøn coù nhöõng leã khaùc nhö Phaät Ñaûn (ngaøy sanh cuûa Ñöùc Phaät), Thaønh ñaïo (ngaøy Ñöùc Phaät tìm ñöôïc chaân lyù döôùi goác caây boà ñeà), Vu Lan (muaø baùo hieáu), chaån teá coâ hoàn v.v….

Trong daân gian coøn coù nhöõng leã taùng, thænh linh, tieán linh, ñeà phan, ñeà vò.

2. Nhaïc Phaät giaùo laø moät loaïi thanh nhaïc. Khí nhaïc chæ ñeå phuï hoïa cho lôøi taùn, tuïng

Ngöôøi Nhaät coù danh töø Shoâmyo, ngöôøi Trung Quoác ñoïc ra Sheng minh, ngöôøi Vieät Nam ñoïc "Thanh minh". Thanh laø tieáng, minh laø saùng, söï trong saùng cuûa tieáng noùi. Tieáng Phaïn laø Saddhavidya.

Trong caùc nöôùc Ñoâng AÙ ñeàu coù tuïng vaø taùn. Ngöôøi Vieät ngoaøi hai loái tuïng, taùn cô baûn, coøn coù nieäm, ñoïc, hoâ, baïch, tuïng, xöôùng, thænh, taùn, nieäm Phaät, nieäm höông, ñoïc sôù, hoâ keä, tuïng kinh, xöôùng danh hieäu Phaät, thænh linh, taùn nhöõng baøi ca ngôïi coâng ñöùc cuûa chö Phaät, Boà taùt…

Trong nhöõng leã lôùn, khi nhaïc môùi ñöôïc duøng ñeán.

Môû ñaàu baèng chuoâng troáng Baùt nhaõ. Thöôøng thöôøng, ngöôøi döï leã töôûng raèng chuoâng troáng ñaùnh töøng hoài. Chính chuoâng troáng ñaùnh theo soá chöõ trong baøi keä.

Baùt nhaõ hoäi (3 laàn, 3 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng)

Thænh Phaät thöôïng ñöôøng (4 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng).

Ñaïi chuùng ñoàng vaên (4 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng)

Baùt nhaõ aâm (3 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng).

Phoå nguyeän phaùp giôùi (4 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng).

Ñaúng höõu tình (3 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng)

Nhaäp Baùt Nhaõ (3 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng)

Ba la maät moân (4 tieáng troáng, 1 tieáng chuoâng)

Hoài chuoâng vaø troáng luoân ñeán döùt.

Sau troáng chuoâng Baùt nhaõ, daøn ñaò nhaïc taáu baøi Ñaêng ñaøn.

Tieåu nhaïc taáu baøi Long ngaâm, hoaëc Nguõ ñoái thöôïng.

Chuoâng gia trì, moõ gia trì vaø tang môû ñaàu cho baøi taùn Döông chi tònh thuûy (trong leã Khai kinh).

Trong luùc taùn, neùt nhaïc theo caâu kinh, nhaïc coâng phaûi thuoäc baøi taùn. Coù khi nhaïc taáu baøi Löu thuûy thaày, töùc laø baûn Löu thuyû ñôøn theo phong caùch nhaïc leã.

NHÖÕNG ÑAËC TÍNH CUÛA HAI CAÙCH TUÏNG, TAÙN TRONG TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM

1. "Tuïng" laø ñoïc lôùn, lôùn hôn "ñoïc" vaø "nieäm".

"Taùn" laø ca ngôïi, khen taëng. Tieáng "taùn" coù theå to hôn tieáng "tuïng".

2. Thanh gioïng ñöôïc heä thoáng hoùa trong khuoân khoå cuûa moät quaõng taùm, trong baøi "tuïng" cuõng nhö baøi "taùn".

3. Thang aâm cuûa baøi tuïng, coù theå 3,4 hoaëc 5 (tam, töù hoaëc nguõ cung). Thang aâm trong caùc baøi taùn ñeàu laø nguõ cung.

4. Ñieäu thöùc Thieàn vaø Ai ñeàu ñöôïc duøng trong tuïng hoaëc taùn vaø tuøy noäi dung baøi kinh, theo ñòa phöông, theo boái caûnh.

5. Neùt nhaïc trong caùc baøi "tuïng" tuøy theo thanh gioïng cuûa nhöõng chöõ trong caâu kinh vaø cuõng tuøy theo ngöôøi tuïng.

Neùt nhaïc trong baøi taùn thöôøng coá ñònh theo töøng baøi. Ngöôøi taùn khoâng theå thay ñoåi neùt nhaïc.

6. Moãi chöõ trong caâu kinh chæ ñöôïc theå hieän theo moät aâm trong baøi tuïng (Style syllabique).

Trong baøi taùn, moät chöõ coù theå taùn vôùi nhieàu aâm (Style meùlismatique).

7. AÂm vöïc thaâu heïp trong baøi tuïng, vaø môû roäng trong baøi taùn.

8. Trong baøi tuïng nhòp ñeàu tröôøng canh, moãi chöõ truøng vôùi moät tieáng moõ…

Trong baøi taùn, nhòp phöùc taïp hôn. Chöõ quan troïng trong caâu kinh, keä thöôøng ñöôïc xöôùng theo nhòp ngoaïi. Tang, moõ ñaùnh theo chu kyø (rythme cyclique). Troáng ñaùnh theo ñoái ñieåm (contrepoint).

Coù ba loaïi : taùn rôi, taùn xaép, taùn traïo. Nhòp theo chu kyø khaùc nhau.

Ngoaøi ra nhöõng caùch "luyeán laùy" ñöôïc qui ñònh raát caån thaän.

Vì thôøi gian coù haïn, neân chöa ñeà caäp vaán ñeà nhaïc cuï duøng trong caùc leã. Baøi baûn cuûa caùc daøn nhaïc phuï hoïa cuõng chöa keå heát.

Keát luaän

AÂm nhaïc Phaät giaùo Vieät Nam laø moät phaàn cuûa aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam, mang tính chaát ñaëc thuø cuûa aâm nhaïc daân gian, aâm nhaïc thính phoøng vaø aâm nhaïc leã Vieät Nam.

Neùt nhaïc, ñieäu thöùc, tieát taáu trong aâm nhaïc Phaät giaùo Vieät Nam raát phong phuù vaø teá nhò.

Nhaïc mang tính chaát thanh thaûn, nghieâm trang, ñoâi khi buoàn man maùc, maø khoâng bi luïy.

Nhaïc gôïi moät baàu khoâng khí trang nghieâm traàm laëng, giuùp cho ngöôøi tuïng kinh vaø ngöôøi nghe kinh coù theå taäp trung tö töôûng vaøo nghóa cuûa lôøi kinh.

Caùch tuïng, taùn trong Phaät giaùo Vieät Nam, ngaøy nay coù xu höôùng ñi ñeán choã giaûn dò hoùa. Trong khi taïi caùc nöôùc Ñoâng AÙ khaùc, nhö ôû Nhaät Baûn, Trieàu Tieân, nhaïc Phaät giaùo ñöôïc truyeàn tuïng trong caùc chuøa, nghieân cöùu ñeå vieát thaønh saùch ñaõ ñöôïc trình baøy raønh maïch trong caùc cuoäc hoäi thaûo khoa hoïc, trong nöôùc Vieät Nam chöa coù moät coâng trình nghieân cöùu raønh maïch veà nhaïc Phaät giaùo. Toâi raát mong seõ coù nhöõng nhaø nhaïc hoïc ñeå taâm ñeán nhaïc Phaät giaùo Vieät Nam ñeå cho nhöõng caùch taùn, tuïng raát ñoäc ñaùo cuûa Vieät Nam ñöôïc truyeàn laïi cho theá-heä mai sau, maø khoâng bò lôùp buïi thôøi gian che laáp vaø choân vuøi.

(Nguyeät-san Giaùc Ngoä)

---

Trang MUÏC LUÏC
Trang chính