Leo Tolstoy (1828-1910) laø moät baù töôùc, nhaø thô, nhaø vaên, nhaø tö töôûng ngöôøi Nga noåi tieáng vaø ñöôïc kính troïng treân khaép theá giôùi qua taùc phaåm Chieán tranh vaø Hoøa bình (War and Peace), vaø hoïc thuyeát mang chính teân oâng - Hoïc thuyeát Tolstoy. OÂng ra ñôøi vaøo ngaøy 28 thaùng 8 naêm 1828 trong moät gia ñình quyù toäc laâu ñôøi taïi ñieàn trang Yasnaya Polyana, tænh Tula, Lieân Xoâ (cuõ).

OÂng moà coâi cha laãn meï töø luùc leân baûy. ÔÛ tuoåi 16, oâng baét ñaàu hoïc ngaønh luaät vaø ngoân ngöõ phöông Ñoâng taïi ñaïi hoïc Kazan. Naêm 1847, baát maõn vôùi loái giaùo duïc baèng caáp taïi nôi naøy, oâng ñaõ boû ngang vieäc hoïc vaø trôû laïi queâ nhaø ñeå quaûn lyù trang traïi gia ñình vôùi 300 noâng noâ vaø soáng moät cuoäc ñôøi xa hoa quyù toäc. Naêm 1851, theo lôøi khuyeân cuûa ngöôøi anh ruoät, oâng gia nhaäp quaân ñoäi, tham gia chieán ñaáu ôû Caucasus vaø chæ moät naêm sau ñöôïc tuyeån vaøo trung ñoaøn phaùo binh. Taïi nôi ñoùng quaân naøy ñaõ ñeå laïi trong oâng nhieàu aán töôïng ñeïp ñeõ vaø chính noù ñaõ thuùc ñaåy oâng baét ñaàu söï nghieäp vaên chöông cuûa mình qua taùc phaåm ñaàu tay : ''Caâu chuyeän hoâm qua'' (An Account of yesterday, xb 1851), tieáp ñoù oâng laïi cho ra moät loaït saùch hoài kyù vaên hoïc veà ñôøi mình Thôøi thô aáu (Childhood, xuaát baûn 1852), Thôøi thieáu nieân (Boyhood, Xb 1854) vaø Thôøi Thanh nieân (Youth, xb 1857). Nhaø vaên chieán só naøy vieát raát khoûe, oâng vieát moïi luùc moïi nôi, töø ñoù ñeán suoát saùu möôi naêm hoaït ñoäng vaên hoïc, döôøng nhö khoâng coù ngaøy naøo maø oâng khoâng vieát. Sau khi giaûi nguõ (naêm 1856), oâng baét ñaàu ñi moät voøng du lòch sang caùc nöôùc Phaùp, Thuïy Só, YÙ vaø Ñöùc. OÂng ñaõ vieát nhieàu truyeän ngaén cho chuyeán ñi naøy. Sau khi trôû laïi queâ höông, oâng môû tröôøng daïy cho treû em ngheøo ôû laøng Yasnaya Polyana. Trong chuyeán du lòch chaâu AÂu laàn hai (1860-61) oâng nghieân cöùu ngaønh giaùo duïc cuûa hoï, roài cho xuaát baûn taïp chí giaùo duïc vaø nhieàu loaïi saùch giaùo khoa. Naêm 1862, oâng keát hoân vôùi Sonya A. Bers, moät phuï nöõ xinh ñeïp vaø coù hoïc, nhoû hôn oâng 16 tuoåi, hai ngöôøi ñaõ soáng raát haïnh phuùc vaø coù vôùi nhau 15 ngöôøi con.

Leo Tolstoy luoân quan taâm vaø giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ngheøo khoå cuõng nhö tìm caùch caûi thieän ñôøi soáng cuûa hoï. OÂng ñöa ra trieát lyù raèng con ngöôøi ñöøng coá gaéng toû ra khoân ngoan hôn cuoäc soáng vaø töï nhieân. Lyù thuyeát naøy ñöôïc theå hieän trong suoát Chieán Tranh vaø Hoøa Bình (Voyni i mir / War and Peace, vieát vaø xb trong khoaûng 1865-69), taùc phaåm ñöôïc xem laø moät boä tieåu thuyeát anh huøng ca hieän ñaïi trong lòch söû vaên hoïc Nga vaø vaên hoïc theá giôùi. Vaø sau ñoù noù ñaõ nhanh choùng ñöôïc dòch ra nhieàu thöù tieáng treân theá giôùi (baûn tieáng Vieät do hoïc giaû Nguyeãn Hieán Leâ dòch vaø Laù Boái xuaát baûn laàn ñaàu tieân 1969).

Sau cuoäc khuûng hoaûng tinh thaàn caù nhaân vaøo cuoái thaäp nieân 1870, Tolstoy ñaõ coáng hieán heát thôøi giôø cuûa mình cho vaên hoïc vaø nhu caàu taâm linh cuûa mình. Nhöõng naêm cuoái ñôøi, oâng soáng moät cuoäc soáng thanh baàn, giaûn dò vaø thoaùt tuïc nhö moät thaày tu. OÂng ñaõ ñeå laïi toaøn boä gia saûn cho vôï con vaø cuøng vôùi ngöôøi con uùt thöïc hieän moät chuyeán ñi voâ ñònh, nhöng vaøi ngaøy sau ñoù, oâng bò caûm laïnh vaø qua ñôøi taïi moät nhaø ga nhoû ôû Astapovo, thoï 82 tuoåi. OÂng ñaõ ñeå laïi cho chuùng ta 160 taùc phaåm caùc loaïi. Toaøn boä trong soá naøy ñeàu ñeà caäp ñeán ñaïo ñöùc xaõ hoäi, trieát hoïc, toân giaùo, nhaát laø quan nieäm duy taâm veà vaán ñeà sinh töû, veà tình thöông yeâu ñoàng loaïi... taát caû ñeàu gaàn guõi vaø phaûn aùnh ñuùng vôùi taâm tö vaø nguyeän voïng cuûa haøng vaïn con tim treân haønh tinh naøy.

Tolstoy voán xuaát thaân töø moät gia ñình quyù toäc vaø theo Chính Thoáng giaùo. Nhöng oâng laø ngöôøi coù ñaàu oùc phoùng khoaùng, muoán nghieân cöùu nhieàu ñaïo giaùo khaùc nhau ñeå coù lôïi cho ñôøi soáng taâm linh cuõng nhö laøm giaøu coù theâm voán lieáng trong lónh vöïc vieát vaên cuûa mình. Ñaëc bieät oâng quan taâm vaø nghieân cöùu giaùo lyù Ñaïo Phaät trong moät thôøi gian daøi vaø keát quaû laø giaùo lyù naøy ñaõ ít nhieàu aûnh höôûng ñeán quan nieäm nhaân sinh quan cuûa oâng.

Trong thö vieän rieâng cuûa oâng, vôùi hôn 20 ngaøn cuoán saùch ñuû caùc theå loaïi, chuû ñeà, ngöôøi ta tìm thaáy raát nhieàu kinh saùch Phaät giaùo vaø Trieát hoïc AÁn. Ñieån hình trong caùc soá ñoù laø nhö Kinh Phaät (Buddhist Sacred Text) cuûa Friendrich Max Mueller (1823-1900) ; Ñöùc Phaät, cuoäc ñôøi, lôøi daïy vaø giaùo ñoaøn cuûa Ngaøi (Buddha, His life, His Teachings & His Order, xb 1881) cuûa Hermann Odenberg, Lôøi daïy cuûa Phaät (the Gospel of Buddha cuûa Paul Carus, xb taïi Myõ 1896) ; Nieát baøn, caâu chuyeän trieát hoïc Phaät Giaùo (Nirvana : A story of Buddhist Philosophy cuûa Paul Carus, xb taïi Chicago 1896, quyeån naøy ñöôïc oâng Boulanger dòch sang tieáng Nga vaø aán haønh taïi Maùtcôva naêm 1901), Cuoäc ñôøi vaø lôøi daïy cuûa Phaät (The Life and Teachings of Gautama Buddha, xb 1878) cuûa nhaø Phaät hoïc ngöôøi Anh Rhys Davids, AÙnh saùng AÙ chaâu (The light of Asia, xb 1879) cuûa thi só Edwin Arnold, Lôøi daïy cuûa Phaät (The Word of the Buddha, cuûa Tyø kheo ngöôøi Ñöùc Nyanatiloka, xb taïi Mieán Ñieän 1907), ñaëc bieät trong soá naøy coù quyeån Phaät giaùo : Nghieân cöùu vaø Taøi lieäu (Buddhism : Studies and Materials, xb taïi St. Petersburg, Nga, naêm 1887) taùc giaû laø moät nhaø Phaät hoïc ngöôøi Nga Ivan P. Minayev vaø moät soá Kinh Tieåu Thöøa (Hinayana sutras) baèng tieáng Nga cuõng do ñaïo höõu naøy chuyeån ngöõ vaø in taïi Maùtcôva vaøo naêm 1888. Ngöôøi ta cuõng tìm thaáy nhieàu ñoaïn trích cheùp tay cuûa Tolstoy khi ñoïc qua nhöõng quyeån kinh heä Nikaya naøy.

Qua nhöõng taøi lieäu treân cho thaáy raèng Tolstoy ñaõ bieát ñeán Phaät giaùo töø ñaàu thaäp nieân taùm möôi cuûa theá kyû thöù 19. Nhö vaäy laø oâng bieát vaø nghieân cöùu Ñaïo Phaät qua taøi lieäu vaø saùch baùo cuûa haàu heát caùc nhaø nghieân cöùu Phaät hoïc Taây Phöông. Ñaëc bieät laø caùc kinh saùch Phaät hoïc theo heä tö töôûng PG Nam Truyeàn.

Ñieàu ñoù cho thaáy raèng quan ñieåm cuûa oâng veà toân giaùo vaø söï hieåu bieát cuûa oâng chính yeáu veà PG chæ giôùi haïn trong khuoân khoå cuûa giaùo lyù heä Nikaya. Ñieàu naøy ñaõ theå hieän qua taùc phaåm Lôøi Thuù Toäi (A confession, xb 1882), boäc loä noåi khoå taâm, daèn vaët tröôùc nhöõng caûnh baát coâng treân ñöôøng oâng ñi tìm chaân lyù cho ngöôøi noâng noâ ngheøo khoå. Trong taùc phaåm naøy oâng ñaõ vieát veà PG moät caùch tröïc tieáp hôn nhöõng cuoán saùch khaùc. Ñaëc bieät oâng nhaéc laïi söï kieän xuaát traàn cuûa Thaùi töû Taát Ñaït Ña, Ngöôøi ñaõ nhaän ra ñöôïc caùi hö aûo cuûa tieán trình sanh, giaø, beänh vaø cheát cuûa kieáp ngöôøi maø Ngaøi ñaõ maïnh daïn töø boû cung vaøng ñieän ngoïc ñeå ñi tìm chaân lyù. Tolstoy keát luaän raèng : ''Thích Ca Maâu Ni ñaõ nhaän ra ñöôïc caùi chaân töôùng khoâng chaéc thaät cuûa cuoäc ñôøi vaø Ngaøi ñaõ khaúng ñònh raèng cuoäc ñôøi laø moät beå khoå caàn phaûi ñöôïc thoaùt ly. Ngaøi ñaõ minh chöùng cho taát caû thaáy raèng chính nhôø vaøo söï noã löïc khoâng ngöøng cuûa baûn thaân maø Ngaøi ñaõ thoaùt ra khoûi caûnh khoå ñau cuûa voøng sinh töû luaân hoài, chöùng thaønh ñaïo quaû vaø khoâng bao giôø trôû laïi traïng thaùi khoå ñau aáy nöõa. Nhieàu nguoàn taøi lieäu cuûa AÁn Ñoä ñaõ ñeà caäp ñeán söï kieän naøy''.

Trong quyeån ''Nhöõng gì toâi tin töôûng'' (What I believe, xb 1883) Tolstoy ñaõ nhaán maïnh raèng caùi coát loõi cuûa Ñaïo Phaät laø giuùp cho con ngöôøi nhaän ra cuoäc soáng luoân ôû trong voøng khoå ñau vaø caàn phaûi ñöôïc giaûi thoaùt. Trong taùc phaåm ''Roài chuùng ta phaûi laøm gì ?'' (What Then Must We Can Do ? xb 1886), trong phaàn oâng ñeà caäp ñeán nhöõng nhaø tö töôûng lôùn, Tolstoy ñaõ toân vinh Ñöùc Thích Ca Maâu Ni laø moät trong nhöõng tö töôûng gia vó ñaïi nhaát cuûa lòch söû loaøi ngöôøi.

Hai baûn dòch Kinh Phaùp Hoa tieáng Anh : The Lotus of the True Law (do ñaïo höõu H. Kern dòch vaø in 1884) vaø tieáng Phaùp : Le Lotus de la Bonne Loi (do oâng Eugene Burnouf dòch vaø in 1840) khoâng tìm thaáy trong thö vieän cuûa oâng. Tuy nhieân, vaøo thôøi ñieåm aáy, raát coù theå oâng ñaõ bieát ñeán söï hieän höõu cuûa hai baûn Kinh Ñaïi thöøa naøy ôû chaâu AÂu. Bôûi vì trong thö vieän cuûa oâng coù moät quyeån khaùc baèng tieáng Anh laø Nhöõng söu taàm veà lónh vöïc Phaät giaùo: nghieân cöùu veà söï truyeàn thöøa vaø linh hoàn taïi mieàn vieãn Ñoâng'' (Gleanings in Buddhafields : Studies of Hand and Soul in the Far East, xb 1897), quyeån saùch khoâng ñöôïc hoaøn haûo, vì bò maát moät soá trang. Nhöng ngay ñaàu chöông boán ta ñaõ thaáy coù moät ñoaïn trích laáy töø Phaåm Thöôøng Baát Khinh Boà Taùt cuûa Kinh Phaùp Hoa, ñöôïc in nghieâng : Toâi raát kính troïng caùc baïn, khoâng daùm khinh maïn vaø xem thöôøng caùc baïn. Vì sao? Vì caùc baïn ñang thöïc haønh ñaïo Boà taùt vaø seõ ñöôïc thaønh Phaät'' (I deeply revere you. I dare not slight and contemn you. Wherefore? Because you all walk in the Bodhisattva-way and are to become Buddha). Qua ñaây, ta coù thaáy raèng, chaéc chaén Tolstoy ñaõ töøng bieát qua tö töôûng cuûa Kinh Phaùp Hoa, moät boä Kinh ñöôïc xem laø vua trong caùc thöù Kinh (the King of all sutras) cuûa heä tö töôûng Ñaïi Thöøa Phaät giaùo.

Treân tinh thaàn ñoù, söï töông ñoàng giöõa nhöõng quan ñieåm veà nhaân sinh quan cuûa nhaø vaên Nga vó ñaïi naøy vaø Kinh Phaùp Hoa laø ñieàu khoâng theå traùnh khoûi, vì quan nieäm chính cuûa Tolstoy khi vieát vaên laø ''Vöông quoác cuûa Thöôïng Ñeá luoân ôû beân trong baïn'' (God's kingdom is within you). Tolstoy coá gaéng chuyeån ñaït thoâng ñieäp raèng söï haïnh phuùc ñích thöïc cuûa con ngöôøi chæ tuøy thuoäc vaøo caùi tieàm löïc beân trong hoï maø thoâi, ngoaøi ra khoâng gì khaùc, ñieàu naøy ñaõ ñöôïc Ñöùc Thích Ca tuyeân boá töø tröôùc trong Kinh Phaùp Hoa : "moïi ngöôøi ñeàu coù taùnh Phaät vaø seõ thaønh Phaät''.

Soáng an vui, khoâng baïo ñoäøng, thöông yeâu vaø giuùp ñôõ moïi ngöôøi ngay caû nhöõng keû ñoái ñaàu vôùi mình laø nhöõng nguyeân taéc cô baûn vaø ñoùng vai troø chính trong trieát thuyeát ñaïo ñöùc nhaân sinh cuûa Leo Tolstoy. OÂng cuõng cho raèng muïc ñích cuûa con ngöôøi laø muoán haïnh phuùc vaø khoâng ai muoán khoå ñau laø ñieåm toái quan troïng cho ñôøi soáng con ngöôøi. Neáu coù moät baûn phaân tích vaø so saùnh roõ raøng giöõa giaùo lyù nhaø Phaät vaø quan ñieåm nhaân sinh quan cuûa Leo Tolstoy vaøo nhöõng naêm cuoái ñôøi, nhaát laø qua caùc vôû kòch sau cuøng cuûa oâng Söùc maïnh cuûa boùng toái (the Power of Darkness, 1887), Ñaïo quaû cuûa Giaùc Ngoä (the Fruits of Enlightenment, 1889), Thaây ma soáng (The Living Corpse, 1910)… chaéc chaén seõ cho chuùng ta nhieàu ñieàu lyù thuù, cuõng nhö giuùp ta bieát roõ hôn veà moái lieân heä giöõa Leo Tolstoy vaø Phaät giaùo./.