Nhaân duyeân ban ñaàu : Ñaàu theá kyû thöù 19, caùc quoác gia ôû chaâu AÂu huøng maïnh leân vôùi söï phaùt trieån cuûa kyõ thuaät töø cuoäc caùch maïng coâng nghieäp, hoï ñaåy ra beân ngoaøi haøng loaït cuoäc chinh phaït theá giôùi döôùi söùc maïnh cuûa chuû nghóa thöïc daân chaâu AÂu, caùc quoác gia ôû chaâu AÙ laø muïc tieâu cuûa hoï vaø hoï ñaõ thaønh coâng. Ngöôïc laïi, tö töôûng Phaät giaùo (PG) laïi coù cô hoäi ñeå truyeàn baù sang theá giôùi phöông Taây. Hôn theá nöõa, söï khaùm phaù ra kho taøng vaên hoùa phong phuù cuûa chaâu AÙ vaø trieát lyù ñoäc ñaùo cuûa PG ñaõ laøm thöùc tænh vaø aûnh höôûng saâu ñaäm trong giôùi trí thöùc chaâu AÂu, caùc coäng ñoàng toân giaùo vaø noùi chung laø caùc xaõ hoäi phía beân Taây baùn caàu. Thoâng qua söï noã löïc cuûa moät nhoùm chuyeân gia veà ngoân ngöõ hoïc, caùc taùc phaåm lôùn cuûa PG ñöôïc truyeàn baù sang AÂu-Myõ trong moät thôøi ñieåm maø nhieàu ngöôøi ñang tìm kieám moät phöông caùch ñeå traät töï hoùa nhöõng ñoåi thay roäng lôùn giöõa hai lónh vöïc coâng nghieäp hoùa vaø ñoâ thò hoùa.

Caùc hoïc giaû phöông Taây thöôøng phuïc vuï trong caùc chính quyeàn thuoäc ñòa ôû chaâu AÙ vaø ñaây laø cô hoäi ñöa hoï ñeán vôùi PG. Ñaùng keå nhaát trong soá naøy laø oâng William Jones (ngöôøi Iran), oâng Charles Wilkens (moät dòch giaû Sanskrit ngöôøi Anh), oâng A. Csoma de Koros (moät nhaø ngoân ngöõ hoïc ngöôøi Hungary), oâng Houghton Hodgson (ngöôøi Anh), oâng Eugene Burnouf (moät dòch giaû Paøli ngöôi Phaùp) ; ñaëc bieät trong soá treân coù oâng T. W. Rhys Davids, moät chuyeân gia ngoân ngöõ ngöôøi Anh, ngöôøi ñaõ coù coâng saùng laäo neân Hieäp hoäi Thaùnh ñieån Paøli taïi Luaân Ñoân, Anh quoác vaøo naêm 1881.

Cuõng nhö nhieàu hoïc giaû PG chaâu AÂu khaùc, oâng Rhys Davids baét ñaàu söï nghieäp cuûa mình laø moät vieân chöùc cuûa Hoaøng gia Anh laøm vieäc taïi caùc chính quyeàn thuoäc ñòa ôû trong vuøng Nam AÙ. Tuy nhieân, khi khaùm phaù ra kho taøng trí tueä PG ñang aån taøng phía sau nhöõng boä kinh Paøli ñoà soä ôû Tích Lan, oâng ñaõ quyeát ñònh chaám döùt con ñöôøng danh voïng cuûa mình maø ñi thaúng vaøo lónh vöïc hoïc thuaät vaø nghieân cöùu ngoân ngöõ Paøli. OÂng ñaõ ñaäu ñöôïc boán baèng tieán só (goàm trieát hoïc, söû hoïc, ngoân ngöõ hoïc vaø vaên chöông) vaø oâng ñaõ coáng hieán troïn ñôøi mình cho coâng trình nghieân cöùu, phieân dòch vaø aán haønh Tam taïng Thaùnh ñieån Paøli (Paøli Tipitaka). Naêm 1881, oâng cuøng vôï (baø Caroline Augusta Davids) ñaõ thaønh laäp Hieäp hoäi Thaùnh Ñieån Paøli (Paøli Text Society - PTS) taïi Luaân Ñoân. Ñaây laø moät toå chöùc PG ñaàu tieân taïi Anh quoác vôùi söï tham gia cuûa nhieàu hoïc giaû noåi tieáng AÂu chaâu vaø AÙ chaâu, ñeå nghieân cöùu, bieân soaïn, chuyeån ngöõ vaø in aán kinh ñieån PG baèng tieáng Paøli vaø Anh ngöõ.

Ngoaøi vieäc tham gia coâng taùc phieân dòch, bieân taäp..., oâng Davids coøn bieân soaïn nhöõng saùch PG coù giaù trò nhö "Töø ñieån Paøli - Anh" goàm 500 trang, in laàn thöù nhaát vaøo naêm 1921 vaø ñöôïc taùi baûn vaøo caùc naêm 1925, 1992 vaø 1995 ; "Nhöõng caâu hoûi cuûa vua Milinda" (xuaát baûn naêm 1890) ; "Phaät giaùo, lòch söû vaø vaên hoïc" (xb naêm 1896) ; "Nhöõng phaùp thoaïi cuûa Ñöùc Phaät" (xb naêm 1899) ; "Phaät giaùo AÁn Ñoä" (xb naêm 1903)...

Duø baän roän ñieàu haønh coâng vieäc cuûa Hoäi, phieân dòch, bieân soaïn kinh saùch, nhöng tieán só Davids vaãn giöõ thôøi giôø nhaát ñònh ñeå ñi dieãn thuyeát khaép nôi ôû nöôùc Anh vaø ôû nöôùc ngoaøi, trong ñoù Tích Lan vaø Hoa Kyø laø nôi oâng thöôøng xuyeân lui tôùi. Töø naêm 1881 ñeán 1894, oâng ñeán Hoa Kyø nhieàu laàn ñeå dieãn thuyeát baøi giaûng ñaàu tieân cuûa oâng laø "Nguoàn goác vaø söï phaùt trieån cuûa PG AÁn Ñoä", caùc ñeà taøi khaùc laø veà giaùo lyù PG theo heä Nikaøya, söï hoøa hôïp giöõa PG vaø Ky-toâ giaùo, lòch söû toân giaùo theá giôùi.... Trong moãi dòp xuaát hieän tröôùc coâng chuùng Hoa Kyø, oâng khoâng queân giôùi thieäu veà toå chöùc PTS. OÂng laøm vieäc khoâng bieát moûi meät cho ñeán cuoái ñôøi, oâng taï theá vaøo naêm 1922. Luùc aáy, Hieäp hoäi ñaõ in ñöôïc 70 quyeån kinh saùch caùc loaïi (caû baûn goác Paøli vaø baûn dòch).

Vaøo thaùng 5 naêm 1882, trong buoåi dieãn thuyeát thöù hai cuûa oâng taïi Hibbert, tieán só Davids thoâng baùo cho cöû toïa bieát yù ñònh thaønh laäp Hieäp hoäi Thaùnh ñieån Paøli vaø ñöôïc moïi giôùi nhieät tình uûng hoä veà taøi chaùnh, neân khoâng laâu sau ñoù PTS ñaõ ra ñôøi taïi Luaân Ñoân vaø oâng giöõ chöùc Chuû tòch hoäi ñaàu tieân. Ñeán nay, PTS ñaõ traûi qua 100 naêm vaø tính ñeán nay coù baûy ngöôøi giöõ chöùc chuû tòch PTS theo thöù töï nhö sau : oâng Rhys Davids (saùng laäp vaø laøm Chuû tòch Hoäi töø naêm 1881-1922) ; baø Caroline Augusta Davids, tieán só vaên chöông (töø 1922-1942) ; oâng W. H. Rouse, tieán só vaên chöông (töø 1942-1950) ; oâng W. Stede, tieán só trieát (töø 1950-1958) ; baø I. B. Horner, tieán só vaên chöông (töø 1959-1981) ; oâng K. R. Norman (töø 1981-1994) ; töø 1994 ñeán nay laø tieán só R. F. Gombrich, truï sôû cuûa PTS hieän nay toïa laïc taïi soá 73 Time Walk, Headington, Oxford OX3.7AD.England.

Vôùi toân chæ voâ vò lôïi, ngay töø nhöõng ngaøy ñaàu cuûa Hoäi, oâng Davids ñaõ nhanh choùng taäp hôïp ñöôïc moät nhoùm hoïc giaû, caùc chuyeân gia ngoân ngöõ hoïc ñeå bieân taäp laïi Kinh, Luaät vaø Luaän Paøli. Noåi baät trong nhoùm naøy coù caùc vò nhö R. Morris, E. Hardy, M. Hunt, E. Muller, J. Minayeff, E. R. Gooneratne, J. E. Carpenter, E. Windisch, W. Trenckner, R. Chalmers, L. Feer, H. Bode, H. Oldenberg, Wilhelm Geiger, E. B. Cowell, P. S. Jaini, E. W. Burlingame, James Gray, J. S. Speyer, Pe Paung Tin.... ñoàng thôøi coâng boá danh saùch caùc maïnh thöôøng quaân treân khaép theá giôùi taøi trôï cho coâng trình vó ñaïi naøy, moät trong nhöõng nhaø taøi trôï chính cho Hoäi luùc baáy giôø laø vua cuûa Thaùi Lan. Coâng vieäc cuûa Hoäi khôûi ñaàu ñöôïc chia thaønh hai phaàn : in laïi toaøn boä Tam taïng Paøli ñeå baûo toàn giaù trò nguyeân thuûy cuûa noù vaø tieáp ñoù laø chuyeån ngöõ ra tieáng Anh ñeå cho theá giôùi phöông Taây tieän beà hoïc hoûi. Ñeå cho moïi giôùi bieát roõ muïc ñích cuûa Hoäi, neân naêm 1882, oâng Davids ñaõ xuaát baûn tôø nguyeät san PTS, tôø baùo ñaõ nhanh choùng thu huùt giôùi trí thöùc ôû chaâu AÂu. Thaønh quaû cuûa Hoäi ñöôïc ghi nhaän vaøo naêm 1900 laø in ñöôïc 42 quyeån Kinh, Luaän Paøli, toång coäng coù hôn 15.000 trang saùch. Ñaëc bieät trong soá naøy laø caùc boä "Thaéng phaùp taäp yeáu luaän" ; "Taêng Chi Boä kinh" (6 quyeån) ; "Phaùp Cuù sô giaûi" (5 quyeån) ; "Kinh Boån Saùm" (6 quyeån), "Tieåu Boä kinh" (Khuddaka Nikaøya).... Tieáp ñoù, caùc baûn dòch kinh Paøli ñaàu tieân xuaát hieän nhö "Nhöõng caâu chuyeän tieàn thaân cuûa Phaät" do E. B. Cowell chuyeån ngöõ in töø naêm 1895 ñeán 1907 ; "Töông Öng Boä kinh" (Samyutt Nikaøya) goàm 5 quyeån, do oâng baø R. Davids vaø oâng Woodward chuyeån ngöõ vaø aán haønh töø naêm 1917 ñeán 1930 ; "Taêng Chi Boä kinh" (Angutara Nikaøya) do oâng E. M. Hare vaø oâng Woodward dòch vaø aán haønh töø naêm 1932 ñeán 1936.

Sau theá chieán thöù nhaát, duø taøi chaùnh cuûa PTS coù eo heïp nhöng Hoäi vaãn giöõ möùc ñoä laøm vieäc bình thöôøng, caùc dòch phaåm laàn löôït xuaát hieän vaø gaây ñöôïc tieáng toát trong giôùi trí thöùc ôû chaâu AÂu. Theo sau söï qua ñôøi cuûa ngöôøi saùng laäp Hoäi - oâng Davids - naêm 1922, baø Caroline, vôï oâng, ñöôïc cöû laøm Chuû tòch hoäi, baø laø hoïc giaû vaø dòch giaû Paøli coù uy tín. Caùc dòch phaåm cuûa baø goàm coù "Töông Öng Boä kinh" (quyeån I vaø II); "Nhöõng phaùp thoaïi cuûa Ñöùc Phaät" (3 quyeån, dòch cuøng vôùi choàng) ; "Ñaïo ñöùc taâm lyù PG" (xb naêm 1900).... Ñeán naêm 1942, baø Davids ñöôïc thay theá bôûi tieán só W. H. Rouse, ngöôøi coù coâng lôùn trong vieäc phieân dòch boä Jataka (Chuyeän tieàn thaân cuûa Ñöùc Phaät, goàm 6 quyeån).

Naêm 1950, Hoäi baàu oâng tieán só William Stede laøm Chuû tòch, moät ngöôøi töøng bieân taäp vaø chuù giaûi boä Culla - Niddesa (1918) ; hai quyeån sôù giaûi veà "Tröông Boä kinh" (Dìgha Nikaøya) in naêm 1931 vaø 1932 ; tröôùc ñoù oâng cuõng ñaõ coäng taùc vôùi Rhys Davids ñeå soaïn boä Töø ñieån Paøli-Anh. Naêm 1958, tieán só Stede qua ñôøi, baø I. B. Horner ñöôïc cöû vaøo chöùc Chuû tòch, ngöôøi töøng laøm thö kyù cho baø Davids. Trong 23 naêm laõnh ñaïo toå chöùc naøy, baø ñaõ laøm nhieàu vieäc ñeå phaùt trieån Hieäp Hoäi. Caùc dòch phaåm ñaùng chuù yù cuûa baø laø "Trung Boä kinh" (Majjhima Nikaøya, goàm 3 quyeån, xb töø naêm 1954 ñeán naêm 1959 vaø taát caû ñöôïc taùi baûn vaøo naêm 1995) ; "Nhöõng caâu hoûi cuûa Milinda" (Malindapanha, goàm 2 quyeån, xb töø naêm 1963-1964) ; "Luaät taïng" (Vinaya - Pilaka, goàm 6 quyeån, xb töø naêm 1938-1966, ñeán naêm 1993 ñaõ taùi baûn laïi toaøn boä).

Baø Horner raát quan taâm ñeán vieäc phaùt trieån vaø môû roäng chi nhaùnh cuûa Hoäi ôû khaép nôi treân theá giôùi (hieän nay ñaõ coù caùc chi nhaùnh nhö ôû Myõ, Taân Taây Lan, Thaùi Lan, AÁn Ñoä, Maõ Lai, Mieán Ñieän vaø Nhaät Baûn. Rieâng ôû Vieät Nam, tuy chöa coù chi nhaùnh, nhöng töø ñaàu thaäp nieân saùu möôi ñeán nay, HT. Thích Minh Chaâu, nhaø phieân dòch Ñaïi taïng kinh Paøli, ñaõ thöôøng xuyeân lieân laïc vôùi PTS ñeå nhaän taøi lieäu vaø laøm coâng taùc dòch thuaät. Tính ñeán nay, Hoøa thöôïng ñaõ chuyeån ngöõ vaø aán haønh hoaøn chænh naêm boä kinh thuoäc heä Nikaøya. TNT).

Trong ba thaäp nieân 60, 70 vaø 80, Hoäi tieáp tuïc phaùt trieån veà moïi maët, ñaëc bieät laø nhaân söï, quy tuï nhieàu hoïc giaû, dòch giaû noåi tieáng veà Paøli ngöõ ñeå phieân dòch vaø bieân taäp Ñaïi taïng Paøli. Ñaùng keå trong soá naøy laø caùc vò nhö Ven. Narada, Ven. Naønamoli, Ven. Walpola, RahulaJ. Jones, P. Masefield, B. C. Law, W. B. Bolleeù, R. Handurukande, F. I. Woodward, J. Kennedy, U Ba Kyaw, N. A. Jayawickrama.... Caùc taùc phaåm ñaùng löu yù trong giai ñoaïn naøy laø "Soå tay töø ngöõ Paøli trong Tam taïng" cuûa oâng E. M. Hare ; "Tröôûng laõo Taêng vaø Ni keä" goàm 2 quyeån in töø naêm 1969-1971 ; "Paøli ngöõ", xb naêm 1963, moät caåm nang cho nhöõng ai muoán hoïc vaø ñoïc tieáng Paøli "Chuyeän tieàn thaân cuûa 10 vò Boà Taùt" cuûa H. Saddhaøtissa, xb naêm 1975....

Naêm 1981, PTS ñaõ toå chöùc leã kyû nieäm 100 naêm ngaøy thaønh laäp Hoäi (1881-1981). Trong dòp naøy, baø Chuû tòch Horner coù ñöa ra 4 ñieåm caàn laøm ñeå phaùt trieån Hieäp Hoäi. Thöù nhaát, giaûm giaù thaønh taát caû caùc loaïi kinh saùch, töø ñieån do PTS phaùt haønh. Thöù hai, Hoäi phaûi coá gaéng taùi baûn laïi nhöõng kinh saùch ñaõ phaùt haønh heát ñeå kòp thôøi cung öùng taøi lieäu cho hoïc giaû. Boä saùch "Töï hoïc Paøli ngöõ" phaûi phaùt haønh keøm vôùi baêng cassette. Caùc quyeån kinh nhaät tuïng Paøli cuõng phaûi keøm theo baêng tuïng ñeå giuùp cho ngöôøi sô cô deã daøng tuïng nieäm. Thöù ba, Hoäi phaûi xuùc tieán duyeät laïi vaø theâm thaét töø môùi vaøo boä Töø ñieån Paøli-Anh (xb laàn ñaàu tieân naêm 1921), ñeå caäp nhaät hoùa vôùi nhöõng thoâng tin cuûa thôøi ñaïi (boä saùch naøy ñaõ ñöôïc söûa chöõa caån thaän vaø taùi baûn vaøo naêm 1992 vaø 1995). Thöù tö, tieáp tuïc giöõ moái lieân heä vôùi khoa Ngoân ngöõ hoïc vaø Ñoâng phöông hoïc thuoäc Ñaïi hoïc Cambridge ñeå khuyeán khích ngaøy caøng nhieàu ngöôøi quan taâm ñeán coå ngöõ naøy vaø keát hôïp vôùi Ñaïi hoïc Cambridge caáp phaùt baèng thaïc só vaø tieán só ngoân ngöõ hoïc cho nhöõng nghieân cöùu sinh hoaøn thaønh luaän aùn Paøli ngöõ.

Baø Horner ñaõ töø giaõ coõi ñôøi vaøo thaùng 4 naêm 1981 vaø oâng K. R. Norman ñöôïc cöû vaøo gheá Chuû tòch ñeå thay theá baø. Coâng vieäc phieân dòch vaø aán haønh kinh taïng Paøli vaãn ñöôïc tieáp tuïc khoâng giaùn ñoaïn. OÂng Norman cho taùi baûn laïi dòch phaåm cuûa chính oâng laø "Tröôûng laõo Taêng keä vaø Tröôûng laõo Ni keä" (Thera and Therìgaøthaø, 2 quyeån) vaø baûn dòch môùi cuûa oâng veà Ñaïi kinh Nipaøta. Trong nhieäm kyø 14 naêm cuûa mình (naêm 1981-1994) oâng ñaõ hoaøn thaønh nhieäm vuï khi phoái hôïp vôùi Hoäi Truyeàn baù Chaùnh phaùp ôû Thaùi Lan ñeå thöïc hieän coâng vieäc chuyeån toaøn boä heä thoáng Tam taïng Paøli vaøo CD-ROM, haàu baûo trì giaùo ñieån trong moät phöông tieän caát giöõ thoâng tin cuûa thôøi hieän ñaïi.

Ñaàu naêm 1994, oâng Norman khoâng theå tieáp tuïc ñaûm nhaän troïng traùch cuûa Hoäi nöõa vì giaø yeáu, vaø Giaùo sö tieán só Richard Gombrich ñöôïc choïn vaøo vò trí naøy. Nhöõng thoâng tin môùi nhaát veà Hoäi laø truï sôû trung öông ôû Luaân Ñoân vaãn tieáp tuïc coâng vieäc cuøng keát hôïp vôùi caùc vaên phoøng ñaïi dieän treân theá giôùi ñang phieân dòch caùc boä "Abhidhammaøvataøra", "Itivuttaka-atthakathaø" vaø "Bhesajjamanjuøsaø".... Hoäi cuõng ñang bieân taäp vaø dòch laïi baûn dòch "Töông Öng Boä kinh" vaø moät cuoán soå tay veà thuaät ngöõ Paøli trong Taïng Luaät. Nhìn laïi thaønh quaû cuûa Hoäi vôùi 195 boä kinh saùch Paøli caùc loaïi vaø hôn 100 baûn dòch ra tieáng Anh töø Tam taïng Paøli. Taát caû goàm 300 quyeån treân ñeàu ñöôïc taùi baûn laïi töø ñaàu thaäp nieân 90 cuûa cuoái theá kyû naøy. Vôùi keát quaû ñaùng khích leä nhö theá neân moïi thaønh vieân cuûa Hieäp hoäi Thaùnh ñieån Paøli taïi Anh quoác luoân nhìn veà töông lai vôùi moät nieàm tin lôùn lao treân loä trình goùp phaàn truyeàn baù lôøi Phaät daïy cho nhaân loaïi.