Nhìn vaøo cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Phaät, chuùng ta seõ thaáy roõ ñöôïc nhieàu yù nghóa bieän chöùng trong nhaân caùch ñaëc bieät cuûa Ngaøi.

Trí thoâng minh vaø taâm hoàn baát nhieãm ñaõ theå hieän toaøn boä caùc moân vaên voõ hoïc ngay thôøi nieân thieáu ñaõ noùi leân tính chaát ñaëc kyø maø moät con ngöôøi bình thöôøng khoâng theå coù ñöôïc, phaûi chaêng ñoù laø keát quaû cuûa söï tu hoïc trong nhieàu kieáp tröôùc? Taát caû nhöõng ñieàu maø Ngaøi ñang coù trong cuoäc soáng khi ôû hoaøng cung, laø nhöõng caùi maø ña phaàn moïi ngöôøi ñeàu öôùc ao mong muoán, trong khi Ngaøi laïi vaát boû ñaèng sau khoâng moät luyeán tieác maûy may! Thaät laø moät nhaân caùch sieâu vieät, hay noùi moät caùch khaùc, ñoù laø tö caùch cuûa Thaùnh chöù khoâng phaûi cuûa phaøm! Chính ñieàu naøy ñaõ noùi leân moät caùi gì? Ñöùc Phaät ñaõ vöùt boû nhöõng caùi maø thoâng thöôøng chuùng ta cho raèng ñoù laø ñôøi soáng haïnh phuùc cao toät nhaát treân theá gian. Baèng vaøo vieäc laøm cuûa moät con ngöôøi thoâng minh nhö vaäy; phaûi chaêng nhöõng gì maø con ngöôøi chuùng ta quan nieäm laø haïnh phuùc, sung söôùng, thì chính trong noù chöùa ñöïng moät caùi gì baát oån, nhaát thôøi vaø khoâng thaät? Chaéc chaén laø Thaùi töû Só Ñaït Ta ñaõ suy nghó, caân nhaéc vaø ñaõ thaáy ñöôïc moät söï thaät naøo ñoù ñang tieàm aån trong caùi haïnh phuùc khoaùi laïc naøy? Vaán ñeà naøy ñaõ ñöôïc xaùc quyeát khi sao Mai vöøa moïc, luùc Ngaøi thaân chöùng chaân lyù voâ thöôøng döôùi coäi boà ñeà. Nhö vaäy, nhaân caùch sieâu vieät, tính chaát vó nhaân ñaõ theå hieän suoát cuoäc ñôøi Ngaøi chöù khoâng phaûi chæ baét ñaàu töø caùi moác thaønh ñaïo. Coøn nhoû, lôùn leân, hoïc taäp, ñi tu vaø thaønh ñaïo; toaøn boä caùc quaù trình sinh hoaït aáy ñeàu dung hôïp phaùt trieån trong phong caùch cuûa moät vó nhaân. Thôøi ñaïi chuùng ta ñaõ minh chöùng cho lòch söû Ñöùc Phaät. Heã laø thieân taøi, thaàn ñoàng thì tính chaát aáy ñöôïc theå hieän toaøn boä cuoäc ñôøi theo nhöõng hieän töôïng kyø ñaëc cuûa noù, chuùng ta chaúng theå naøo duøng tö duy luaän lyù thoâng thöôøng ñeå hieåu ñöôïc. Caùc hieän töôïng vó nhaân, thieân taøi veà caùc laõnh vöïc aâm nhaïc, hoäi hoïa, vaên hoïc... xuaát hieän treân khaép theá giôùi ñaõ laøm cho nhaân loaïi ngaïc nhieân, trong khi ñoù cô sôû giaûi thích cuûa khoa hoïc ngaøy nay cuõng chæ laø mieãn cöôõng baèng nhöõng giaûi thuyeát phoûng ñònh!

Ñaây laø cô sôû thöïc tieãn ñeå giuùp coù moät caùi nhìn saùng hôn veà nhöõng truyeàn thuyeát xung quanh cuoäc ñôøi Ñöùc Phaät (chaúng haïn nhö vieäc böôùc 7 böôùc treân 7 hoa sen, sanh ra töø hoâng, 32 töôùng toát...).

Trôû veà vôùi Ñöùc Phaät, ôû moät goùc nhìn khaùc chuùng ta thaáy söï töï taïi cuûa Ngaøi tröôùc moïi haïnh phuùc khoaùi laïc cuûa traàn gian, khoâng bò troùi buoäc bôûi taát caû hoaøn caûnh vaø theá löïc cuûa ngoaïi giôùi, chính laø cô sôû cho vieäc hoaøn thaønh tieán trình giaùc ngoä vieân maõn sau naøy cuûa Ngaøi.

Trong suoát thôøi gian truy tìm chaân lyù, Ngaøi luoân bieåu loä yù chí cao caû, heát loøng tham hoïc vôùi caùc giaùo só ñöông thôøi, ôû ñaâu coù ñaïi sö noåi tieáng laø Ngaøi ñeán tham caàu hoïc. Ñaëc bieät laø ñeán vôùi ñaïo sö naøo, Ngaøi cuõng ñaït ñöôïc taát caû nhöõng khaû naêng tu chöùng cuûa caû vò ñaïo sö aáy trong thôøi gian toái thieåu. Suoát quaù trình 11 naêm tham caàu hoïc ñaïo, tu hoïc ñuû moïi hình thöùc cuûa caùc giaùo phaùi ñöông thôøi, cuoái cuøng Ngaøi ñaõ nhaän roõ ñöôïc taát caû sai laàm caên baûn cuûa caùc giaùo phaùi, yù thöùc ñöôïc con ñöôøng Trung ñaïo, xa lìa nhò bieân, khuynh höôùng chaáp thuû cöïc ñoan, thaáu roõ ñöôïc söï töông quan maät thieát giöõa theå xaùc vaø tinh thaàn; Ngaøi lieàn cuûng coá theå xaùc, hoài phuïc tinh thaàn, tö duy thieàn ñònh vaø khaùm phaù ra chaân lyù toái thöôïng.

ÔÛ ñaây, Ñöùc Phaät ñaõ cho ta moät nhaän thöùc veà quan ñieåm tham hoïc moät caùch dung hôïp, khaùch quan vaø saùng suoát. Ngaøi khoâng bao giôø ñöùng treân cô sôû trí tueä chuû quan ñeå nhaän xeùt moät hoïc thuyeát, maø Ngaøi luoân luoân nhaän ñònh baèng thöïc teá vao chaïm vôùi taát caû nhieät thaønh cuûa mình. Cho neân chuùng ta thaáy moãi khi Ngaøi theo hoïc vôùi moät ñaïo só naøo, Ngaøi ñeàu tu hoïc vaø thaønh töïu taát caû kinh nghieäm cuûa ñaïo só aáy, roài Ngaøi môùi nhaän ñònh nhöõng giôùi haïn vaø sai laàm caên baûn cuûa hoï.

Qua ñaây, ta thaáy ñöôïc yù nghóa veà quan ñieåm tieáp xöû vôùi khaùch quan, ñöøng bao giôø ñöùng treân goùc caïnh cuûa ta maø hieåu ngöôøi; muoán hieåu roõ tha nhaân, ta phaûi ñaët ta vaøo hoaøn caûnh vaø taâm lyù cuûa tha nhaân. Coù nhö vaäy ta môùi ñaït ñöôïc söï caûm thoâng troïn veïn, vaø do töø töông quan ñoàng ñieäu naøy, chuùng ta môùi coù theå trao ñoåi nhöõng gì cao ñeïp trong giaùo phaùp uyeân thaâm cuûa ñaïo Phaät. Vaø ñaây cuõng chính laø moät trong nhöõng phöông caùch ñöôïc Ñöùc Phaät vaän duïng trong suoát cuoäc ñôøi thuyeát phaùp ñoä sanh cuûa mình.

Vôùi moät khaùi nieäm nhoû veà cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Phaät, chuùng ta ñaõ caûm nhaän ñöôïc nhieàu yù nghóa cao ñeïp, toûa ngôøi töø hình aûnh cuûa Ngaøi ñeán vôùi chuùng ta. Huoáng chi neáu thöïc söï ta ñöôïc tröïc tieáp soáng beân Ngaøi thì thaät laø moät ñaïi phuùc duyeân quyù baùu. ÔÛ ñieåm naøy, ngöôøi hoïc Phaät chuùng ta vaãn thöôøng oâm aáp: "Ñöôïc dieän kieán vôùi Phaät trong moät giaây phuùt coù leõ quyù hôn moät cuoäc ñôøi tuï taäp vaøo thôøi khoâng coù Phaät!".

Traàn Huyeàn Trang, moät Ñaïi sö Trung Hoa, baäc uyeân thaâm loãi laïc cuûa Phaät Giaùo, khi vaân du veà mieàn ñaát Phaät, ñeán nuùi Linh Thöùu ñaõ ngaäm nguøi töï traùch:

"Phaät taïi theá thôøi ngaõ traàm luaân,

Kim ñaéc nhaân thaân Phaät dieät ñoä,

AÙo naõo töï thaân ña nghieäp chöôùng,

Baát kieán Nhö Lai kim saéc thaân".

Baøi keä treân, phaûi chaêng xuaát phaùt töø nhaän thöùc nhö vaäy?

Theâm moät böôùc nöõa, höôùng veà thaùi ñoä hoaèng phaùp lôïi sinh cuûa Ñöùc Phaät; suoát 49 naêm, ñoái töôïng hoùa ñoä dung nhieáp taát caû moïi haïng ngöôøi, töø vua ñeán daân, töø giaøu ñeán ngheøo, sang vaø heøn, thoâng minh vaø toái daï, töø loaïi ngöôøi thanh cao ñeán nhöõng keû sa ñoïa, oâ nhieãm... Tuy ñoái töôïng sai bieät nhö vaäy, nhöng ñöôïc tieáp nhaän qua söï bình ñaúng cuûa Ñöùc Phaät, hoï ñaõ ñöôïc an laïc. Sôû dó ñöôïc keát quaû nhö vaäy, phaûi chaêng ngay khi ñöôïc dieän kieán vôùi Ñöùc Phaät, hình nhö taát caû nhöõng maëc caûm khoå ñau cuûa moãi haïng ngöôøi ñeàu töï ñoäng tan bieán? Vaø chính ngay luùc aáy hoï nhìn ra ñöôïc con ngöôøi chaân thaät cuûa chính mình? Sao laï luøng quaù? Ñöùng veà moät goùc caïnh, ta coù theå hieåu raèng do töø thaùi ñoä tieáp xöû kheùo leùo vaø dieäu duïng, hoøa nhaäp vaøo taâm hoàn cuûa moãi ñoái töôïng baèng taát caû chaân thaønh caûm thoâng trong tình thöông voâ haïn. Do vaäy caùi maëc caûm khoå ñau cuûa ñoái töôïng chôït tieâu tan tröôùc aùnh haøo quang voâ ngaõ vò tha cuûa Ñöùc Phaät. Chính ñaây laø söï theå hieän troïn veïn cuûa töï taùnh bình ñaúng ñöôïc phaùt huy töø trí tueä sieâu vieät cuûa Ngaøi. Chuùng ta khoâng neân nhaàm laãn caùi thaät taùnh bình ñaúng naøy vôùi "quan nieäm bình ñaúng" ñöôïc thieát laäp treân cô sôû suy luaän cuûa yù thöùc. Bôûi vì noù voán phaùt xuaát töø trí tueä cuûa moät baäc giaùc ngoä, do ñoù noù mang tính chaát tröïc caûm töï nhieân, chöù khoâng phaûi caùi moâ hình bình ñaúng ñöôïc thieát laäp töø tri thöùc.
Töø ñaây chuùng ta seõ coù moät caùi nhìn veà söï töông quan giöõa ñaïo Phaät vaø ñôøi soáng con ngöôøi. Ta thaáy khi Ñöùc Phaät coøn laø Thaùi töû taïi hoaøng cung vaø sau khi thaønh ñaïo, hai giai ñoaïn naøy theo moät tieán trình tyû leä thuaän vôùi moái quan heä xaõ hoäi vaø con ngöôøi. Töø khi Ngaøi ôû hoaøng cung, Ngaøi chæ môùi suy nghó veà xaõ hoäi veà con ngöôøi, moái töông quan luùc naøy chæ ñöôïc hình thaønh treân khaùi nieäm. Ñeán khi Ngaøi rôøi boû hoaøng cung, taàm caàu hoïc ñaïo, Ngaøi môùi baét ñaàu tröïc tieáp tieáp xuùc, gaàn guõi vôùi cuoäc ñôøi hôn, hieåu cuoäc ñôøi hôn, töông quan ñaõ trôû thaønh hieän thöïc. Vaø sau khi thaønh ñaïo, Ngaøi vaân du ñeán ñaâu, haïnh phuùc an laïc ngaäp traøn ñeán ñoù; söï töông quan ñaõ tieán ñeán ñænh cao hieän thöïc.

Ñieàu naøy ñaõ noùi leân ñöôïc tính bieän chöùng trong cuoäc ñôøi haønh ñaïo cuûa Ñöùc Phaät. Ñaïo Phaät laø cuûa con ngöôøi, laø cuûa xaõ hoäi. Nhö vaäy, vai troø cuûa ñaïo Phaät nhaèm phaùt huy trí tueä cuûa nhaân loaïi, kieán laäp moät theá giôùi thöïc söï haïnh phuùc taïi traàn gian.