Kho taøng kinh ñieån cuûa Phaät giaùo voâ cuøng phong phuù, neân chæ xeùt rieâng veà soá löôïng thuaät ngöõ Phaät hoïc cuõng ñaõ heát söùc doài daøo. Töø laõnh vöïc thuaät ngöõ mang tính chaát tö töôûng, trieát lyù, nhieàu thuaät ngöõ Phaät hoïc ñaõ ñi vaøo vaên chöông, goùp phaàn laøm phong phuù cho kho taøng vaên lieäu daân toäc. Chaúng haïn, töø thuaät ngöõ töø bi, trong vaên hoïc coå ñieån, chuùng ta ñaõ coù naøo cöûa töø bi, beán töø bi gioù töø, traêng töø, maây töø, thuyeàn töø, doaønh töø vaø caû löûa töø bi trong thi ca hieän ñaïi.

Baøi vieát naøy, chuùng toâi xin baøn veà moät vaên lieäu Phaät hoïc raát noâm na maø cuõng raát sinh ñoäng, ñoù laø "nghe kinh".

Ñuùng ra thì nghe kinh khoâng phaûi laø moät thuaät ngöõ Phaät hoïc. Noù chæ laø söï moâ taû veà quaù trình tieáp caän kinh phaùp cuûa ngöôøi Phaät töû, hay nhöõng ai coù caûm tình vôùi ñaïo Phaät, suy roäng ra laø ñoái vôùi moïi loaøi chuùng sinh, ñeàu neân ñöôïc nghe kinh Phaät, ñeå töø ñoù thöùc tænh tu taäp, lìa boû soâng meâ, tìm veà beán giaùc.

Chính töø yù nghóa roäng naøy, keát hôïp vôùi tính chaát gôïi hình trong thi ca, maø töø ngöõ nghe kinh ñaõ ñöôïc duøng theo ngaû nhaân caùch hoùa vaø trôû thaønh moät vaên lieäu Phaät hoïc sinh ñoäng: ôû ñaây, trong khung caûnh trang nghieâm, thanh tònh, khoâng chæ coù con ngöôøi maø caû caùc loaøi vaät khaùc cuõng cuøng ñöôïc nghe kinh.

- Thieàn sö Huyeàn Quang (1254-1334) ñôøi Traàn, vò Toå thöù ba cuûa thieàn phaùi Truùc Laâm Yeân Töû, coù leõ laø nhaø thô ñaàu tieân ñaõ söû duïng vaên lieäu aáy ñoái vôùi loaøi vaät:

"Chim oùc baïn caén hoa naâng cuùng, vöôïn boàng con keà cöûa nghe kinh.

Nöông am vaéng, Buït hieän töø bi, gioù hiu hiu, maây nheø nheï;

Gheù song thöa, thaày ngoài thieàn ñònh, traêng vaèng vaëc, nuùi xanh xanh".

(Baøi Vònh Hoa Yeân töï phuù. Ñinh Gia Khaùnh phieân aâm. Hôïp tuyeån TVVN, theá kyû X-XVII, 1976, tr 164)

- Ñeán Ñaøo Duy Töø (1572-1643) thì ñoái töôïng nghe kinh vaãn coøn laø nhöõng chuù vöôïn, nhöng thay vaøo ñaøn chim ñoâng ñaûo kia laø nhöõng chuù chim ñeïp nhö oanh, yeán, haïc:

"Nghieâm thay töôùng phaùp Nhö Lai

Cao giô tueä kieám, saùng ngôøi thuûy tinh

Thôøi laønh caû môû hoäi laønh

Reo ñöa gioù Phaät, queùt thanh buïi taø

Vaày ñoaøn yeán muùa, oanh ca

Vöôïn xanh daâng traùi, haïc giaø nghe kinh".

- Tôùi Chu Maïnh Trinh (1862-1905), nhaø thô cuûa danh lam thaéng caûnh, chuøa Höông thì nhöõng ñoái töôïng ñöôïc nghe kinh kia ñaõ ñöôïc thu goïn laïi laø chim vaø caù, ôû ñaây khoâng chæ laø lôøi kinh maø coøn coù tieáng chuoâng ñieåm xuyeát, vang voïng, thuùc giuïc:

"Thoû theû röøng mai chim cuùng traùi

Löõng lôø khe Yeán caù nghe kinh

Thoaûng beân tai moät tieáng chaøy kình

Khaùch tang haûi giaät mình trong giaác moäng..."

Ñoù laø nhöõng vaãn thô theo ca truø (cuûa Höông Sôn Phong Caûnh). Coøn ñaây laø nhöõng caâu thô luïc baùt cuûa "Höông Sôn Nhaät Trình Ca":

"... Muoân hoàng nghìn tía töng böøng

Suoái khe theùt nhaïc, thoâng röøng daïo seânh

Chim cuùng quaû, caù nghe kinh

Then hoa caøi nguyeät, chaøy kinh neän söông..."

- Seõ rôi vaøo con ñöôøng moøn saùo neáu nhaø thô, vaên chæ baèng loøng vôùi söï laëp laïi nhöõng hình aûnh ñaõ coù, ñaõ ñöôïc nhöõng ngöôøi ñi tröôùc neâu daãn. Vì vaäy, ñoái vôùi thi haøo Nguyeãn Du (1765-1820) vaên lieäu naøy caàn ñöôïc phaùt hieän, soi saùng; noùi caùch khaùc, ñoái töôïng ñöôïc nghe kinh vaãn laø caùc loaøi chuùng sinh ñau khoå, nhöng laàn naøy laø nhöõng chuùng sinh thaät ñaëc bieät:

"Nghe gaø gaùy tìm ñöôøng laùnh aån

Laën maët trôøi laån thaån tìm ra

Loâi thoâi aüm treû, daét giaø

Coù khoân thieâng hôõi, laïi maø nghe kinh..."

(Vaên teá thaäp loaïi chuùng sinh, caâu 153-156).

Lôøi thô nhö nhöõng lôøi kinh caàu, tha thieát ñeán ngheïn ngaøo.

Tieáp theo ñaáy, Nguyeãn Du ñaõ nhaán maïnh veà tính chaát nhieäm maàu cuûa kinh phaùp Phaät trong caùi dieäu duïng laøm thöùc tænh muoân loaøi:

"Nhôø pheùp Phaät uy linh duõng maõnh

Trong giaác meâ khua tænh chieâm bao

Möôøi loaøi laø nhöõng loaøi naøo

Gaùi trai, giaø treû, cuøng vaøo nghe kinh..."

(Vaên teá thaäp loaïi chuùng sinh, caâu 165-168).

- AÂm vang cuûa vaàn thô treân chuùng ta coøn thaáy nôi nöõ só Anh Thô, taát nhieân khung caûnh vaãn laø ngaøy Vu Lan Raèm thaùng Baûy - xaù toäi vong nhaân:

"Trong chuøa ñieän höông ñeøn nghi nguùt saùng

Tieáng moõ chuoâng hoøa nhòp troáng beân ñình

Lôøi caàu cuùng truyeàn theo laøn gioù thoaûng

Quyeán coâ hoàn nöông gioù laïi nghe kinh..."

(Baøi Raèm thaùng Baûy, daãn theo Thi nhaân Vieät Nam)

- Cuõng coù theå daãn theâm moät tieáng thô hieän ñaïi, trong caùi noã löïc tìm tôùi cöûa thieàn khi ñoâi chaân ñaõ choàn böôùc treân bao daëm ñöôøng ñôøi:

"Con quyø tröôùc ñieän nghe kinh

Nhoû nhoi moät chaám nhaân sinh tìm veà

Mòt muø Taây Truùc coäi queâ

Thì xin queùt laù boà ñeà tònh vieân..."

(Töôøng Linh, baøi Coå Töï, GIaùc Ngoä soá Phaät Ñaûn 97, tr 43).

Hoøa cuøng vôùi söï chaân thaønh laø nhöõng soi roïi, khaùm phaù veà mình, veà ñôøi:

"Con veà goùp khoùi höông bay

Chôø chuoâng coå töï cuoái ngaøy voïng thanh

Vaø queân, duø baïi hay thaønh

Coøn ñeâm ñaày gioù traêng laønh xöa sau

Buïi traàn haït khoå haït ñau

Hay thinh laëng gheùp theo maøu nhaân gian

Soâng meâ, bôø ngaäp, soùng traøn

Lôøi kinh chôû yù ñaïo vaøng goïi ai".

(Baøi ñaõ daãn...)

Nghe kinh, qua nhöõng neâu daãn treân, quaû ñaõ gaén boù vôùi suoát caû chieàu doïc cuûa thi ca Vieät Nam, töø ca dao: "Ruû nhau xuoáng bieån xem ñua; Leân non ngaém nhaïn voâ chuøa nghe kinh", ñeán thi ca coå ñieån, hieän ñaïi, xöùng ñaùng laø moät vaên lieäu Phaät hoïc xuaát saéc. Noù khoâng chæ laø moät hình töôïng mang tính toång hôïp phong phuù ñaày söùc khôi gôïi, maø coøn bao haøm nhöõng giaù trò trieát lyù saâu saéc. Ñoù laø söï theå hieän nhöõng noã löïc cuûa con ngöôøi, cuõng nhö caùc loaøi chuùng sinh, nhaèm vöôn leân töø theá giôùi khoå ñau, laàm laïc ñeå tìm veà moät theá giôùi thanh tònh, an laønh, laø ñieåm tieáp giaùp giöõa theá giôùi hieän thöïc vaø caûnh giôùi sieâu nhieân maàu nhieäm.