TÌM HIEÅU TAÂM MÌNH
MINH CHI (HVPGVN)
Cuoán "Thieàn Uyeån taäp anh", trong truyeän Sö Thöôøng Chieáu, thuoäc theá heä 12 doøng Thieàn Voâ Ngoân Thoâng ôû nöôùc ta, coù ghi laïi lôøi sau ñaây cuûa Sö khuyeân baûo hoïc troø mình:
"Lieãu taâm tu ñaïo taéc tónh löïc nhi dò thaønh, baát lieãu taâm tu ñaïo naõi phí coâng voâ ích"
Nghóa :"Hieåu taâm tu ñaïo thì ít maát ñöùc maø deã thaønh coâng. Khoâng hieåu taâm maø tu ñaïo thì uoång coâng voâ ích".
Khi giaûng moân "Lòch söû Phaät giaùo Vieät Nam", ñeán truyeän Sö Thöôøng Chieáu, toâi thöôøng döøng khaù laâu ôû caâu naøy cuûa Sö, ñeå khuyeán khích sinh vieân neân thöôøng xuyeân nhìn vaøo taâm mình, tìm hieåu taâm mình thì vieäc hoïc Phaät, cuõng nhö hoïc baát cöù moân hoïc naøo khaùc môùi coù keát quaû toát ñöôïc. Toâi noùi "Baát cöù hoïc moân naøo khaùc" laø vì toâi bieát hoïc vieân lo sôï nhaát laø moân ngoaïi ngöõ, cuï theå laø moân Anh vaên. Vì vaäy, khi keát thuùc khoùa hoïc, toâi thöôøng ñeå daønh ra moät thôøi gian ñeå giaûng cho sinh vieân phöông phaùp hoïc ngoaïi ngöõ theá naøo cho deã nhôù vaø mau gioûi. Thí duï toâi khuyeân sinh vieân haõy yeâu thích moân hoïc, vì nhö vaäy hoïc seõ deã nhôù. Moân Anh vaên duø khoù maáy cuõng trôû thaønh deã neáu hoïc Anh vaên ñoái vôùi anh hay chò laø moät ñieàu thích thuù. Thaày giaùo cuõng nhö sinh vieân phaûi bieát boài döôõng loøng thích thuù ñoù. Laøm cho hoïc vieân sôï haõi laø thieáu phöông phaùp sö phaïm, vì ñaõ sôï haõi thì khoâng coøn thích thuù nöõa. Baét hoïc nhieàu quaù trong moät buoåi hoïc cuõng deã laøm sinh vieân nhaøm chaùn, maát ñi söï thích thuù ban ñaàu. Hoïc Anh vaên ôû nhaø cuõng neân chia ra nhieàu laàn, ñeå cho moãi laàn kheùp saùch laïi, hoïc vieân vaãn theøm thuoàng, muoán naùn laïi hoïc theâm nöõa. Laïi phaûi bieát phoái hôïp caùc daïng trí nhôù, nhö nhôù baèng maét, baèng tai nghe, baèng tay vieát, baèng mieäng noùiv.v… Laïi phaûi nghieäm xem luùc naøo trong ngaøy, trí nhôù mình toû ra tænh taùo hôn caû: laø buoåi saùng sau khi thöùc daäy hay buoåi toái tröôùc luùc leân giöôøng? Hay laø phoái hôïp caû hai buoåi? v.v… vaø v.v…Noùi chöøng aáy thoâi, cuõng ñuû thaáy hieåu taâm maø hoïc Anh vaên thì hoïc ñôõ chaùn maø choùng thaønh coâng. Huoáng hoà hoïc ñaïo Phaät vaø tu ñaïo Phaät laø chuyeän khoù hôn vaø thieát thaân hôn nhieàu ñoái vôùi chuùng ta.
Vì sao hoïc Phaät, tu Phaät, tìm hieåu taâm laø ñieàu quan troïng?
Hoïc Phaät, tu Phaät chuû yeáu phaûi bieän taâm, theo ñuùng lôøi khuyeân cuûa Traàn Thaùi Toâng trong cuoán Khoùa hö luïc:
"Maïc vaán ñaïi aån tieåu aån, höu bieät taïi gia xuaát gia, baát caâu taêng tuïc, chæ yeáu bieän taâm. Boån voâ nam nöõ, haø tu tröôùc töôùng?"
Dòch: "Khoâng keå laø aån cö giöõa choán thaønh thò hay ôû treân röøng xa, khoâng keå laø taïi gia hay xuaát gia, laø taêng hay tuïc chuû yeáu laø bieän taâm. Voán khoâng coù nam nöõ, sao coøn chaáp töôùng?"
Nghóa laø ñoái vôùi ñaïo Phaät, bieän taâm, töùc tìm hieåu taâm laø ñieàu quan troïng haøng ñaàu. Vì sao vaäy? Ñoù chính laø vì ñieàu maø coâ Kieàu thaéc maéc, khoâng hieåu ma quyû ñöa loái daãn ñöôøng theá naøo maø coâ Kieàu cöù luoân luoân daán thaân vaøo choán ñoaïn tröôøng maø ñi. Thöïc ra thì khoâng coù ma hay quyû naøo caû, maø chæ coù caùi taâm mình sai söû mình maø thoâi.
Khi Kieàu gaëp Kim Troïng laàn ñaàu tieân, maét nhìn thaáy Kim Troïng, thì khoâng coù vaán ñeà gì. Ñoù chæ laø hoaït ñoäng cuûa nhaõn thöùc, töùc laø caùi taâm thöùc cuûa maét. Hoaït ñoäng cuûa nhaõn thöùc chæ laø taïm thôøi. Hai ngöôøi töø giaõ nhau, Kieàu khoâng coøn nhìn thaáy Kim Troïng nöõa thì nhaõn thöùc cuûa Kieàu cuõng khoâng coøn hoaït ñoäng nöõa. Theá nhöng, ngoaøi nhaõn thöùc ra, Kieàu coøn coù moät lôùp taâm thöùc khaùc, goïi laø yù thöùc, maø saùch Phaät Duy thöùc goïi laø thöùc thöù saùu. Veà ñeán nhaø Kieàu nhôù nhung Kim Troïng, töông tö Kim Troïng. Vaø Kieàu than:
"Ngöôøi ñaâu gaëp gôõ laøm chi,
Traêm naêm bieát coù duyeân gì hay khoâng?"
Chính caùi thöùc thöù saùu naøy thoâi thuùc Kieàu tìm caùch gaëp laïi Kim Troïng moät laàn nöõa, roài hai, ba laàn. Vaø chaéc Kim Troïng cuõng nhôù nhung, töông töï coâ Kieàu khoâng keùm.
Maø cuõng khoâng phaûi chæ coù chuyeän Thuyù Kieàu vaø Kim Troïng, maø ñoù laø chuyeän cuûa taát caû cuûa caùc ñoâi nam nöõ ôû nöôùc ta cuõng nhö ôû caùc nöôùc khaùc, yeâu nhau noàng thaém, nhöng chæ cöôùi nhau moät thôøi gian roài xin ly dò. Vì sao vaäy, thöa caùc baïn? Taát caû ñeàu do toäi cuûa caùi thöùc thöù saùu caû. Khi ñoâi trai gaùi baét ñaàu yeâu, thì do taùc ñoäng cuûa thöùc thöù saùu veõ höôu veõ vöôïn, maø chaøng trai bieán thaønh thieân thaàn ñoái vôùi coâ gaùi, coøn coâ gaùi thì bieán thaønh tieân nöõ ñoái vôùi chaøng trai. Hoï gaëp nhau, nhìn nhau ñaâu phaûi vôùi nhaõn thöùc thuaàn tuùy, nhöng baèng thöùc thöù saùu töùc laø yù thöùc, toâ hoàng cho caû hai ngöôøi nam nöõ thaønh thieân thaàn vaø tieân nöõ. Nhöng sau khi ñaõ laáy nhau roài, ñaõ nhieàu laàn aên naèm vôùi nhau roài, thì con ngöôøi thaät ôû hai ngöôøi môùi loä ra. Thieân thaàn bieán thaønh hung thaàn hay quyû döõ. Tieân nöõ bieán thaønh khoâng phaûi ma nöõ thì cuõng thaønh sö töû Haø Ñoâng!
Coù theå noùi khoâng phaûi chæ trong vieäc hoïc ngoaïi ngöõ ñaày choâng gai, maø ngay caû trong chuyeän tình yeâu nam nöõ, thaäm chí-toâi coù theå khaúng ñònh nhö vaäy, laø trong taát caû moïi söï kieän to nhoû cuûa ñôøi soáng bình thöôøng, chuùng ta ñeàu phaûi bieát roõ taâm mình ñang hoaït ñoäng theá naøo(toâi muoán noùi ñeán caùi taâm thöùc thöù saùu), noù coù toâ hoàng hay boâi ñen ngöôøi thaät vieäc thaät hay khoâng vaø toâ cuõng nhö boâi ñeán möùc naøo. Caùi taâm thöùc aáy, neáu ta ñieàu phuïc ñöôïc noù, laøm chuû ñöôïc noù thì noù trôû thaønh ngöôøi baïn cuûa ta, coøn neáu ngöôïc laïi, ta khoâng laøm chuû ñöôïc noù maø coøn theo ñuoâi noù, thì noù seõ laø giaëc, laø keû thuø, chöù ñaâu coù phaûi laø baïn cuûa ta.
Taát caû nhöõng boïn tham nhuõng buoân laäu, nay bò tuø toäi thöïc ra ñeàu laø nhöõng keû ñaùng thöông haïi, khoâng laøm chuû ñöôïc taâm mình maø thoâi. Maø khoâng laøm chuû ñöôïc taâm, chuû yeáu cuõng laø do khoâng hieåu ñöôïc taâm, khoâng bieát bieän taâm, theo ñuùng lôøi khuyeân cuûa vua Traàn Thaùi Toâng, trong cuoán "Khoùa hö luïc".
Taâm lyù hoïc phöông Taây cuõng ñaõ baét ñaàu nhaän thaáy vai troø ñaëc bieät naøy cuûa yù thöùc, töùc laø chöùc naêng maø nhaøphaân taâm hoïc noåi tieáng ngöôøi Thuïy Só laø C.J.Jung goïi laø projection. Chöùc naêng naøy ngaên caûn, xuyeân taïc nhaän thöùc caûm quan, bieán moät coâ gaùi taàm thöôøng thaønh moät baø hoaøng, do tieáng seùt aùi tình. Xem "L’homme aø la deùcouverte de son aâme" (con ngöôøi ñi tìm, phaùt hieän ra taâm hoàn mình). Baûn Phaùp, tr.40-41.
Jung cho raèng chöùc naêng projection hoaït ñoäng moät caùch voâ yù thöùc, do ñoù maø caøng nguy hieåm.
Theo ñaïo Phaät, caùi maø Jung goïi laø projection chæ laø moät hoaït ñoäng bình thöôøng cuûa taâm thöùc, hoaït ñoäng ñoù saùch Phaät goïi laø töôûng, laø moät trong naêm uaån. Töôûng coù nghóa laø töôùng cuûa taâm. Trong ví duï cuûa Jung thì baø hoaøng laø caùi töôùng do taâm thöùc cuûa chaøng trai si tình töôûng töôïng ra, coøn coâ gaùi taàm thöôøng kia môùi laø con ngöôøi thaät. Theá nhöng hình aûnh baø hoaøng trong töôûng töôïng luoân luoân aùm aûnh chaøng trai, khieán anh ta khi gaëp coâ gaùi thöïc, thì tri giaùc cuûa anh ta bò xuyeân taïc, bò khuùc xaï qua hình aûnh trong mô cuûa baø hoaøng. Sôû dó ñaïo Phaät khuyeân chuùng ta luoân tænh giaùc, tænh taùo vôùi baûn thaân laø vì leõ ñoù. Caâu "Chaùnh nieäm tænh giaùc, hoä trì caùc caên…" phaûi luoân hieän höõu trong ñaàu oùc cuûa ngöôøi Phaät töû. Chính vì vaäy maø Ñöùc Phaät thöôøng caên daën hoïc troø: "Trong caùi thaáy, neân chæ coù caùi thaáy; trong caùi nghe, neân chæ coù caùi nghe…" Moät caâu ñôn giaûn nhö vaäy, nhöng raát coù yù nghóa. Khi chuùng ta thaáy moät ñoái töôïng thí duï moät boâng hoa, hay moät coâ gaùi. Neáu chæ thaùy maø thoâi, thì coù vaán ñeà gì ñaâu. Nhöng keøm theo thaáy vaø nghe, laïi coù caûm thoï vui, thích thuù, roài laïi töôûng töôïng, vaø tieáp theo laïi naûy ra yù ñònh haùi caùi hoa ñoù, hay laø ñuoåi theo ngöôøi con gaùi ñeïp, thì môùi thaønh vaán ñeà, môùi coù taïo nghieäp daãn tôùi sanh töû luaân hoài.
Ñoïc Jung, Freud hay Alder ñöôïc xem nhö laø nhöõng nhaø saùng laäp ra moân phaân taâm hoïc caän vaø hieän ñaïi, chuùng ta laïi caøng khaâm phuïc Ñöùc Phaät vaø ñaïo Phaät, ñaëc bieät laø trong lónh vöïc taâm lyù hoïc vaø nhaän thöùc luaän. Vì sao ñaïo Phaät khuyeân chuùng ta phaûi raát caûnh giaùc vôùi baûn thaân nhaän thöùc cuûa chuùng ta, duø laø nhaän thöùc caûm quan voán laø moät trong hai nguoàn goác cuûa nhaän thöùc, töông ñoái ñaùng tin caäy. Coøn nguoàn goác thöù hai cuûa nhaän thöùc laø suy lyù, saùch Duy thöùc hay Nhaân minh cuûa Phaät giaùo goïi laø tyû löôïng, tieáng Anh hay Phaùp ñeàu dòch laø "Inference". Suy lyù maø bieát, so saùnh maø bieát thì caùi bieát cuûa chuùng ta deã sai laàm ñaõ ñaønh, nhöng ngay ñoái vôùi nhaän thöùc baèng caûm quan, chuùng ta phaûi raát caûnh giaùc vaø caån thaän. Vì sao? Bôûi leõ nhaän thöùc caûm quan khoâng coù hoaït ñoäng coâ ñoäc maø luoân luoân coù hoaït ñoäng cuûa yù thöùc ñi keøm. Maø noùi yù thöùc, töùc noùi trí nhôù, trí töôûng töôïng, noùi caûm thoï, phaùn ñoaùn v.v… vaø taát caû nhöõng thao taùc taâm thöùc naøy ñeàu deã daøng daãn tôùi sai laàm.
Toâi thöôøng coù suy nghó raèng, moân taâm hoïc Phaät giaùo vôùi hai boä phaän caáu thaønh quan troïng cuûa noù laø Duy thöùc vaø Nhaân minh caàn ñöôïc toå chöùc giaûng daïy vôùi soá tieát hoïc töông ñoái, khoâng nhöõng ôû caùc hoïc vieän, caùc tröôøng cao caáp vaø cao ñaúng Phaät giaùo, vaø caû ôû caùc tröôøng ñaïi hoïc coâng laäp cuûa nhaø nöôùc nöõa. Luaän lyù hoïc Taây phöông cuûa Aristoát vaø nhöõng ngöôøi keá tuïc oâng laø caàn thieát, nhöng sao laïi khoâng giaûng theâm veà moân luaän lyù hoïc phöông Ñoâng, cuï theå laø moân Nhaân minh hoïc?
Moân Nhaân minh hoïc Phaät giaùo khoâng nhöõng daïy chuùng ta tö duy ñuùng ñaén, maø coøn daïy chuùng ta dieãn ñaït nhöõng ñieàu chuùng ta tö duy moät caùch logic vaø saùng toû, coù söùc thuyeát phuïc. Hôn nöõa, moân Nhaân minh hoïc keøm theo coøn coù moät boä phaän raát quan troïng laø pheâ phaùn gía trò cuûa caùc nguoàn goác cuûa nhaän thöùc. Hai moân Duy thöùc vaø Nhaân minh seõ giuùp chuùng ta tìm hieåu vaø söû duïng ñöôïc taâm thöùc cuûa chuùng ta moät caùch coù hieäu quaû nhaát, vaø ñoù chính laø caùi chìa khoùa voâ giaù cuûa moïi thaønh coâng ôû ñôøi! Bôûi vì, chæ coù "Nhaän thöùc ñuùng ñaén môùi daãn tôùi haønh ñoäng thaønh coâng"
____________
Chuù thích:
Töø projection: trong baøi toâi ñeå nguyeân khoâng dòch töø projection, khoâng dòch vì khoù dòch. Coù neân chaêng laø aûnh phoùng, vì chuùng ta khoâng thaáy ñöôïc söï vaät nhö thaät, maø thaáy söï vaät qua aûnh phoùng töø taâm thöùc cuûa chuùng ta. Caùi aûnh phoùng ñoù khoâng phaûi khi gaëp ñoái töôïng môùi coù, maø noù ñaõ coù saün trong taâm thöùc chuùng ta roài. Thí duï, moät chaøng trai vaø coâ boà cuûa mình. Daùm chaéc laø hình aûnh coâ boà gioáng naøng tieân ñaõ coù saün trong taâm thöùc cuûa chaøng trai roài, ngay töø ngaøy ñaàu gaëp gôõ, vaø cöù ñöôïc toâ hoàng maõi, sau moãi laàn gaëp!
Theo saùch Phaät, aûnh phoùng laø töôûng. Laàn ñaàu tieân, chaøng trai gaëp ngöôøi con gaùi ñaõ baét ñaàu yeâu, vaø cöù oâm aáp hình aûnh ngöôøi yeâu ñoù trong taâm thöùc mình. Vaø hình aûnh ñoù cöù ñöôïc chaøng trai toâ hoàng leân maõi, cuøng vôùi tình yeâu maën noàng leân!
(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä soá 18/2000)
Taâm keû phaøm phu thöôøng dao ñoäng, hoát hoaûng , khoù cheá phuïc ; nhöng keû trí cheá phuïc taâm laøm cho chính tröïc deã daøng, nhö thôï kheùo uoán naén muõi teân
(PC 33)
Trang MUÏC LUÏC