QUAN ÑIEÅM CUÛA ÑAÏO PHAÄT
LIEÂN QUAN ÑEÁN TAÂM TRÍWALPOLA RAHULA
Walpola Rahula, ngöôøi Sri Lanka, ñöôïc ñaøo taïo trong truyeàn thoáng Phaät giaùo Nguyeân thuyû (Theravada) ôû caùc vieän Phaät hoïc (Pirivena), roài theo hoïc ñaïi hoïc vaø nhaän baèng Cöû Nhaân Vaên Chöông (B.A) taïi Luaân Ñoân, tieáp ñoù vieát luaän aùn tieán só veà lòch söû Phaät giaùo Sri Lanka vaø ñöôïc caáp baèng Tieán só Trieát hoïc (Ph.D.) . Sau oâng sang Caleutta coäng taùc vôùi giaùo sö thuoäc truyeàn thoáng Phaät GiaùoPhaùt trieån (Ñaïi Thöøa) trong vieäc nghieân cöùu vaø hoaèng truyeàn Phaät phaùp. Thôøi gian naøy oâng hoïc theâm chöõ Haùn vaø chöõ Taây Taïng. Cuoái cuøng oâng qua Paris (Phaùp vöøa nghieân cöùu veà Ngaøi Asanka (Voâ Thöôùc) , vöøa giaûng vaø vieát saùch Phaät giaùo. OÂng ñöôïc coi laø moät tu só tinh thoâng caû hai truyeàn thoáng Nguyeân Thuyû vaø Phaùt trieån…
… Cuoán "What the Buddha Taught" (Ñieàu Ñöùc Phaät ñaõ daïy) (1) cuûa oâng laø moät coá gaéng lôùn ñeå giôùi thieäu nhöõng giaùo lyù caên baûn cuûa ñaïo Phaät, chung cho taát caû caùc truyeàn thoáng, maø baát kyø ai muoán tìm hieåu ñaïo Phaät cuõng caàn naém vöõng. Rieâng ñoái vôùi caùc Phaät töû Vieät Nam, phaàn ñoâng ñöôïc hoïc ngay vaøo caùc kinh ñieån Ñaïi Thöøa, thì laïi caøng caàn hieåu bieát nhöõng giaùo lyù caên baûn naøy ñeå soi saùng laïi nhaän thöùc cuûa mình vaø ñeå tìm laïi söï lieân tuïc cuûa quaù trình phaùt trieån tö töôûng Phaät giaùo…
…Trong saùch taùc giaû daãn chöùng raát nhieàu lôøi daïy cuûa Phaät ghi trong taïng kinh Pali ñeå minh chöùng cho söï trình baøy cuûa mình. Ñoù laø thaùi ñoä vaø phöông phaùp khoa hoïc, ñaùng ñöôïc hoan ngheânh vaø hoïc taäp. Thöôøng chuùng ta chæ quen trình baøy ñaïo Phaät ngang qua söï hieåu bieát cuûa chuùng ta,vaø nguy haïi hôn, ngang qua caûm tình vaø sôû thích cuûa chuùng ta. Vì vaäy, nhieàu khi tö töôûng vaø thaùi ñoä cuûa Ñöùc Phaät ñaõ bò boùp meùo, raïn nöùt raát nhieàu. Ñeå giaûm bôùt nhöõng teä haïi nhö theá, phöông phaùp höõu hieäu nhaát laø daãn ra nhöõng lôøi Phaät daïy trong kinh ñieån ñeå xaùc chöùng quan ñieåm cuûa mình trong khi trình baøy. Ñoù laø thaùi ñoä maø taùc giaû cuoán saùch ñaõ theo raát trung thaønh…"
(Trích lôøi giôùi thieäu cuûa H.T.Thích Minh Chaâu ôû baûn dòch tieáng Vieät cuoán "What The Buddha Taught". Thích Nöõ Trí Haûi dòch, Tu thö Ñaïi Hoïc Vaïn Haïnh aán haønh, PL 2518-1974).
Trong soá nhöõng vò saùng laäp ra caùc toân giaùo thì chæ coù Ñöùc Phaät Thích Ca-neáu nhö chuùng ta coù theå goïi Ngaøi laø vò saùng laäp moät toân giaùo theo nghóa thöôøng duøng cuûa thuaät ngöõ –laø ngöôøi Thaày khoâng töï coi mình laø moät caùi gì khaùc hôn moät con ngöôøi, thuaàn khieát vaø giaûn dò. Nhöõng vò giaùo chuû khaùc thì töï coi mình hoaëc laø Thaùnh Thaàn (Thöôïng Ñeá), hoaëc laø hieän thaân cuûa Thaùnh Thaàn döôùi caùc hình thöùc khaùc, hoaëc laø ñöôïc Thaùnh Thaàn soi saùng. Ñöùc Phaät khoâng chæ laø moät con ngöôøi thoâi, Ngaøi coøn khoâng töï cho raèng mình ñaõ ñöôïc moät vò Thaùnh thaàn naøo hoaëc moät quyeàn naêng beân ngoaøi naøo soi saùng caû. Ngaøi khaúng ñònh raèng taát caû nhöõng gì Ngaøi ñaõ thöïc hieän ñöôïc, ñaït tôùi ñöôïc vaø hoaøn thaønh ñöôïc ñeàu chæ do noã löïc vaø trí tueä cuûa moät con ngöôøi. Moät con ngöôøi , vaø chæ caàn laø moät con ngöôøi thoâi , coù theå trôû thaønh Phaät. Moãi ngöôøi ñeàu coù saün trong mình tieàm naêng trôû thaønh Phaät , vaø seõ thaønh Phaät neáu nhö ngöôøi aáy mong muoán vaø noã löïc. Chuùng ta coù theå goïi Ñöùc Phaät laø moät con ngöôøi tuyeät vôøi. Ngaøi hoaøn haûo veà "tính ngöôøi" ñeán möùc veà sau trong toân giaùo daân gian Ngaøi haàu nhö ñöôïc coi laø "baäc sieâu nhaân".
Theo Phaät giaùo, vò trí cuûa con ngöôøi laø cao nhaát. Chính con ngöôøi laø chuû cuûa mình vaø khoâng coù moät sinh vaät naøo hoaëc moät quyeàn naêng beân ngoaøi naøo cao hôn coù theå phaùn xeùt soá phaän cuûa noù caû.
Ñöùc Phaät noùi: "Con ngöôøi laø nôi nöông töïa cuûa chính mình, coøn ai khaùc coù theå laø nôi nöông töïa ñaâu ?" (2). Nhö vaäy, Ngaøi khuyeân caùc moân ñeä haõy "laø nôi nöông töïa cuûa chính mình" vaø khoâng bao giôø phaûi tìm kieám nôi nöông töïa hoaëc söï giuùp ñôõ töø baát kyø ai khaùc (3). Ngaøi ñaõ giaûng daïy , khuyeán khích vaø khôi gôïi ôû moãi ngöôøi khaû naêng töï phaùt trieån vaø töï tu taäp ñeå töï giaûi thoaùt, vì con ngöôøi baèng noã löïc vaø trí tueä cuûa chính mình hoaøn toaøn coù khaû naêng töï giaûi thoaùt khoûi moïi khoå aùch. Ngaøi daïy caùc moân ñeä : "Caùc ngöôøi haõy laøm coâng vieäc (tu taäp) cuûa mình. Nhö Lai chæ giaûng daïy ñöôøng loái maø thoâi" (4). Neáu nhö Ñöùc Phaät coù ñöôïc goïi laø "vò cöùu theá" ñi nöõa, thì cuõng chæ vôùi nghóa raèng Ngaøi laø ngöôøi ñaõ tìm ra vaø chæ baûo ñöôøng loái ñöa tôùi Giaûi Thoaùt, Nieát Baøn. Chính moãi chuùng ta phaûi töï mình böôùc treân con ñöôøng ñoù.
Döïa treân nguyeân taéc traùch nhieäm caù nhaân naøy Ñöùc Phaät ñaõ cho caùc moân ñeä cuûa Ngaøi ñöôïc töï do. Trong kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn (Mahaõparinibbaõna),Ñöùc Phaät noùi raèng Ngaøi khoâng bao giôø nghó ñeán vieäc ñieàu khieån taêng ñoaøn (Sangha), cuõng chaúng muoán ñeå taêng ñoaøn phaûi phuï thuoäc Ngaøi. Ngaøi noùi raèng trong lôøi giaûng cuûa Ngaøi chaúng heà coù hoïc thuyeát bí truyeàn, chaúng coù caùi gì caát daáu trong "naém tay cuûa ngöôøi Thaày" (aõcariya-mutthi), hoaëc ôû moät choã khaùc Ngaøi noùi, chaúng bao giôø coù caùi gì "caát giaáu trong oáng tay aùo" caû (5).
Söï töï do tö töôûng ñöôïc Ñöùc Phaät cho pheùp ñoù chaúng theå gaëp ôû baát cöù nôi naøo khaùc trong lòch söû caùc tín ngöôõng. Söï töï do tö töôûng aáy laø caàn thieát aáy , bôûi vì theo Ñöùc Phaät vieäc giaûi thoaùt ôû moãi con ngöôøi tuyø thuoäc vaøo vieäc chính ngöôøi aáy nhaän ra Leõ Thaät, chöù chaúng phaûi laø aân hueä töø moät vò Thaùnh Thaàn naøo, hoaëc töø baát kyø moät quyeàn naêng naøo beân ngoaøi ban thöôûng cho anh ta vì hoaëc ñöùc tin, hoaëc thaùi ñoä, hoaëc haønh vi phuïc tuøng "ngoan ñaïo"cuûa anh ta.
Coù laàn Phaät vieáng thaêm thaønh phoá Kesaputta thuoäc vöông quoác Kosala. Daân chuùng ôû thaønh phoá naøy ñöôïc goïi laø ngöôøi Kaõlaõma. Khi bieát tin Phaät tôùi thaønh phoá naøy,ngöôøi Kaõlaõma ñeán thaêm Ngaøi vaø baøy toû vôùi Ngaøi noãi baên khoaên, ngôø vöïc vaø boái roái cuûa hoï khi ñöôïc nghe moät soá vò aån tu vaø Baø-La-Moân giaûng giaûi vaø taùn döông hoïc thuyeát cuûa chính caùc vò aáy; trong khi ñoù laïi leân aùn, khinh bieät vaø cheâ bai hoïc thuyeát cuûa ngöôøi khaùc. Ñöùc Phaät ñaõ cho ngöôøi Kaõlaõma nhöõng lôøi khuyeân sau ñaây, chí lyù, chí tình vaø thaät ñoäc ñaùo trong lòch söû caùc toân giaùo :
"Phaûi ñoù, hôõi ngöôøi Kaõlaõma! Caùc ngöôøi ngôø vöïc vaø boái roái laø phaûi, vì loøng ngôø vöïc naûy nôû töø trong vaán ñeà ñaùng ngôø vöïc. Hôõi ngöôøi Kaõlaõma! Chôù neân ñeå cho mình bò loâi cuoán hoaëc bôûi ñieàu ngöôøi khaùc keå laïi, hoaëc bôûi truyeàn thoáng, hoaëc bôûi tin ñoà. Chôù ñeå bò daãn daét hoaëc bôûi uy quyeàn cuûa caùc kinh ñieån toân giaùo, hoaëc bôûi luaän lyù vaø suy ñoaùn suoâng, hoaëc bôûi söï haáp daãn cuûa nhöõng daáu hieäu beà ngoaøi, hoaëc bôûi loøng ham thích nhöõng quan ñieåm tö bieän, hoaëc bôûi nhöõng khaû naêng chöa chaéc chaén, hoaëc bôûi yù nghó raèng "Ñaây laø thaày ta". Nhöng, hôõi ngöôøi Kaõlaõma, moät khi chính caùc ngöôøi töï mình bieát nhöõng ñieàu naøo laø aùc (akusala), laø sai, laø xaáu, thì haõy döùt boû chuùng ta …Vaø moät khi chính caùc ngöôøi töï mình bieát nhöõng ñieàu naøo laø laønh (kusala), laø toát , thì haõy nhaän laáy chuùng vaø theo chuùng"(6).
Ñöùc Phaät coøn ñi xa hôn nöõa, Ngaøi baûo caùc tyø kheo raèng laø moät moân ñeä cuõng neân xeùt ñoaùn ngay caû chính Nhö Lai (Ñöùc Phaät) nöõa, ñeå cho moân ñeä aáy coù theå hoaøn toaøn ñöôïc thuyeát phuïc veà giaù trò ñích thöïc cuûa ngöôøi Thaày maø mình nöông töïa (7) .
Theo lôøi Phaät daïy, loøng ngôø vöïc (vicikicchaõ: nghi) laø moät trong naêm traïng thaùi taâm lyù trôû ngaïi cho vieäc trau gioài taâm trí (nóvarana: trieàn caùi)(8) nhaèm tôùi tieán boä veà tinh thaàn (hoaëc noùi chung nhaèm tôùi baát kyø söï tieán boä naøo) vaø nhaän ra Leõ Thaät . Tuy nhieân,loøng ngôø vöïc chaúng phaûi laø "toäi loãi" theo nghóa laø "söï vi phaïm ñieàu raên veà ñöùc tin", bôûi vì trong ñaïo Phaät khoâng coù giaoù ñieàu veà ñöùc tin (tín ñieàu) buoäc phaûi theo. Noùi roõ hôn trong ñaïo Phaät khoâng coù khaùi nieäm "toäi loãi" gioáng nhö trong moät soá toân giaoù khaùc . Ñöùc Phaät ñaõ chæ ra goác reã cuûa moïi ñieàu xaáu aùc chính laø söï taêm toái (avijjaõ : voâ minh) vaø caùch nhìn laàm laãn ( micchaõ ditthi : taø kieán). Moät ñieàu khoâng theå choái caõi ñöôïc raèng chöøng naøo chöa nhaän ra hoaëc thaáy roõ vaán ñeà thì chaéc chaén trong loøng coøn ngôø vöïc ; maø moät khi trong loøng coøn ngôø vöïc, boái roái vaø do döï thì taâm trí khoâng theå môû mang ñöôïc . Vaäy muoán cho taâm trí môû mang thì khoâng coù con ñöôøng naøo khaùc laø phaûi loaïi tröø moái ngôø vöïc baèng caùch "nhaän ra vaø thaáy roõ" vaán ñeà, chöù khoâng phaûi baèng caùch "tin" .
Khoâng coù chuyeän khuyeân (hoaëc eùp buoäc) ngöôøi ta "tin", hoaëc "khoâng ngôø vöïc". Neáu chæ noùi "toâi tin", hoaëc "toâi khoâng ngôø vöïc", thì ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø baïn ñaõ nhaän ra vaø thaáy roõ . Vieäc töï eùp buoäc mình phaûi tin töôûng vaø nhaän laáy ñieàu gì ñoù, trong khi chöa hieåu bieát veà noù, theå hieän thaùi ñoä thuï ñoäng, khoâng thích hôïp trong lónh vöïc tinh thaàn vaø trí tueä, lónh vöïc maø ngöôøi tu Phaät nhaém tôùi . Ñöùc Phaät luoân luoân quan taâm giaûi toaû moïi moái ngôø vöïc cho moân ñeä cuûa Ngaøi . Ngay caû chæ ít phuùt tröôùc khi qua ñôøi Ngaøi coøn nhieàu laàn yeâu caàu vaø khuyeán khích caùc moân ñeä maïnh daïn hoûi Ngaøi cho kyõ neáu hoï coøn chöa roõ (ngôø vöïc) baát cöù ñieàu gì trong lôøi Ngaøi daïy, ñeå sau naøy khoûi phaûi hoái tieác vì ñaõ khoâng xin Ngaøi giaûi toûa cho moái ngôø vöïc aáy .
(Coøn nöõa)
HUYEÀN CÖÔNG dòch
Chuù giaûi
(1) Nguyeân vaên tieáng Anh :"The Buddhist Attitude of Mind", tieâu ñeà chöông I cuoán"What the Budha Taught"(Dieàu Ñöùc Phaät ñaõ daïy) cuûa Walpola Rahula, nxb Gordon Fraser 1959 . Trong khi dòch bieân coù tham khaûo caùc baûn dòch tieáng Vieät cuûa cuoán saùch treân :
"tö töôûng Phaät hoïc"do Thích nöõ Trí Haûi dòch töø nguyeân baûn tieáng Anh; Tu thö ñaïi hoïc Vaïn Haïnh aán haønh 1974
"Lôøi Phaät daïy" do Leâ dieân dòch töø nguyeân baûn tieáng Phaùp "L’enseignement du Bouddha"; nxb Muõi Caø Mau 1994
(2) Dhammapada, nxb K.Dhammaratana Thera (Colombo 1926) XII.4
(3) Digha –nikaõya, nxb Naõnaõvaõsaõ Thera (Colombo 1929) taäp II, tr.62 (Mahaõparinibbaõna)
(4) Dhammapada XX.4
(5) Digha –nikaõya, t.II, tr.62. Ñaïi yù Ñöùc Phaät muoán noùi raèng Ngaøi chaúng giaáu baát cöù caùi gì gioáng nhö "ngoùn tuø"trong oáng tay aùo cuûa Ngaøi, ñeå saün saøng tung ra khi caàn .
(6) Anguttara, nxb Devamitta (Colombo, 1929) tr. 115
(7) Vimamsaka –Sutta, n*47, trong Majjhima –nikaõya, nxb PTS (Pali Text Society) London
(8) Naêm ngaên che trong loøng goàm :1.Ham muoán xaùc thòt (aùi duïc), 2.Giaän hôøn (saân haän), 3.Ñôø ñaãn –thaãn thôø (hoân traàm –thuïy mieân) 4.Boàn choàn –aên naên (traïo hoái) 5. Ngôø vöïc (hoaøi nghi)
(Taïp chí Nghieân cöùu Phaät hoïc soá 3 /2000)
Trang MUÏC LUÏC