TÖØ LOØNG HIEÁU ÑEÁN TÌNH THÖÔNG VAØ HIEÅU BIEÁT
NGUYEÃN THEÁ ÑAÊNG
Loøng hieáu laø moät ñöùc tính caên baûn cuûa nhaân loaïi, xaùc ñònh giaù trò laøm ngöôøi cuûa con ngöôøi, bôûi theá noù coù maët trong taát caû moïi neàn vaên hoaù. Khoång giaùo noùi :"Hieáu laø nguoàn goác cuûa nhaân, nhaân laø toaøn theå ñöùc taùnh cuûa taâm. Nhaân coát yeáu laø thöông yeâu, maø thöông yeâu thì tröôùc heát laø thöông yeâu cha meï mình". Khoång Töû noùi :"Vì thöông yeâu ngöôøi thaân cuûa mình neân khoâng daùm gheùt ngöôøi khaùc, kính troïng ngöôøi thaân cuûa mình thì khoâng daùm khinh thöôøng ngöôøi khaùc". Ñònh nghóa moät caùch toång quaùt, hieáu laø tình thöông vaø loøng bieát ôn vôùi cha meï ñaõ sinh ra vaø nuoâi döôõng mình .
Ñaïo Phaät coù nhöõng ñoaïn kinh veà coâng ôn sinh thaønh vaø nuoâi döôõng cuûa cha meï raát ñoãi caûm ñoäng maø coù leõ chuùng ta ñeàu bieát. Caùi ñaëc bieät vaø vöôït troäi cuûa loøng hieáu trong ñaïo Phaät laø noù ñöôïc môû roäng trong thôøi gian vaø khoâng gian, ñeå taïo thaønh moät tình thöông roäng khaép cho taát caû, vaø chính söï giaûi thoaùt cuõng naèm trong tình thöông roäng khaép vaø khoâng chaáp thuû ñoù. Khi thöông ngöôøi naøo, chuùng ta seõ thaáu hieåu ngöôøi ñoù. Moät tình thöông bao truøm phaùp giôùi, tình thöông ñoù thaáu hieåu ñöôïc tính chaát cuûa phaùp giôùi, töùc laø phaùp giôùi taùnh. Ñoù laø con ñöôøng töø bi ñeå ñi ñeán trí tueä; hay duøng ngoân ngöõ bình thöôøng hôn, töø tình thöông ñeå ñi ñeán hieåu bieát. Vaø töø bi vaø trí tueä laø muïc ñích cuoái cuøng cuûa ñaïo Phaät .
Ñaïo Phaät thaáy raèng trong voâ soá kieáp cuûa moãi ngöôøi chuùng ta, khoâng coù moät sinh vaät naøo trong hieän taïi maø khoâng töøng laø cha meï chuùng ta. Chuùng ta ñaõ traûi qua voâ soá kieáp trong saùu neûo luaân hoài, cho neân chuùng sinh trong saùu neûo aét phaûi töøng laø cha meï, quyeán thuoäc, baø con, ñoàng baøo, vaø khoâng ai khoâng töøng cöïc khoå nuoâi döôõng, giuùp ñôõ chuùng ta. Töø ñoù, danh töø "chuùng sinh" cuûa ñaïo Phaät, traùi vôùi moät soá ngöôøi laàm töôûng ñoù laø moät danh töø mang yù nghóa thaáp keùm, haïng döôùi, thì chuùng sinh mang moät yù nghóa tình thöông, loøng bieát ôn vaø traùch nhieäm khoâng beán khoâng bôø. Chuùng sinh chính laø tình thöông, loøng bieát ôn vaø traùch nhieäm. (Söï aên chay moät phaàn phaùt xuaát töø caùi nhìn naøy). Töø ñoù maø coù Boà ñeà taâm, söï phaùt trieån cuûa con ñöôøng Phaät giaùo. Boà ñeà taâm laø nguyeän voïng giaùc ngoä, vì lôïi laïc cho taát caû chuùng sinh. Noùi theá coù nghóa laø Boà ñeà taâm laø söï keát hôïp cuûa trí hueä vaø töø bi ngay töø böôùc khôûi ñaàu .
Töø khi sinh ra, moãi ngöôøi chuùng ta ñeàu soáng trong tình thöông cuûa cha meï vaø cuûa nhöõng ngöôøi khaùc. Chuùng ta khoâng theå töï aên uoáng, töï laøm nhöõng hoaït ñoäng sô ñaúng nhaát cuûa moät cuoäc soáng con ngöôøi. Troïn sinh maïng cuûa chuùng ta ñeàu tuøy thuoäc vaøo ngöôøi khaùc. Lôùn leân, nhôø thaày coâ, nhôø xaõ hoäi, chuùng ta coù nhöõng kieán thöùc caên baûn ñeå laøm ngöôøi. Vaø tröôûng thaønh, nhöõng thöù caàn thieát cho moät ñôøi soáng bình thöôøng, côm gaïo, nöôùc uoáng, tieàn taøi, danh voïng, ngheà nghieäp, vôï con…ñeàu töø ngöôøi khaùc maø coù. Treân con ñöôøng tìm kieám con ngöôøi thöïc cuûa mình, Phaät taùnh cuûa mình, chuùng ta nhôø vaøo Thaày, vaøo baïn ñaïo, vaøo nhöõng kinh nghieäm soáng vaø lôøi daïy cuûa Phaät, Toå truyeàn laïi. Thaäm chí ñeå trau doài nhöõng ñöùc taùnh, nhöõng tri kieán saâu xa, chuùng ta phaûi nhôø ñeán nhöõng ngöôøi taïo ra nghòch duyeân –maø thoâng thöôøng caùi nhìn theá gian goïi laø keû thuø –nhö Ñöùc Phaät Thích Ca nhôø vaøo Ñeà Baø Ñaït Ña laø moät ngöôøi suoát ñôøi phaù haïi Phaät laøm thieän tri thöùc; nhö Thöôøng Baát Khinh Boà taùt nhôø vaøo nhöõng ngöôøi maéng nhieác, neùm ñaù khinh cheâ mình ñeå töïu thaønh chaân lyù "taát caû chuùng sanh ñeàu coù Phaät taùnh". Khoâng nhöõng chuùng ta nhôø vaøo chuùng sinh höõu tình, chuùng ta coøn phaûi nhôø vaøo loaøi voâ tình. Daàu coù soáng trong hang ñoäng xa caùch loaøi ngöôøi, chuùng ta cuõng phaûi nhôø vaøo khoâng khí, vaøo nöôùc saïch, vaøo traùi caây. Roài ñeán ngaøy taâm linh chín muoài, coù khi cuõng nhôø vaøo moät cô duyeân beân ngoaøi maø "thöùc taâm, ñaït boån": coù vò Thieàn sö nhìn hoa ñaøo maø ngoä, coù vò nghe tieáng hoøn soûi chaïm vaøo goác tre maø ngoä, nghe moät caâu noùi voâ tình ngoaøi chôï maø ngoä… Theá giôùi ñaõ ñoùng goùp vaøo söï thaønh ñaït taâm linh cuûa con ngöôøi. Theo caùi nhìn cuûa truyeàn thoáng Nam toâng, tuaàn leã thöù hai sau khi ñaéc quaû Phaät, Ñöùc Thích Ca ñaõ ñeå moät tuaàn leã tieáp xuùc saâu saéc vôùi caây boà ñeà, "ñeå toû loøng tri ôn saâu xa ñoái vôùi caây boà ñeà voâ tri voâ giaùc ñaõ che möa ñôõ naéng cho Ngaøi suoát thôøi gian chieán ñaáu ñeå thaønh ñaït ñaïo quaû"(Ñöùc Phaät vaø Phaät phaùp –Narada) .
Theá giôùi ñaõ ñoùng goùp vaøo söï thaønh töïu taâm linh cuûa moãi ngöôøi, neân khi moät ngöôøi chöùng ngoä laø chöùng ngoä cho theá giôùi, thaønh Phaät laø thaønh Phaät cho 3 coõi. Coù leõ ñeán moät luùc naøo, khi ñaõ coù moät vaøi chöùng nghieäm taâm linh ñuû ñeå thoaùt khoûi voøng tö töôûng cöù boù heïp laáy baûn ngaõ cuûa mình, ñuû ñeå nhìn thaáy moät töông quan khoâng hay giöõa mình vaø theá giôùi beân ngoaøi, chuùng ta phaûi ñi caùm ôn töøng ngöôøi, baïn cuõng nhö thuø, caùm ôn töøng nguïm nöôùc, töøng haït gaïo, töøng ngoïn rau, töøng chieác laù, töøng gioït möa, töøng aâm thanh, töøng nhöõng laàn ñöôïc sinh ra vaø bò cheát ñi, cuøng vôùi hoaøn caûnh cuûa moãi ñôøi, trong haèng haø sa soá kieáp. Luùc aáy chuùng ta môùi bieát taát caû theá gian ñaõ thaønh töïu cho mình nhö theá naøo, vaø luùc aáy chuùng ta môùi bieát töøng con ngöôøi, töøng söï vaät ñaõ thöông yeâu chuùng ta nhö theá naøo, luùc ñoù nôi chuùng ta môùi khai môû tình thöông vaø loøng bieát ôn thaät söï vaø troøn ñaày. Coù leõ vì nhaän thaáy roõ raøng nhöõng nhaân duyeân ñaõ taïo thaønh cho mình, maø moät vò Boà taùt moät khi taâm thöùc ñaõ coù theå vónh vieãn ñi vaøo Nieát baøn, ñaõ trôû laïi cuoäc ñôøi ñeå giuùp ñôõ chuùng sinh ñôøi naøy qua ñôøi khaùc .
Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø traùi ñaát naøy ñöôïc nhöõng neàn vaên hoaù lôùn goïi laø Baø Meï. Daâuø chæ coù moät chuùt tình thöông vaø loøng bieát ôn cuõng ñuû cho con ngöôøi vöôït qua ñöôïc hieåm hoïa töï taøn phaù mình baèng caùch huûy hoaïi moâi tröôøng. Khoâng ai coù theå töï mình sinh ra, khoâng ai coù theå töï mình hieän höõu, taát caû phaûi nhôø vaøo ngöôøi khaùc, vaøo theá giôùi beân ngoaøi. Moãi moät caùi phaûi nhôø vaøo taát caû caùc caùi khaùc, ñoù laø caùi nhìn khôi daäy tình thöông. Ñoù laø caùi nhìn phaùp giôùi baèng boán taâm voâ löôïng. Khoâng ai coù theå töï laø chính mình, khoâng ai coù theå hieän höõu ñoäc laäp. Con ngöôøi vôùi tö caùch laø moät thaân theå, laø moät hoäi tuï cuûa ñaát nöôùc gioù löûa; vôùi tö caùch laø moät theá giôùi tình caûm laø moät doøng bieán dòch nhöõng xuùc ñoäng tuyø thuoäc vaøo con ngöôøi vaø theá giôùi beân ngoaøi, vaø vôùi tö caùch laø moät theá giôùi tö töôûng, thì khoâng ai coù theå noùi laø mình tö töôûng moät caùch ñoäc laäp, tö töôûng chæ laø nhöõng töông taùc vôùi nhöõng tö töôûng khaùc, vôùi nhöõng söï vaät khaùc. Ngay caû moät nhaø khoa hoïc, tö töôûng cuûa ngöôøi aáy cuõng khoâng theå ñoäc laäp, töï mình. Hoï phaûi cuøng tö töôûng vôùi nhöõng tö töôûng khaùc, hoaëc choáng laïi, hoaëc khai trieån theâm cuûa ngöôøi ñi tröôùc, phaûi nöông nhôø vaøo chieàu höôùng phaùt trieån cuûa thôøi ñaïi mình vaø phaûi döïa vaøo theá giôùi truøng truøng bieán dòch ôû beân ngoaøi. Taát caû con ngöôøi chuùng ta ñeàu laø tuyø thuoäc, ñeàu laø duyeân sinh. Vì cha meï toâi coù, thöùc aên thöïc phaåm coù, neân coù thaân xaùc naøy. Vì coù ngöôøi khaùc vaø nhöõng tình caûm cuûa hoï, neân coù tình caûm naøy. Vì coù tö töôûng cuûa ngöôøi khaùc, neân phaùt sinh ra tö töôûng naøy. Toâi khoâng laø gì caû, toâi chæ laø nhöõng phaûn aùnh, nhöõng töông taùc cuûa cuoäc ñôøi. Neáu cuoäc ñôøi naøy khaùc ñi, thöùc aên thöïc phaåm naøy khaùc ñi, vaên hoaù naøy khaùc ñi, toâi seõ khaùc ñi, thaønh moät ngöôøi khaùc. Tính caùch duyeân sinh nôi thaân taâm moãi ngöôøi, ñoù laø caùi nhìn trí tueä, caùi nhìn hieåu bieát. Vaø vì duyeân sinh nghóa laø nhôø vaøo taát caû, tuyø thuoäc vaøo taát caû, ñoù laø caùi nhìn tình thöông, caùi nhìn töø bi. Ñoù cuõng laø caùi nhìn giaûi thoaùt khoûi caùi ta nguïc tuø haïn heïp ñeå môû ra vôùi thöïc taïi voâ haïn, laø con ñöôøng trí tueä ñi song song vôùi töø bi cuûa ñaïo Phaät .
Toâi coù maët ôû ñôøi naøy laø do cha meï, neân neáu toâi bieát thöông toâi, toâi phaûi thöông cha meï. Vaø toâi khoâng chæ coù moät ñôøi, neân toâi cuõng thöông cha meï nhieàu ñôøi. Toâi do cuoäc ñôøi naøy taïo thaønh, cho neân, neáu moät ngöôøi bieát thöông mình bao nhieâu thì ngöôøi aáy phaûi thöông yeâu ngöôøi khaùc vaø theá giôùi ngoaïi caûnh baáy nhieâu. Ñôn giaûn vì khoâng ai töï mình maø coù, ñôn giaûn vì moät "caùi mình" taùch bieät khoâng bao giôø coù, ñôn giaûn vì toâi vaø theá giôùi khoâng theå taùch bieät, chæ laø hai maët cuûa cuøng moät thöïc taïi. Toâi khoâng theå naøo hieän höõu ñoäc laäp, toâi luoân luoân tuøy thuoäc, toâi soáng vì vaø do taát caû nhöõng gì quanh toâi ñang soáng. Tính chaát coäng sinh, coäng toàn ñoù môû ra caùi theá giôùi cuûa tình thöông .
Taát caû chuùng ta ñeàu laø duyeân sinh, neân taát caû chuùng ta coäng thoâng ôû trong tình thöông. ÔÛ ñaây trí tueä vaø tình thöông hôïp nhaát. Töø tình thöông ngöôøi ta coù theå khaùm phaù ra duyeân sinh, laø phöông dieän cuûa trí tueä. Vaø töø duyeân sinh laø phöông dieän cuûa trí tueä, chuùng ta coù theå khaùm phaù ra tình thöông. Vôùi suy nghó bình thöôøng, duyeân sinh (hay voâ ngaõ, hay giaûi thoaùt) vaø tình thöông döôøng nhö laø hai ñieàu ñoái nghòch. Nhöng vôùi ñaïo Phaät, caùi nghòch lyù aáy ñöôïc haøi hoaø ôû taän choã saâu thaúm cuûa con ngöôøi. Vaø moãi khi thaønh töïu ñöôïc ñieàu aáy, môùi coù theå hieåu bieát vaø thöông yeâu thöïc söï .
(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä soá 127 –9/1998)
Trang MUÏC LUÏC