YÙ NGHÓA CAÊN BAÛN TRONG KINH
NGÖÔØI BIEÁT SOÁNG MOÄT MÌNH
PHAÙP VÖÔNG TÖÛ
Chuû ñeà soáng moät mình laø moät trong nhöõng chuû ñeà khaù quan troïng trong caùc giaùo lyù ñaïo Phaät. Chuû ñeà naøy phaûn aùnh moät caùch tinh yeáu trong neáp soáng luoân tænh thöùc, luoân nhaän bieát maø ñaïo Phaät chuû tröông. Chuû ñeà "soáng moät mình" khoâng phaûi chæ ñöôïc noùi tôùi trong boán kinh cuûa Heä Pali vaø ba kinh trong Vaên Heä Haùn maø chuû ñeà naøy cuõng ñöôïc luaän giaûi nhieàu nôi trong caùc kinh taïng khaùc maø khoâng heà söû duïng baøi keä Bhaddekaratta maø trong Haùn taïng ñöôïc goïi teân laø Baït Ñòa Ra Ñeá. Trong boä Trung A Haøm kinh naøy laïi coù teân laø OÂn Tuyeàn Laâm Thieân (Trung A Haøm, soá 165) OÂn Tuyeàn Laâm Thieân coù nghóa : moät Thieân giaû hieän ra ôû khu röøng coù suoái nöôùc noùng. Baøi keä "ngöôøi bieát soáng moät mình" naøy cuõng coøn ñöôïc nhaéc tôùi trong kinh Thích Trung Thieàu Thaát Kinh A Nan Thuyeát . maø taát caû ñeàu trong taïng Pali, ñeàu thuoäc veà Trung Boä (Majjhima Nikaya).
Khi phaân tích hôïp töø Bhaddekaratta : "ngöôøi öa thích soáng moät mình moät caùch toát ñeïp nhaát, gioûi giang nhaát, lyù töôûng nhaát" maø thaày Nhaát Haïnh dòch laø Ngöôøi bieát soáng moät mình, laø raát loïn nghóa.
Cuøng moät chuû ñeà "bieát soáng moät mình" naøy coøn coù hai baûn kinh khaùc khoâng söû duïng baøi keä Bhaddekaratta ; ñoù laø kinh Theranamo ; coù nghóa laø vò khaát syõ coù teân laø Thera (Thöôïng toaï). Kinh thöù hai coù teân kinh Migajala (Loäc Nöõu), cuõng laø teân goïi cuûa moät vò khaát siõ. Caû hai vò khaát siõ naøy ñaõ thöïc taäp "soáng moät mình" moät caùch hình thöùc nhö ñi khaát thöïc moät mình, thoï trai xong ñi veà moät mình vaø ngoài thieàn moät mình. Caû hai vò thöôøng ca ngôïi veà haïnh soáng moät mình nhö theá. Söï kieän aáy ñaõ khieán moät soá khaát só khaùc nghi ngôø vaø tôùi nôi Phaät, ñaûnh leã vaø baïch vôùi Ngaøi. Phaät ñaõ goïi vò Thöôïng toaï aáy tôùi vaø hoûi : "Thaày soáng moät mình theá naøo ?" Khi nghe Khaát só Thöôïng toïa trình baøy laïi, Phaät daïy : "Thaày ñuùng laø ngöôøi öa soáng moät mình, toâi khoâng noùi laø khoâng phaûi. Nhöng toâi bieát coù moät caùch soáng moät mình thaät söï maàu nhieäm. Ñoù laø quaùn chieáu ñeå thaáy raèng quaù khöù ñaõ khoâng coøn, maø töông lai thì chöa tôùi, an nhieân soáng trong hieän taïi maø khoâng bò vöôùng maéc vaøo tham duïc. Keû thöùc giaû soáng nhö theá taâm khoâng do döï, boû heát lo aâu, hoái haän, xa lìa moïi tham duïc ôû ñôøi, caét ñöùt moïi raøng buoäc, sai söû mình. Ñoù môùi thaät söï laø soáng moät mình maøu nhieäm". Roài Ñöùc Phaät noùi baøi keä raèng :
Quaùn chieáu vaøo cuoäc ñôøi
Thaáy roõ ñöôïc vaïn phaùp
Khoâng keït vaøo phaùp naøo
Liaø xa moïi aùi nhieãm
Soáng an laïc nhö theá
Töùc laø soáng moät mình
Kinh vaên trong Migajala (Loäc Nöõu) coøn cheùp lôøi Phaät noùi vôùi thaày Migayala : "Nhöõng hình saéc ñoái töôïng cuûa con maét coù theå laø deã chòu, coù theå laø ñaùng yeâu, coù theå laø ñaùng nhôù, vaø coù theå ñem tôùi nhöõng aùi duïc. Neáu moät vò khaát só bò raøng buoäc vaøo chuùng, vò aáy bò keát xöû (keát laø keát ñoïng thaønh khoái, laø chaáp thuû ; xöû laø sai xöû, sai khieán bôûi nhöõng chaáp thuû PVT). Bò keát xöû nhö theá, vò khaát só aáy khoâng phaûi laø ngöôøi soáng moät mình nöõa, maø laø ngöôøi soáng hai mình". Phaät noùi "soáng hai mình" ôû ñaây khoâng coù nghóa hai ngöôøi chung soáng vôùi nhau maø haøm yù laø ngöôøi aáy coøn phaûi soáng trong nhöõng raøng buoäc. Cho neân, ôû ñoaïn kinh vaên sau môùi roõ nghóa naøy : " moät vò khaát só soáng vôùi raøng buoäc keát xöû nhö theá thì duø oâng ta ôû raát saâu trong röøng, duø nôi aáy vaéng boùng con ngöôøi, nôi aáy khoâng coù tieáng ñoäng, thì oâng ta vaãn laø soáng hai mình" vaø lieàn ñoù Ñöùc Phaät keát luaän : "keát xöû chính laø keû thöù hai ñang soáng chung vôùi oâng ta vaäy". Cho neân ngöôøi naøo duø soáng ngay trong thoân laøng, phoá phöôøng hoaëc giöõa caùc baïn tu, laø khaát só hay tu só, thaäm chí soáng giöõa caùc giôùi ngoaïi ñaïo maø khoâng bò raøng buoäc bôûi nhöõng keát xöû gaây ra do ñoái töôïng cuûa saùu giaùc quan : saéc, thanh, höông, vò, xuùc vaø phaùp, thì vò khaát só aáy vaãn ñöôïc goïi laø ngöôøi bieát soáng moät mình.
Ñoù laø hai baûn Kinh vaên khoâng söû duïng baûn kinh Bhaddekaratta Ngöôøi bieát soáng moät mình. Goïi laø baûn kinh vaên nhöng thöïc ra chæ laø moät baøi keä thu toùm yeáu nghóa veà phöông phaùp soáng moät mình. Vaø baøi keä Bhaddekaratta Ngöôøi bieát soáng moät mình naøy trôû thaønh noåi tieáng, ñöôïc laäp laïi nhieàu laàn trong caùc baûn kinh vaên ñaõ neâu ôû ñoaïn ñaàu baøi vieát .
Nguyeân vaên baøi keä Bhaddekaratta Ngöôøi bieát soáng moät mình cuûa Ñöùc Phaät daïy nhö sau :
Ñöøng tìm veà quaù khöù
Ñöøng töôûng tôùi töông lai
Quaù khöù ñaõ khoâng coøn
Töông lai thì chöa tôùi
Haõy quaùn chieáu söï soáng
Trong giôø phuùt hieän taïi
Keû thöùc giaû an truù
Vöõng chaõi vaø thaûnh thôi
Phaûi tinh tieán hoâm nay
Keûo ngaøy mai khoâng kòp
Caùi cheát ñeán baát ngôø
Khoâng theå naøo maëc caû
Ngöôøi naoø bieát an truù
Ñeâm ngaøy trong chính nieäm
Thì Maàu ni goïi laø
Ngöôøi bieát soáng moät mình
Baøi keä, moät baøi thô cuûa Phaät laøm naøy laø ñeå toùm laïi nhöõng yù nghó caên baûn maø Ngaøi ñaõ thuyeát giaûng cho hai quyù thaày Thöôïng toaï vaø Loäc Nöõu, ñeå hai quyù thaày hieåu roõ ñöôïc chaân nghóa cuûa loái soáng moät mình coù lôïi ích, ñuùng vôùi chính phaùp. Ñoù laø : khoâng luyeán tieác quaù khöù, bôûi "quaù khöù ñaõ khoâng coøn". Duø xaáu toát gì thì noù ñaõ qua roài. OÂm giöõ quaù khöù cho duø ñeå töï haøo veà noù cuõng chaúng maáy lôïi ích ; quaù khöù cuõng khoâng theå laøm "caùi voán lieáng" cho thöïc taïi ñöôïc. Neáu moät ai ñoù laïi cöù laáy caùi "ñaõ khoâng coøn" ñeå trang trí cho cuoäc soáng hoâm nay, thì taát nhieân ngöôøi ñoù laø keû haõo huyeàn vieån voâng, vaø "ngheøo naøn" trong thöïc taïi roài ñoù.
Coøn töông lai thì sao ? Phaät daïy raèng : cuõng "ñöøng töôûng tôùi " bôûi vì noù chöa tôùi. Lôøi cuûa Ñöùc Phaät duõng maõnh nhö sö töû hoáng, tuyeân thuyeát, khai môû leõ chaân thaät maàu nhieäm cho chuùng sinh raèng : taát caû tieàm naêng cuûa ba ñôøi : quaù khöù hieän taïi töông lai chæ ñaët vaøo 1 khoaûnh khaéc hieän taïi naøy, chính ôû nôi ñaây vaø baây giôø. Khoâng höùa heïn, baét buoäc con ngöôøi hy sinh hieän taïi cho moät theá giôùi vaät chaát hay tinh thaàn naøo khaùc - daãu ñieàu ñoù chæ coù trong saùch vôû hay trong tö töôûng öôùc voïng. Ñaïo Phaät nhaân baûn, thöïc tieãn ôû ngay choã thaâm saâu nhaát, ñoù laø pheùp quaùn cuûa trí tueä hieän sinh :
"Haõy quaùn chieáu söï soáng
Trong giôø phuùt hieän taïi"
Giaûi thoaùt quaù khöù, khoâng tieác nuoái vaø töông lai cuõng chaúng neân lo laéng laøm gì. Taát caû söï soáng haõy doàn vaøo moät khoaûng khaéc hieän taïi. Muoán "doàn söï soáng" laïi thì phaûi bieát "quaùn chieáu". Vaäy "quaùn chieáu" laø gì ? Theá naøo goïi laø quaùn chieáu?
Trong Phaät hoïc thöôøng coù töø "quaùn" hay laø"quaùn chieáu". Hay noùi moät caùch khaùc : hoïc Phaät chính laø hoïc caùch "quaùn" ñaàu tieân. Ngay caû khi ñaõ ñaït ngoâi vò laø Phaät, laø Boà Taùt caùc vò vaãn coøn "quaùn" nöõa laø. Thí duï : danh hieäu cuûa Boà taùt coù noùi tôùi vieäc laøm cuûa Ngaøi laø "quaùn" nhö : Quaùn Theá AÂm Boà Taùt (coù nôi goïi laø Quan Theá AÂm. Thöïc ra chöõ Quaùn môùi ñuùng nghóa hôn). Chöõ "Quaùn" coøn ñöôïc duøng nhieàu trong Phaät hoïc nhö Voâ Thöôøng Quaùn, Tueä Quaùn, Phaät Quaùn veà loøng töø "Quaùn" coù nghóa laø nhìn saâu, nhìn kyõ ñeå thaáy ñöôïc baûn chaát cuûa söï vaät ñeå chöùng nhaäp ñöôïc söï thaät. Muoán "Quaùn" ñöôïc nhö vaäy thì phaûi coù "Ñònh" Ñònh laø gì ? Laø laéng loøng ñeå taâm mình chuyeân chuù tôùi moät ñoái töôïng trong moät khoaûng thôøi gian naøo ñaáy. Cho neân "ñònh" coù yeáu toá thôøi gian. Vaø do coù yeáu toá thôøi gian neân "Tueä" ñöôïc phaùt khôûi trong "Ñònh". Cho neân noùi : trong ñònh coù tueä laø vaäy.
Quaùn chieáu söï vaät baèng "Ñònh Tueä" laø thu nhaän vaø phaûn aùnh moïi söï vaät phaûn chieáu trung thöïc nhö taám göông trong, nhö maët hoà phaúng laëng "soi khaép vaïn töôïng maø chaúng löu luyeán caûnh naøo", noù khaùch quan vaø voâ ngaõ. Noù khaùc haún söï hieåu bieát thuoäc veà trí naêng, coù tính chuû quan, bôûi noù coøn caùi "toâi tö duy, nghóa laø toâi toàn taïi" (Je pense, donc je suis) nhö caâu noùi noåi tieáng cuûa nhaø khoa hoïc ngöôøi Phaùp _ Descarte (1596 1650) nhöng ñònh nghóa aáy ñaõ khoâng ñöùng vöõng döôùi aùnh saùng duy thöùc hoïc cuûa nhaø thieàn nöõa (xin xem theâm duy thöùc hoïc taùc giaû Thích Thieän Hoa ñeå roõ theâm).
Quaùn chieáu söï vaät ñang xaûy ra trong hieän taïi laø moät thöïc tieãn soáng ñoäng vaø khoân ngoan hôn heát. Vaäy maø noù ñaõ bò hieåu laàm ngay töø thôøi Ñöùc Phaät vaø trong lòch söû tö töôûng nhaân loaïi, caùch Phaät sau hôn 25 theá kyû noù vaãn coøn xaûy ra. Coøn nhôù trieát hoïc hieän sinh maø cha ñeû laø Kieác-côø-go (1813 1855) moät nhaø trieát hoïc ngöôøi Ñan Maïch ñaõ gaây aûnh höôûng saâu saéc tôùi Nít-seâ (1844 1900) ; ñeå cho "trieát hoïc Nit-seâ" ra ñôøi vôùi khaåu hieäu : "Thöôïng ñeá ñaõ cheát" vaø Nít-seâ nhaø trieát hoïc ngöôøi Ñöùc naøy thöôøng ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu coi laø moät trong nhöõng nhaø tieàn boái cuûa trieát hoïc hieän sinh. Roài nhöõng naêm nöûa cuoái theá kyû 20, trung taâm trieát hoïc naøy ñaõ chuyeån töø Ñöùc sang Phaùp vôùi nhöõng ngöôøi "caàm cô" laø Jean Paul Sartre, Camus cuõng noùi lôøi tuyeân boá :"Thöôïng ñeá ñaõ cheát", coù nghóa : Chaân lyù ñaõ maát choã ñöùng cuûa noù ôû Thieân giôùi . Moät quan nieäm môùi meû, xem ra nhö voâ thaàn . Roài nhöõng ngöôøi chuû thuyeát Hieän sinh aáy ñaõ voàn vaõ baûo raèng : Hieän sinh cuûa hoï gaàn gioáng nhö Thieàn cuûa Phaät (!) Maõi tôùi cuoái thaäp nieân 60 trieát hoïc naøy môùi bò bong sôn, troùc vaåy . Tính phi lyù cuûa loái soáng hieän sinh buoâng thaû, "toâi chæ bieát toâi" aáy ñaõ khoâng coøn choã truù nguï nöõa .
Khi quaù khöù khoâng coøn vaø töông lai chöa tôùi thì "Keû thöùc giaû am truù" ôû ñaâu? Phaät daïy : Haõy an truù "Trong giôø phuùt hieän taïi". An truù baèng caùch "quaùn chieáu söï soáng". Neáu chæ an truù trong giôø phuùt hieän taïi baèng söï thôø ô thì coù khaùc chi "cuûi muïc" nhö lôøi caùc thaày Toå thöôøng khuyeân baûo haäu sinh .Cho neân : an truù ñeå tinh tieán ngay "hoâm nay", "keûo ngaøy mai khoâng kòp", bôûi "caùi cheát ñeán baát ngôø khoâng theå naøo maëc caû". Phaûi soáng hoái haû trong söï tænh thöùc, nhaän bieát; phaûi "hoài quy phaûn chieáu" aáy môùi laø tu, môùi laø tinh tieán . Cho neân "bieát soáng" ñaõ khoù; "bieát soáng moät mình" coøn khoù hôn gaáp boäi, bôûi con ngöôøi ta raát deã bò raøng buoäc keát söû, deã chaáp thuû vaø nhö vaäy laø ñaõ soáng "hai mình" nhö lôøi Phaät ñaõ giaûng giaûi roài . Chæ coù quaùn chieáu söï soáng baèng Ñònh Tueä, chæ ñaët söï soáng vaøo moät khoaûnh khaéc baây giôø vaø ôû ñaây. Vaø chæ trong khoaûnh khaéc hieän taïi ñoù ñaõ coù ñaày ñuû con ñöôøng ñi leân hay ñi xuoáng, coù caû ñau khoå vaø giaûi thoaùt ; coù toaøn boä sinh töû cuõng nhö toaøn boä caùi muoán thoaùt khoûi sinh töû töùc laø Nieát baøn . Chæ trong moät nieäm thôøi gian maàu nhieäm aáy thoâi cuõng coù ñuû Thaäp nhò nhaân duyeân. Ñöùc Phaät laø ngöôøi ñaàu tieân phaùt hieän ra chaân lyù soáng ñaày töôi môùi aáy, ñoàng thôøi ñaõ chæ daïy cho loaøi ngöôøi caùch laøm vieân maõn caùi baûn tính hoàn nhieân cuûa nhöõng phuùt giaây ñang soáng ñoù . Chæ moät nieäm thôøi gian "bieát soáng" vuït loùe aáy ñaõ laø söï chöùng ngoä roài . Nhöng Thaùnh Phaøm vaãn coøn chia hai bôûi Meâ Ngoä phuï thuoäc vaøo nhaân quaû vaø söï tu taäp cuûa moãi ngöôøi nöõa .
Hoâm nay ta soáng chöa ñöôïc thaûnh thôi, vöõng chaõi laø bôûi ta chöa bieát "quaùn chieáu söï soáng" trong giôø phuùt hieän taïi ñoù thoâi . Noùi thì giaûn dò, laøm thì khoù thay . Ñoïc baøi keä cuûa Phaät, toâi laïi nhôù tôùi baøi hoïc thuoäc loøng trong saùch vaên ngaøy tröôùc . Baøi aáy coù teân laø :"Chôù ñeå ñeán ngaøy mai" keå veà "moät caäâu beù chuyeän troø cuøng meï . Raèng ñeán mai con seõ xin ngoan". Laïi nöõa, coù moät baøi haùt, teân raát hay, ñoù laø baøi :"Ngaøy mai ñang baét ñaàu töø ngaøy hoâm nay" .
Vaâng, coù theå taùc giaû baøi thô vaø baøi haùt ñoù chöa heà hoïc Phaät. Chöa bieát tôùi baøi Kinh Ngöôøi bieát soáng moät mình naøy ñaâu ; vaäy maø noäi dung cuûa noù thaám nhuaàn giaùo lyù Nhaø Phaät laém roài coøn gì .
Laïi nöõa, moät nhaø vaên Phaùp, moät trong nhöõng caây buùt ñaëc saéc nhaát cuûa theá kyû 20, ngöôøi töøng nhaän giaûi Nobel veà vaên chöông, laø Albert Camus (1913-1960) taùc giaû tieåu thuyeát Ngöôøi döng (LEtranger coù ñoïan noùi veà moät ngöôøi tuø 40 tuoåi, sau khi nhaän ñöôïc baûn aùn haønh quyeát ñoái vôùi mình, anh ta môùi chôït nhaän ra söï soáng, môùi yù thöùc raèng anh ta laø moät con ngöôøi ñang soáng . Laàn ñaàu tieân caûm thaáy moät caùi gì ñang soáng qua hình thaùi moät khung trôøi xanh nhoû beù qua oâ cöûa nhaø tuø . Boán möôi naêm cuûa cuoäc ñôøi, ngöôøi töû tuø aáy môùi ñöôïc "thöïc soáng" trong giaây laùt böøng tænh aáy thoâi . Boán möôi naêm anh ta soáng maø nhö ñaõ cheát, bôûi khoâng yù thöùc ñöôïc söï soáng . Nhaø tieåu thuyeát Camus aáy, nhö toâi bieát : Khoâng heà hoïc Phaät . Vaäy maø trong "Ngöôøi döng" cuûa oâng, laïi haøm nghóa giaoù lyù nhaø Phaät thaät laø saâu saéc . Söï saâu saéc chính laø tính khaùch quan hoàn nhieân cuûa caâu chuyeän . Noù caûnh tænh cho ngöôøi ñoïc laø haõy soáng tænh thöùc, phaûi "thaáy" ñöôïc caùi "ñang soáng" cuûa chính mình thì môùi thöïc laø soáng .
YÙ nghóa caên baûn trong kinh Ngöôøi bieát soáng moät mình chính laø söï lay tænh cuûa Ñöùc Phaät ñoái vôùi chuùng ta . Bôûi chuùng ta, vaø baïn, vaø toâi ñang soáng ñaáy, maø chöa haún ñaõ "bieát soáng" ñaâu . Thaät ñaáy !
(Taïp chí Nghieân cöùu Phaät hoïc soá 3/2000)
Trang MUÏC LUÏC