NHAÂN QUAÛ Khaûi Thieân
Heùraclite, moät trieát gia Hy Laïp coå ñaïi, baûo raèng :"Khoâng ai coù theå ñaët chaân hai laàn treân cuøng moät doøng nöôùc". Ñieàu ñoù ñaõ noùi leân söï chuyeån bieán lieân tuïc cuûa con ngöôøi vaø theá giôùi söï vaät hieän töôïng. Taát caû hieän höõu aáy töùc theá giôùi söï vaät, hieän töôïng, con ngöôøi… ñeàu laø hieän höõu cuûa töông duyeân, chuùng luoân dieãn ra trong voøng nhaân quaû. Vaø cuõng chính trong moái töông quan nhaân quaû naøy maø vaán ñeà luaân lyù ñaïo ñöùc Phaät giaùo ñöôïc ñaët ra döôùi teân goïi cuûa nghieäp thieän vaø aùc. Do ñoù, noùi ñeán nhaân quaû-nghieäp baùo laø noùi ñeán moät tieán trình taïo taùc cuûa con ngöôøi, vaø töø ñoù hình thaønh ñôøi soáng an laïc hoaëc khoå ñau cho moãi con ngöôøi; trong ñoù, moãi tö duy vaø haønh ñoäng cuï theå laø moät nguyeân ñoäng löïc kieán taïo neân traïng thaùi taâm lyù an hay baát an, kieán taïo neân cuoäc soáng haïnh phuùc hay baát haïnh . Taát nhieân trong suoát tieán trình taïo taùc (nhaân quaû-nghieäp baùo) ñoù, con ngöôøi luoân luoân ñoùng vai troø trung taâm vaø chuû ñoäng. ÔÛ ñaây, theo lôøi Ñöùc Phaät daïy, khoâng heà coù baát kyø moät söï chi phoái naøo bôûi moät quyeàn naêng, bôûi moät ñaáng taïo hoaù, thaàn thaùnh v.v… trong tieán trình taïo taùc aáy, maø chæ coù con ngöôøi vaø caùc haønh ñoäng taâm lyù cuûa noù maø thoâi .
1.Ñònh nghóa :
Caùc toân giaùo noùi chung ñeàu coù quan nieäm khaùc nhau veà nhaân quaû. ÔÛ ñaây chuùng ta chæ tìm hieåu thuaàn tuyù veà nhaân quaû theo quan nieäm cuûa Phaät giaùo .
Nhaân laø nguyeân nhaân, quaû laø keát quaû. Trong theá giôùi töông quan duyeân sinh, moãi söï vaät hieän töôïng ñeàu coù nhöõng nguyeân nhaân cuûa noù. Nguyeân nhaân cuûa moät söï theå (phaùp) goïi laø nhaân, vaø hieän höõu (phaùp) cuûa söï theå ñang toàn taïi laø quaû. Trong moái töông quan nhaân quaû naøy, moãi hieän höõu vöøa laø nguyeân nhaân vöøa laø keát quaû nhö söï tuaàn hoaøn cuûa maây –möa –nöôùc –hôi nöôùc… Nguyeân nhaân chính (tröïc tieáp) cuûa moät hieän höõu goïi laø nhaân, nguyeân nhaân phuï (giaùn tieáp) coù aûnh höôûng ñeán quaû goïi laø duyeân (hay caùc ñieàu kieän phuï thuoäc); do ñoù, neáu noùi ñuû laø nhaân-duyeân-quaû .
2.Noäi dung :
Trong töông quan nhaân quaû, nhö ñaõ ñeà caäp coøn coù caùc yeáu toá duyeân (trung gian) xen vaøo; do ñoù, söï thaønh töïu moät quaû haún laø coøn tuyø thuoäc vaøo caùc duyeân. Vì theá ôû ñaây chuùng ta caàn ghi nhaän moät soá ñieåm nhö sau :
* Trong giaùo thuyeát nhaân quaû, moät nhaân khoâng theå ñöa ñeán moät quaû, hay moät quaû khoâng theå chæ coù moät nhaân. Vaø nhaân quaû thöôøng laø ñoàng loaïi. Ví duï: tröùng gaø chæ nôû ra con gaø, chöù khoâng theå coù tröôøng hôïp tröùng gaø nôû ra con vòt. Nhö theá laø khoâng coù söï laãn loän trong ñoàng loaïi .
* Nhaân quaû tuy cuøng moät gioáng (ñoàng loaïi), nhöng do caùc duyeân trung gian xen vaøo, cho neân coù theå quaû cuøng loaïi vôùi nhaân nhöng vaãn khaùc vôùi nhaân. Ví duï :moät naém muoái neáu boû vaøo toâ canh thì maën, nhöng neáu boû vaøo hoà nöôùc meânh moâng thì khoâng maën. Söï khaùc bieät naøy tuyø thuoäc vaøo caùc duyeân (thuaän hay nghòch) vaø theo ñoù maø quaû hình thaønh .
* Nhaân quaû- nghieäp baùo laø söï hieän höõu cuûa caùc moái töông quan thieän aùc, chaùnh taø v.v… noù thuoäc phaùp höõu vi sanh dieät voán laø hieän thaân cuûa yù nieäm phaân bieät; do ñoù, vôùi taâm thanh tònh vaø xaû ly thì vaán ñeà nhaân quaû-nghieäp baùo khoâng coøn ñöôïc baøn ñeán .
3. Phaân loaïi nhaân quaû :
Thoâng thöôøng moät quaû khi hình thaønh noù caàn coù ñaày ñuû nguyeân nhaân chính vaø caùc nhaân duyeân phuï, cho neân nhaân quaû ñöôïc xeùt ñeán qua nhieàu goùc ñoä nhö thôøi gian, khoâng gian, vaät lyù, taâm lyù v.v…
a.Phaân loaïi 1 (theo thôøi gian)
1.Nhaân quaû ñoàng thôøi: Laø loaïi nhaân quaû maø töø nhaân ñi ñeán quaû raát nhanh. Ví duï: aên thì no, uoáng nöôùc thì heát khaùt, töùc giaän thì buoàn phieàn v.v…
2.Nhaân quaû khaùc thôøi : Laø loaïi nhaân quaû maø thôøi gian ñi ñeán quaû coù moät khoaûng thôøi gian. Vaø khoaûng thôøi gian ñoù ñöôïc chia laøm 3 loaïi nhö sau :
*Hieän baùo : Nghóa laø nghieäp nhaân trong ñôøi naøy ñöa ñeán quaû baùo ngay trong ñôøi naøy. Ví duï : tuoåi nhoû lo hoïc haønh chaêm chæ neân lôùn leân trôû thaønh ngöôøi coù tri thöùc.
*Sinh baùo : Nghóa laø taïo nhaân trong ñôøi naøy nhöng ñeán ñôøi sau môùi thoï quaû baùo. Ví duï: kinh Ñòa Taïng baûo raèng ai hay treâu choïc ngöôøi, ñôøi sau seõ thaùc sinh vaøo loaøi vöôïn, khæ .
*Haäu baùo : Nghóa laø taïo nhaân trong ñôøi naøy nhöng ñeán caùc ñôøi sau môùi thoï quaû baùo (xem Truyeän tieàn thaân, Boån sinh, Boån söï) .
Ba thôøi nhaân quaû naøy vì coù moät thôøi gian töông ñoái oån ñònh (coù khoaûng caùch) do ñoù chuùng ñöôïc xeáp vaøo loaïi ñònh nghieäp. Cuõng coù tröôøng hôïp do caùc nhaân duyeân trung gian can thieäp maïnh vaøo laøm cho nghieäp quaû trôû neân khoù xaùc ñònh veà thôøi gian vaø chuûng loaïi. Trong tröôøng hôïp naøy, chuùng ñöôïc goïi laø baát ñònh nghieäp. Ba thôøi nhaân quaû, ñoàng thôøi cuõng laø caâu traû lôøi taïi sao (moät soá tröôøng hôïp) coù ngöôøi laøm laønh trong ñôøi naøy laïi gaëp nhöõng ñieàu baát haïnh, vaø ngöôïc laïi, ngöôøi laøm vieäc aùc laïi gaëp may maén .
b.Phaân loaïi 2 (theo vaät lyù vaø taâm lyù)
Caùch phaân loaïi naøy nhaèm chæ ñeán söï bieåu hieän cuûa nghieäp quaû thoâng qua thaùi ñoä taâm lyù tieáp thoï nghieäp, ñoàng thôøi noùi leân nhöõng khoaûng caùch khaùc nhau cuûa nghieäp quaû giöõa taâm lyù vaø vaät lyù, giöõa noäi taâm vaø ngoaïi caûnh .
1.Noäi taâm vaø ngoaïi giôùi : Nhaân quaû bieåu hieän ôû trong taâm lyù cuûa con ngöôøi ñöôïc goïi laø nhaân quaû noäi taâm (noäi giôùi) vaø ngöôïc laïi laø ngoaïi caûnh (ngoaïi giôùi). Nhö tröôøng hôïp moät vò sö bò vu khoáng phaûi ôû tuø, thaân vò aáy ôû trong tuø nhöng taâm vò aáy thì an ñònh, ly thuû, giaûi thoaùt. Nhö theá nghieäp quaû chæ bieåu hieän ôû thaân chöù khoâng bieåu hieän ôû taâm .
2.Taâmlyù vaøvaät lyù : Söï bieåu hieän khaùc nhau cuûa nhaân quaû treân cuøng moät con ngöôøi ñöôïc chia thaønh hai phaàn: taâm lyù vaø vaät lyù. Nhö moät ngöôøi coù thaân theå (theå chaát vaät lyù) xaáu xí, khoù nhìn, nhöng taâm thì thoâng minh vaø saùng suoát, hieàn töø ñoä löôïng vaø tu taäp toát (töông töï nhö vaäy ñoái vôùi caùc tröôøng hôïp ngöôïc laïi). Tuy nhieân cuõng coù tröôøng hôïp ñöôïc phöôùc baùo caû hai maët thaân vaø taâm, hoaëc ngöôïc laïi .
4. Caùc phaïm truø nhaân quaû :
Coù theå noùi raèng nhaân quaû laø giaùo lyù gaén lieàn vôùi ñôøi soáng tu taäp cuûa haøng Phaät töû, gaén lieàn vôùi caùc vaán ñeà luaân lyù ñaïo ñöùc cuûa con ngöôøi; vaø nhaân quaû ñaõ nghieâm tuùc ñaët ra vaán ñeà traùch nhieäm cuûa con ngöôøi ñoái vôùi chính töï thaân cuõng nhö xaõ hoäi. Bôûi leõ, Ñöùc Phaät daïy raèng:"Con ngöôøi laø chuû nhaân cuûa nghieäp, laø keû thöøa töï nghieäp"(Taêng Chi II, HT Thích Minh Chaâu, Vieän Phaät hoïc Vaïn Haïnh, 1982, tr.101). Töø ñoù, nhaân quaû ñöôïc baøn ñeán thoâng qua caùc phaïm truø cô baûn cuûa ñôøi soáng con ngöôøi .
* Nhaân quaû-vaán ñeà luaân lyù ñaïo ñöùc Phaät giaùo
Tröôùc heát giaùo lyù nhaân quaû daïy con ngöôøi thöùc tænh trong caùc haønh ñoäng taïo taùc cuûa mình ñeå xa laùnh caùc vieäc aùc vaø noã löïc laøm caùc vieäc laønh nhaèm ñem laïi söï an vui thanh bình cho cuoäc soáng. Giaùo lyù nhaân quaû chuù troïng ñeán vaán ñeà thieän aùc, töùc laø vaán ñeà luaân lyù ñaïo ñöùc cuûa con ngöôøi noùi chung vaø cuûa haøng Phaät töû noùi rieâng. Tuy nhieân vaán ñeà troïng yeáu cuûagiaùo lyù nhaân quaû laø ôû choã noù ñaët ra traùch nhieäm caù nhaân cuûa moãi con ngöôøi ñoái vôùi caùc ñieàu kieän soáng cuûa con ngöôøi aáy. Do ñoù, khoâng theå quy öôùc giaoù lyù nhaân quaû-töùc luaân lyù ñaïo ñöùc Phaät giaùo-theo khuoân maãu öôùc leä nhö luaät phaùp ñöôïc ban haønh trong xaõ hoäi. Chaúng haïn, moät ngöôøi phaïm toäi, luaät phaùp seõ tröøng phaït y khi haønh vi phaïm toäi ñöôïc xaùc ñònh-nghóa laø y ñaõ thöïc hieän ñieàu toäi loãi. Trong khi vôùi ñaïo ñöùc vaø luaân lyù, anh ta seõ coù toäi ngay khi coù nhöõng yù nieäm toäi loãi (xaáu aùc) phaùt sinh trong taâm cuûa y, maëc duø ñoù chæ laø yù nieäm chöù chöa phaûi laø haønh vi. Do ñoù, traùch nhieäm caù nhaân theo giaùo lyù nhaân quaû, ôû ñaây, laø traùch nhieäm cao nhaát ñoái vôùi thaùi ñoä taâm lyù ñaïo ñöùc cuûa moãi con ngöôøi maø khoâng phaûi laø traùch nhieäm theo quy öôùc luaät phaùp trong xaõ hoäi .
Trong moät soá tröôøng hôïp, nhöõng ngöôøi khoân ngoan coù theå chaïy troán phaùp luaät, nhöng vôùi luaân lyù ñaïo ñöùc, hoï khoâng theå chaïy troán löông taâm cuûa chính mình. Vì theá neáu ñöùng treân phöông dieän giaoù duïc, giaoù lyù nhaân quaû thöïc laø moät phöông phaùp giaoù duïc voâ cuøng laønh maïnh vaø tích cöïc. Vì ngay töø ñaâuø, tinh thaàn nhaân quaû ñaõ ñöa con ngöôøi veà vôùi chính noù. Con ngöôøi phaûi hoaøn toaøn chòu traùch nhieäm veà nhöõng tö duy vaø haønh ñoäng cuûa chính mình. Haïnh phuùc hay khoå ñau laø do mình töï taïo cho mình. ÔÛ ñaây khoâng heà coù moät söï tröøng phaït hay ban thöôûng naøo, cuõng khoâng coù moät giaùo ñieàu hay tín lyù naøo coù theå thieát laäp treân cô sôû nhaân quaû cuûa Phaät giaùo. Moät neàn luaân lyù ñaïo ñöùc nhö theá, nhaân baûn vaø tích cöïc nhö theá, trí tueä vaø ñaày tình ngöôøi nhö theá, neáu ñöôïc aùp duïng vaøo moãi con ngöôøi, gia ñình, hoïc ñöôøng vaø xaõ hoäi, aét haún seõ ñöa ñeán moät cuoäc soáng an laïc, haïnh phuùc .
*Nhaân quaû –khôûi ñieåm cuûa tieán trình giaûi thoaùt
Nhö ñaõ ñeà caäp giaùo lyù nhaân quaû ñaët troïng taâm vaøo vaán ñeà thieän aùc, chaùnh taø, toát xaáu v.v… töùc laø caùc vaán ñeà lieân quan ñeán ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuûa con ngöôøi. Tuy nhieân ñoù cuõng laø ñieåm khôûi ñaàu cuûa con ngöôøi ñeå ñi vaøo ñaïo. Nhöng ñoái vôùi Phaät giaùo, söï giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt khoâng chæ döøng laïi ôû lónh vöïc nhaân quaû-thieän aùc, maø noù coøn ñi xa hôn nöõa, ñoù laø ñi ra khoûi theá giôùi phaân bieät, ñoái ñaõi giöõa thieän aùc (thöïc taïi giaûi thoaùt). Vì leõ Ñöùc Phaät daïy caùc phaùp laø voâ ngaõ. Do ñoù, moïi söï phaân bieät thieän aùc chaùnh taø… ñeàu laø saûn phaåm cuûa yù nieäm voán sanh khôûi töø söï coù maët cuûa ngaõ töôûng. ÔÛ ñaây, ñieàu toái quan troïng laø haõy noã löïc tö duy vaø nhaän ra raèng khoâng heà coù maët baát luaän moät ngaõ töôûng naøo thöïc söï hieän höõu; taát caû laø voâ ngaõ. Khi nhaän ra ñieàu naøy nghóa laø ñaõ böôùc leân ñöôøng ñeå ñi vaøo theá giôùi thöïc taïi giaûi thoaùt-moät theá giôùi vöôït leân treân moïi yù nieäm phaân bieät, moïi ngaõ töôûng ñieân ñaûo, theá giôùi cuûa söï thanh tònh, xaû ly vaø voâ nieäm. Taïi ñaây, thaàn cheát sinh töû cuûa nhaân quaû khoâng coøn nöõa, vì raèng khi ngaõ töôûng ñöôïc buoâng boû thì tham aùi vaø chaáp thuû seõ tieâu tan vaø khi ngaõ töôûng, tham aùi vaø chaáp thuû bò ñoaïn dieät thì truï coät cuûa theá giôùi töông quan nhaân quaû, cuûa nghieäp baùo thieän aùc ñaõ bò suïp ñoå; ñaây laø yù nghó cuûa Nieát baøn toái thöôïng .
5. Moät soá nhaän ñònh veà giaoù lyù nhaân quaû :
Qua caùc phaàn ñöôïc trình baøy ôû treân, nhaân quaû coù vò trí raát quan troïng trong vieäc giaûi thích söï khaùc bieät nghieäp quaû ôû moãi con ngöôøi, vaø thieát laäp neân moät neàn taûng ñaïo ñöùc luaân lyù Phaät giaùo raát nhaân baûn vaø tích cöïc. Nhaân quaû theo Phaät giaùo khoâng phaûi laø ñònh meänh, cuõng khoâng mang tính chaát tieàn ñònh coá höõu. Bôûi leõ söï hieän höõu cuûa con ngöôøi khoâng ñôn giaûn chæ tuøy thuoäc vaøo caùc nhaân ñaõ gieo trong ñôøi soáng quaù khöù, maø noù coøn tuøy thuoäc ngay nôi caùc haønh ñoäng (nghieäp môùi) taïo taùc trong hieän taïi. Ñieàu naøy cuõng khai phoùng cho con ngöôøi moät loái ñi naêng ñoäng, tích cöïc ñeå vöôït qua moïi trôû ngaïi cuûa nghieäp quaû, thaäm chí coù theå chaám döùt doøng sinh töû khoå ñau ngay taïi cuoäc ñôøi naøy. Thöïc ra, theo lôøi Ñöùc Phaät daïy, taát caû nghieäp quaû (cuûa voâ löôïng kieáp quaù khöù) ñaõ taäp trung vaøo thaân naêm uaån naøy roài, vaán ñeà coøn laïi laø haønh vi taïo taùc (xuùc) giöõa thaân caên vaø theá giôùi, noùi cuï theå laø nhöõng nghieäp môùi ñöôïc taïo taùc thoâng qua söï giao tieáp giöõa 6 caên, 6 traàn ñeå yù thöùc (hay 6 thöùc) caûm thoï vui, buoàn, khoå, laïc hoaëc khoâng khoå, khoâng laïc maø thoâi. Töø ñoù loái ñi cuûa giaûi thoaùt chaân thöïc, thöïc söï khoâng phaûi laø nghieäp quaû cuûa naêm uaån, maø chính laø haønh vi taïo taùc cuûa naêm uaån. Cho ñeán khi naøo chuùng ta ngoä ñöôïc raèng naêm uaån laø voâ ngaõ, chuùng khoâng coù töï taùnh vaø khoâng coøn tham aùi vaø chaáp thuû naêm uaån laø ta, laø cuûa ta, laø töï ngaõ cuûa ta; ngay luùc ñoù nhaân quaû nghieäp baùo seõ khoâng coøn hieän höõu. Trong kinh ñieån, thaûng hoaëc coù noùi veà nhaân quaû xuaát theá gian, nhöng thöïc ra, neáu ngay taïi theá gian naøy maø phieàn naõo, laäu hoaëc ñaõ ñöôïc ñoaïn taän thì xuaát theá chính laø taïi theá, cuõng nhö hoa sen ñaõ vöôn leân khoûi maët nöôùc vaø nôû roä giöõa hö khoâng voâ taän .
* KEÁT LUAÄN
Nhaân quaû nghieäp baùo laø phaùp duyeân sinh, do ñoù khoâng coù lyù do gì maø noù thöôøng truï vónh haèng. Vaán ñeà laø noã löïc taän duïng naêng löïc cuûa trí tueä soi saùng boùng môø cuûa töï ngaõ ñeå ñi vaøo chaân trôøi thöïc taïi nhö thöïc, ñoù chính laø hình aûnh cuûa baäc A la haùn ñaõ chaám döùt doøng sinh töû luaân hoài ngay treân maûnh ñaát traàn theá naøy. Vaø ñoái vôùi ngöôøi Phaät töû, caàn phaûi hieåu roõ nhaân quaû, xaây döïng nieàm tin treân cô sôû cuûa nhaân quaû, ñeå töø ñoù kieán taïo cho mình moät ñôøi soáng thanh bình, an laïc. Kinh Phaùp Cuù, Ñöùc Phaät daïy raèng :"YÙ daãn ñaàu caùc phaùp, yù laøm chuû taïo taùc, ñoái vôùi yù nhieãm oâ, noùi naêng hay haønh ñoäng, khoå naõo böôùc theo sau, nhö xe (ñi) theo chaân vaät keùo… ñoái vôùi yù thanh tònh, an laïc böôùc theo sau, nhö boùng khoâng rôøi hình"
(Nguyeät san Giaùc Ngoä soá 29 / 1998)
Trang MUÏC LUÏC