PHAÄT GIAÙO VÔÙI VIEÄC HÌNH THAØNH
NHAÂN CAÙCH VIEÄT NAMÑOÃ COÂNG ÑÒNH
Töø hôn 2000 naêm qua Phaät giaùo ñaõ toûa boùng maùt soi saùng cho ñôøi soáng tinh thaàn vaø xaõ hoäi cuûa nhieàu trieäu tín ñoà treân khaép ñaát nöôùc Vieät Nam . Neùt ñaëc bieät trong khoaûng thôøi gian daøi ñoàng haønh cuøng lòch söû daân toäc nhö vaäy haàu nhö khoâng heà thaáy baát cöù moät söï kyø thò naøo vaø nhaát laø khoâng heà coù söï xung ñoät giöõa Phaät giaùo vôùi tín ngöôõng baûn ñòa, vôùi tình caûm cuûa ngöôøi Vieät Nam . Söï du nhaäp cuûa Phaät giaùo trong lòch söû Vieät Nam dieãn ra moät caùch töï nhieân nhö nöôùc thaám saâu vaøo loøng ñaát, nhö moät söï ñoùn nhaän maø khoâng caàn ñeán nhöõng söùc eùp cuûa cöôøng quyeàn theá tuïc ñeå baét buoäc ngöôøi Vieät Nam phaûi tieáp nhaän no ù. Ñaây laø moät neùt troäi baät cuûa lòch söû vaø chính vì xu höôùng tieáp nhaän laø troäi baät neân Phaät giaùo ñaõ coù ñöôïc moät söï toàn taïi laâu daøi nhö vaäy. Söï toàn taïi naøy ñaõ ñeå laïi nhöõng daáu aán ít nhieàu phoå bieán khaù saâu saéc trong haàu heát caùc lónh vöïc khaùc nhau cuûa xaõ hoäi Vieät Nam töø lónh vöïc sinh hoaït tín ngöôõng toân giaùo vôùi sinh hoaït tö töôûng baùc hoïc, töø lónh vöïc sinh hoaït ñaïo ñöùc thaåm myõ tôùi chính trò phaùp quyeàn . Tuy nhieân trong khuoân khoå moät baøi vieát ngaén khoâng cho pheùp ngöôøi vieát ñi quaù saâu vaøo taát caû caùc lónh vöïc vöøa neâu treân maø chæ taäp trung vieäc trình baøy nhöõng aûnh höôûng cuûa Phaät giaùo ñoái vôùi vieäc hình thaønh nhaân caùch Vieät Nam.
Giaùo lyù Phaät Ñaø xeùt theo baûn chaát khoâng phaûi laø moät hoïc thuyeát ñaïo ñöùc nhöng laïi coù theå khaúng ñònh ñöôïc raèng trong lónh vöïc quan nieäm ñaïo ñöùc vaø sinh hoaït ñaïo ñöùc truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Vieät Nam ñeàu coù nhöõng daáu aán nhaát ñònh cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo . Laø moät toân giaùo Phaät giaùo bao goàm moät heä thoáng caùc giaùo lyù, giaùo ñieàu, giaùo phaåm, giaùo hoäi vaø caùc hoaït ñoäâng toân giaùo cuûa mình. Heä thoáng giaùo lyù naøy laø söï toång hoøa cuûa caùc quan ñieåm veà nhaân sinh, theá giôùi, con ngöôøi,ø nhöõng caùch thöùc tu luyeän vaø caùc phöông phaùp thöïc haønh toân giaùo maø thoâng qua söï taùc ñoäng cuûa mình Phaät giaùo goùp phaàn hình thaønh vaø phaùt trieån nhaân caùch vaø ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi Vieät Nam. Caùc giaùo lyù naøy ñeàu tröôùc sau coù theå tìm thaáy trong boä Tam Taïng Kinh (Kinh taïng vôùi noäi dung veà luaân lyù, luaät taïng vôùi noäi dung veà caùc ñieàu raên, giôùi caám vaø Luaän taïng vôùi noäi dung veà lyù luaän Phaät giaùo vaø laø cô sôû cho caùc tín ñoà tu taäp theo ñaïo phaùp, cuûng coá loøng tin .
Phaät giaoù quan nieäm muoân loaøi bình ñaúng trong moät theá giôùi maø ôû ñoù moïi söï vaät, hieän töôïng, con ngöôøi soáng chan hoøa vôùi nhau vôùi tình yeâu thöông chan chöùa. Chuùng ta coù theå deã daøng tìm thaáy tö töôûng cao caû naøy trong ñôøi soáng cuûa xaõ hoäi vaø con ngöôøi Vieät Nam trong söï hoøa ñoàng gaàn guõi giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi, giöõa con ngöôøi vôùi thieân nhieân bao la. Xaõ hoäi Vieät Nam laø xaõ hoäi noâng nghieäp (coù tôùi 80% daân soá Vieät Namsoáng ôû noâng thoân vaø gaén boù vôùi saûn xuaát noâng nghieäp) vì vaäy chuùng ta caàn phaûi gaàn guõi vôùi thieân nhieân, phaûi "troâng trôøi, troâng ñaát, troâng maây, troâng möa, troâng naéng, troâng ngaøy, troâng ñeâm" ñeå hoøa nhaäp vôùi nhöõng quy luaät trong töï nhieân, ñeå cuøng toàn taïi vaø phaùt trieån . Moïi hoaït ñoäng traùi vôùi quy luaät ñeàu daãn ñeán nhöõng haäu quaû ñaùng tieác . Vaäy maø, ñaõ coù moät thôøi gian daøi ngöôøita quan nieäm con ngöôøi laø trung taâm cuûa vuõ truï, laø chuùa teå cuûa vaïn vaät (quan nieäm cuûa phöông Taây) coøn töï nhieân laïi chính laø ñoái töôïng ñeå con ngöôøi chinh phuïc, ñeå caûi taïo. Nhöng quan nieäm ñoù ngaøy nay ñaõ coù veû "loãi thôøi" khi maø trong cuoäc soáng chuùng ta ñang bò thieân nhieân "traû ñuõa", bò thieân nhieân "tröøng phaït" vôùi nhöõng traän ñoäng ñaát, nhöõng côn hoàng thuûy, nhöõng hieän töôïng thay ñoåi khí haäu toaøn caàu moät caùch maïnh meõ vôùi vieäc thuûng taàng ozon, vôùi hieäu öùng nhaø kính vôùi nhöõng Enino, Lanina vaø buoäc ngöôøi ta phaûi quay veà vôùi nhöõng tö töôûng, nhöõng quan nieäm tích cöïc, tieán boä cuûa phöông Ñoâng, cuûa Phaät giaùo :con ngöôøi laø tieåu vuõ truï thu nhoû (Laõo Töû), laø söï thoáng nhaát giöõa khoâng gian vaø thôøi gian con ngöôøi bao goàm caû vuõ khoâng gian (treân döôùi) vaø truï thôì gian (xöa nay qua laïi), laø söï dung hoøa giöõa trôøi vaø ñaát trong moät söï haøi hoøa "Thieân Ñòa Nhaân". Chính nhöõng quan nieäm coå truyeàn phöông Ñoâng veà "tam taøi", "vaïn vaät töông ñoàng", "Thieân Nhaân hôïp nhaát" vaø quan nieäm muoân loaøi bình ñaúng cuûa ñaïo Phaät hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi xu theá phaùt trieån cuûa sinh thaùi hoïc hieän ñaïi vaø sinh thaùi hoïc vaên hoùa.
Phaät giaùo nhìn nhaän con ngöôøi trong luaät nhaân quaû, trong luaät nghieäp baùo-luaân hoài, trong moái quan heä thieän-aùc, xem caùi gì cuõng coù keát quaû cuûa caùi tröôùc ñoù vaø laø nguyeân nhaân cuûa caùi sau noù. Do vaäy moãi khi ñöùng tröôùc moät vieäc gì con ngöôøi luoân phaûi caân nhaéc kyõ caøng (khoâng haún laø söï thieät hôn) ñeå saün saøng ñoùn nhaän nhöõng keát quaû do haønh vi cuûa mình gaây ra (xaáu coù toát coù). Cuõng thoâng qua ñoù noù giuùp chuùng ta coù moät phöông phaùp luaän höõu hieäu ñeå quan saùt vaø haønh ñoäng. Ta bieát giaûi thoaùt laø muïc ñích cuoái cuøng maø moãi tín ñoà Phaät töû höôùng tôùi do ñoù ñeå coù ñöôïc moät söï "buø ñaép voâ hình" caùc tín ñoà phaûi khoâng ngöøng tu taäp theo ñaïo phaùp . Hoï trì giôùi-thieàn ñònh vì leõ ñoù. Hoï töï giaùc vaø giaùc tha cuøng vì leõ ñoù. "Muoán haïnh phuùc vaø toát laønh haõy höôùng tôùi caùi thieän, haõy laøm nhieàu vieäc nghóa. Muoán coâng danh vaø söï vieäc thaønh ñaït phaûi quyeát taâm hoïc haønh reøn luyeän". Ñoù khoâng chæ laø toân chæ, laø muïc ñích maø coøn laø böùc thoâng ñieäp maø Ñöùc Thích Ca göûi tôùi chuùng ta, nhöõng tín ñoà chaân chính cuûa ngöôøi töø hôn 2500 naêm tröôùc. Ñuùng laø Phaät giaùo ñaõ höôùng con ngöôøi ñoái vôùi cuoäc soáng coù traùch nhieäm, toân troïng kyû cöông, luaät leä, soáng thaät thaø khoâng löøa ñaûo, doái traù. Khoâng chæ coù vaäy Phaät giaùo coøn nhìn nhaän xaõ hoäi, con ngöôøi theo moät doøng chaûy lieân tuïc, khoâng ngöøng nghæ döôùi baùnh xe thôøi gian maø ôû ñoù khoâng coù caùi gì toàn taïi maõi maõi, khoâng coù caùi gì ñöùng im taïi choã, caùi gì cuõng vaän ñoäng theo moät quyõ ñaïo, moät quy luaät nhaát ñònh : sinh-laõo-beänh-töû (ñoái vôùi con ngöôøi); sinh-truï-ñoä-dieät (ñoái vôùi söï vaät, theá giôùi). Vaø nhö theá moãi khi con ngöôøi gaëp khoù khaên hoaïn naïn, ñau yeáu-beänh taät, gaëp ruûi ro-maát maùt hay cheát choùc hoï ñeàu laáy ñoù laøm ñieàu an uûi, hoï cuõng khoâng heà oaùn thaùn maø xem ñoù laø ñieàu khoâng theå traùnh khoûi, soá phaän ñaõ an baøi. Daãu sao thì hoï cuõng ñöôïc chia seû, ñöôïc caûnh baùo vaø hoï tin raèng cuoäc soáng ngaøy hoâm nay cuûa hoï cuõng chính do nhaân caùch hoï ñaõ kieán laäp töø kieáp tröôùc. Taát nhieân nhöõng ñieàu naøy khoâng traùi vôùi nhöõng gì hoï ñaõ bieát, ñaõ nhaäân thöùc ñöôïc bôûi ngöôøi Vieät Nam töø xa xöa ñaõ coù raát nhieàu caâu ca dao, tuïc ngöõ raên daïy con ngöôøi veà caùch ñoái nhaân xöû theá nhö "ôû hieàn gaëp laønh, gieo gioù gaëp baõo" hay "aùc giaû, aùc baùo", "gieo nhaân naøo gaëp quaû naáy", "soùng tröôùc ñoå ñaâu, soùng sau ñoå ñaáy" song ñoâi luùc nhöõng ñieàu naøy cuõng laïi laøm kìm haõm söï phaùt trieån cuûa trí tueä, cuûa trí tieán thuû vaø teä haïi hôn caû noù laøm cho con ngöôøi coù veû an phaän hôn. Tin raèng Phaät giaùo vôùi xu höôùng hieän ñaïi hoùa ñaõ vaø ñang boû bôùt nhöõng yeáu toá khoâng phuø hôïp ñoàng thôøi taêng theâm caùc yeáu toá hieän thöïc seõ khaéc phuïc ñöôïc nhöõng nhöôïc ñieåm naøy vaø chính vieäc caùch taân laïi seõ caøng laøm taêng theâm, cuûng coá theâm nieàm tin cuûa caùc Phaät töû caáp tieán ñoái vôùi Phaät giaùo hôn .
Trong baûng giaù trò ñaïo ñöùc cuûa Phaät giaùo ngöôøi ta tìm thaáy raát nhieàu nguyeân taéc cuï theå nhöng quy veà nguoàn goác caùc giaù trò ñaïo ñöùc cao nhaát ñoù chính laø "töø bi hæ xaû"(töø laø hieàn laønh, thaúng thaén, nhaân nghóa, bi laø thöông xoùt, laø ñoàng caûm, hyû laø vui möøng, vui vì mình gaëp ñöôïc ñieàu toát laønh vaø cuõng vui vì ngöôøi gaëp may maén ; xaû laø döùt boû nhöõng caùi khoâng toát, caùi xaáu, caùi khoâng thích hôïp), laø cöùu khoå, cöùu naïn . Caùc tín ñoà Phaät töû thaám ñöôïm tinh thaàn giaùo duïc nhaân baûn naøy ñeàu khoâng ngöøng doác taâm gaéng söùc laøm nhieàu ñieàu toát, ñieàu thieän goùp phaàn giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ngheøo khoù hoaïn naïn cuøng caùc toå chöùc, ñoaøn theå xaõ hoäi, cuøng Ñaûng . Nhaø nöôùc chia seû noãi ñau vôùi ñoàng loaïi, ñoàng baøo . Ñaõ coù khoâng ít nhöõng con ngöôøi Vieät Nam chaáp nhaän vì boû haïnh phuùc cuûa baûn thaân ñeå mang laïi nieàm vui cho keû khaùc . Taám göông cuûa 36 coâ gaùi ñaõ saün saøng hy sinh caû tuoåi thanh xuaân cuûa mình ñeå an uûi, ñeå chung soáng vaø chia seû noãi ñau caû veà tinh thaàn vaø theå xaùc vôùi nhöõng thöông binh naëng ôû traïi ñieàu döôõng Long Ñaát (Baø ròa Vuõng taøu) ñöôïc baùo An ninh theá giôùi ca ngôïi ( soá 161 ra ngaøy 20.1.2000) laø moät ví duï . Hieån nhieân khoâng phaûi taát caû 36 coâ gaùi naøy ñeàu laø nhöõng tín ñoà cuûa Phaät giaùo nhöng nhöõng tình caûm cuûa hoï thì laïi khoâng naèm ngoaøi tö töôûng vaø haønh vi cuûa ñaïo Phaät . Deã hieåu thoâi bôûi raát khoù coù theå chæ ra trong nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc vöøa neâu ñaâu laø daáu aán cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo coøn ñaâu laø giaùo trò ñaïo ñöùc thuaàn tuyù cuûa ngöôøi Vieät nam (tröôùc khi Phaät giaùo du nhaäp vaø giao thoa cuøng lòch söû daân toäc) . Vaø cuõng chæ ñieàu naøy cuõng ñaõ ñuû cho pheùp noùi raèng nhöõng giaù trò, chuaån möïc ñaïo ñöùc truyeàn thoáng cuûa Vieät Nam vôùi nhöõng giaù trò chuaån möïc ñaïo ñöùc Phaät giaùo coù nhieàu khía caïnh töông ñoàng : raèng Phaät giaùo coù nhöõng ñoùng goùp raát to lôùn trong vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån nhaân caùch ñaïo ñöùc xaõ hoäi chuùng ta . Ñuùng laø raát khoù chæ ra söï khaùc bieät moät caùch raïch roøi giöõa ñaïo ñöùc Phaät giaùo vaø ñaïo ñöùc Vieät Nam nhöng coù moät ñieàu chuùng ta coù theå thaáy vaø toân troïng ñoù chính laø nhöõng tình caûm cao ñeïp cuûa ngöôøi Vieät Nam vôùi ñöùc thöông ngöôøi voâ haïn, loøng nhaân aùi bao la vaø caû loøng bao dung ñoä löôïng . Nhöõng tình caûm naøy ñaõ ñöôïc theå hieän trong truyeàn thoáng ñaïo lyù cuûa caû daân toäc vaø noù caøng ñöôïc nhaân leân moãi khi ñaát nöôùc gaëp khoù khaên vaø thöû thaùch . Söï ñoaøn keát, söï ñoàng cam coäng khoå cuûa nhaân daân ta trong caùc cuoäc ñaáu tranh choáng giaëc ngoaïi xaâm baûo veä bôø coõi, trong caùc cuoäc vaät loän vôùi thieân tai, baõo luõ phaûi chaêng ñaõ quaù ñuû ñeå chöùng minh . Haún ta chöa theå naøo queân trong ñôït luõ hoài thaùng 11, 12 naêm ngoaùi ôû 9 tænh mieàn Trung, caû nöôùc ñaõ daáy leân phong traøo vì mieàn Trung ruoät thòt . Nhieàu tæ ñoàng, nhieàu taán haøng hoaù cuøng nhöõng tình caûm cuûa nhaân daân ñaõ ñöôïc chuyeån tôùi taän tay ñoàng baøo giuùp ñôõ hoï caàm cöï vaø oån ñònh daàn cuoäc soáng . Ñoù laø chöa keå tôùi söï tham gia cöùu ñoä tröïc tieáp cuûa nhieàu Boä, ban ngaønh töø trung öông tôùi ñòa phöông, cuûa nhieàu caù nhaân tröïc tieáp laën loäi mang tieàn haøng vaøo taän nôi giuùp ñôõ ñoàng baøo, chia seû vôùi hoï nhöõng ñau thöông maát maùt khoâng chæ veà cuûa maø coøn veà ngöôøi . Ñaõ coù nhieàu taám göông hy sinh anh duõng cuûa quaân vaø daân trong côn möa luõ ñeå cöùu daân , cöùu ñoàng baøo. Coøn raát nhieàu nhöõng taám göông ñaùng traân troïng vaø kính phuïc khaùc maø thieát nghó seõ khoâng coù giaáy buùt naøo coù theå keå heát . Thöû hoûi neáu khoâng coù truyeàn thoáng" töông thaân töông aùi""thöông ngöôøi nhö theå thöông thaân" nhö theá chuùng ta coù theå coù ñöôïc nhöõng haønh ñoäng ñaày chaát nhaân vaên ñoù khoâng . Ñuùng laø chöa bao giôø chuùng ta laïi ñöôïc chöùng kieán nhieàu nhöõng tình caûm cao ñeïp ñeán nhö theá . Tinh thaàn "baàu ôi thöông laáy bí cuøng, tuy raèng khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn" cuûa ngöôøi Vieät hôn luùc naøo heát ñöôïc phaùt huy cao ñoä ñaõ ñeå laïi nhieàu söï xuùc ñoäng, nhöõng aán töôïng maïnh meõ ñoái vôùi nhaân daân treân khaép traùi ñaát . Vaäy nhöõng tình caûm naøy töø ñaâu maø coù ? Xin thöa ngay : ngoaøi truyeàn thoáng ñöôïc hun ñuùc töø ngaøn ñôøi noù coøn laø saûn phaåm cuûa söï keát tinh tö töôûng nhaân baûn cuûa Ñöùc Thích Ca vaø caùc theá heä tín ñoà cuûa Ngöôøi . Chaúng phaûi khi coøn taïi theá Ñöùc Ngaøi ñaõ töøng daïy "Caùc con seõ thaáy haïnh phuùc khi laøm cho ngöôøi khaùc haïnh phuùc . Nhöng caùc con seõ caûm thaáy haïnh phuùc hôn nöõa neáu caùc con chòu ñau khoå ñeå ngöôøi khaùc haïnh phuùc" laø gì .
Nhö ta ñaõ bieát ñaïo Phaät laø ñaïo cöùu sinh, nhaát laø Phaät giaùo Ñaïi thöøa, vôùi caùc toâng ñoà tu taäp khoâng chæ mang ñem laïi söï giaûi thoaùt cho baûn thaân maø coøn cöùu giuùp cho nhieàu ngöôøi khaùc do vaäy noù ñaõ thu huùt ñöôïc raát nhieàu söï chuù yù cuûa nhaân daân cuõng nhö taùc ñoäng khoâng nhoû tôùi phöông caùch öùng xöû cuûa hoï . Laøm ñieàu toát ñieàu thieän Khoâng coøn laø ñieàu xa laï vôùi moãi con ngöôøi Vieät Nam maø ngöôïc laïi noù coøn laø nhöõng neùt raát ñeïp cuûa vaên hoaù Vieät Nam cuûa nhaân caùch Vieät Nam vaø taát nhieân laø cuûa vaên hoaù Phaät giaùo Vieät Nam trong moät xaõ hoäi maø ôû ñoù caûnh khoå cuûa con ngöôøi coøn raát nhieàu, coøn caàn coù söï giuùp ñôõ . Haøng ngaøn naêm qua hình aûnh Ñòa Taïng Vöông Boà taùt Thaùnh thieän vaø nhaân haäu vôùi caâu noùi baát huû "Chöøng naøo chuùng sinh coøn khoå nhaát ñònh chöa thaønh Phaät" ñaõ aên saâu vaøo taâm trí moãi con ngöôøi Vieät Nam, ñaõ laøm thöùc tænh löông tri cuûa bieát bao con ngöôøi . Vaäy maø cuõng ñaùng buoàn thay, ñoái nghòch laïi vôùi nhöõng söï cao thöôïng ñoù trong xaõ hoäi ta coøn coù moät soá con ngöôøi phaùt trieån theo chuû nghóa thöïc duïng, caù nhaân, phaùt trieån tính baøng quan vaø thoùi ích kyû, coi troïng ñoàng tieàn (laø tieân, laø Phaät) maø ñang daàn ñaùnh maát ñi nhöõng truyeàn thoáng toát ñeïp cuûa daân toäc, cuûa chuû nghóa coäng ñoàng . Ñuùng laø khoâng theå phuû nhaän vai troø cuûa ñoàng tieàn nhaát laø khi Vieät nam ñang vaän haønh theo cô cheá kinh teá thò tröôøng nhöng noù khoâng phaûi laø taát caû, khoâng phaûi trong moïi tröôøng hôïp noù ñeàu ñoùng vai troø quyeát ñònh, khoâng theå thay theá . Ngöôøi Vieät Nam ta voán "troïng nghóa khinh taøi (tieàn), voán duy trì chaéc chaén seõ khoâng bao giôø ñeå mình ñi quaù xa vôùi neùt ñeïp vaên hieán maø cha oâng ñaõ bao giôø taïo laäp .
(Taïp chí nghieân cöùu Phaät hoïc soá 3/2000)
Trang MUÏC LUÏC