HUYEÀN THOAÏI VEÀ HOA SEN NÖÛA ÑOÙA Trong kho taøng döôïc thaûo phong phuù cuûa y hoïc coå truyeàn phöông Ñoâng, coù moät loaøi coû nhoû, nôû hoa vôùi hình daïng nhö hoa sen nöûa ñoùa, maøu traéng, tím nhaït hay xanh lô, ñöôïc goïi laø baùn bieân lieân (sen nöûa beân). Theo truyeàn thuyeát thì ñoù laø hoa sen coù nguoàn goác töø taám loøng hieáu thaûo cuûa moät caäu beù ñaõ caûm ñoäng ñeán Boà Taùt Quaùn Theá AÂm vaø Ngaøi ñaõ duøng nöûa ñoùa sen döôùi chaân mình laøm phöông thuoác ñeå chöõa laønh beänh cho baø meï cuûa caäu beù. Vaø khi Boà Taùt Quaùn Theá AÂm ra ñi, Ngaøi ñaõ ñeå laïi nöûa ñoùa sen kia …
ÑINH COÂNG BAÛY
Chuyeän keå raèng, trong moät laøng queâ döôùi chaân nuùi Nghieâm Sôn, Lan Kheâ, coù moät ngöôøi phuï nöõ tuy coøn treû tuoåi maø ñaõ laâm vaøo caûnh goaù buïa. Baø cuøng caäu con trai soáng trong moät maùi tranh nhoû, ngaøy ngaøy chaêm boùn vöôøn rau cuûa choàng ñeå laïi. Hai meï con nhôø nhöõng gaùnh rau ôû chôï maø coù ñöôïc caùi aên, caùi maëc qua ngaøy .
Moät hoâm noï, khi ñang doïn coû trong vöôøn ñeå chuaån bò cho vuï rau môùi, khoâng may ngöôøi phuï nöõ ñaõ bò moät con raén ñoäc caén vaøo baép chaân. Khi thaáy meï ngaõ vaät xuoáng ñaát, caäu beù hoaûng hoát la to caàu cöùu. Baø con laùng gieàng ñaõ töùc toác chaïy ñeán vaø tìm moïi phöông caùch ñeå chöõa trò cho ngöôøi phuï nöõ ñaùng thöông kia, nhöng khoâng ñaït hieäu quaû gì. Moïi khuyeân caäu beù haõy chaïy nhanh ñeán vò thaày thuoác noåi tieáng trong vuøng ñeå xin cöùu giuùp. Baèng taám loøng hieáu thaûo vôùi ngöôøi meï thöông yeâu cuûa mình, caäu beù tìm gaëp vò löông y vaø caàu xin oâng ra tay chöõa trò cho meï caäu, duø toán keùm bao nhieâu cuõng ñöôïc, caäu höùa neáu khoâng traû noåi seõ baùn heát nhaø cöûa, vöôøn töôïc, thaäm chí seõ laøm thueâ ñeå traû nôï, mieãn sao cöùu ñöôïc meï .
Maëc duø ñaõ taän löïc cöùu chöõa nhöng vò löông y cuoái cuøng cuõng boù tay tröôùc noïc ñoäc cuûa loaøi raén quaùi aùc kia. Moïi ngöôøi ñeàu laéc ñaàu, ngaäm nguøi thôû daøi roài boû veà. Coøn laïi moät mình, caäu beù oâm ngöôøi meï ñang naèm hoân meâ baát tænh maø khoùc than thaûm thieát. Khoâng ngôø luùc ñoù, Boà taùt Quaùn Theá AÂm töø Phoå Ñaø Töø truùc Laâm ñeán Thoï Xöông Ñaïi Töø Nham, ñi ngang qua ngoâi laøng beù nhoû kia, Ngaøi ñaõ caûm ñoäng tröôùc taám loøng hieáu thaûo cuûa caäu beù, lieàn laáy nöûa ñoùa sen döôùi chaân mình, voø naùt roài xaùt beân ngoaøi veát thöông cuûa ngöôøi phuï nöõ. Moät laùt sau, nôi veát thöông boãng tuoân ra nhöõng doøng maùu ñen baàm, keùo heát taát caû noïc raén ñoäc ra ngoaøi. Ngöôøi meï daàn daàn tænh laïi .
Heát söùc möøng rôõ, caäu beù quyø xuoáng laïy taï ôn cöùu maïng cuûa Boà taùt Quaùn Theá AÂm. Khi caäu ngaång ñaàu leân thì Boà taùt ñaõ ra ñi, chæ coøn löu laïi nöûa ñoùa sen naèm treân maët ñaát. Boãng nhieân luùc ñoù coù moät côn gioù maïnh thoåi ñeán, cuoán nöûa ñoùa sen kia bay ra moät nôi aåm öôùt trong vöôøn rau. Nöûa ñoùa sen tan vaøo trong loøng ñaát vaø töø ñoù moïc leân moät loaøi caây nhoû, laù maøu luïc, hình ñaàu muõi teân, hoa coù daïng nhö nöûa ñoaù sen. Ngöôøi ñôøi beøn ñaët teân cho loaøi caây naøy laø baùn bieân lieân, coù nghóa laø hoa sen nöûa ñoùa .
Caây baùn bieân lieân coù teân khoa hoïc laø Lobelia Chinesis Lour, thuoäc hoï Loâ bieân (Lobeliaceae). Caây thaûo, moïc haøng naêm, coù thaân nhaãn, coù 3 goùc, moïc thaúng höôùng leân hoaëc moïc naèm, coù khi phaân reã, ñôn hay phaân nhaùnh, daøi 5-15cm. Laù moïc so le, gaàn nhö khoâng coù cuoáng, caùc laù phía goác hình traùi xoan, daøi 0,7 –2cm, roäng 3 –7mm, coù ñaàu nhoïn hay tuø, vôùi phaàn treân cuûa meùp coù raêng. Hoa moïc rieâng leû, moïc ôû naùch laù, daøi 7 –15mm, thöôøng xeáp 1-2 caùi treân cuøng truïc. Cuoáng hoa daïng sôïi, daøi 6 –30mm, khoâng coù laù baéc. Ñaøi dính vôùi baàu, coù 5 thuøy thon. Traøng hoa maøu traéng, maøu xanh lô hay maøu tím nhaït, cheû tôùi goác; 5 thuøy hình traùi xoan; 2 caùnh troøn nhoû hôn. Nhò 5, hình cong, dính ôû ñænh thaønh moät caùi voøng quanh nuoám. Baàu 2 oâ, daïng troøn nhaün. Quaû nang daïng noùn ngöôïc, treân moät cuoáng cong. Haït hình baàu duïc, deït, nhaün .
Baùn bieân lieân ra hoa ñaàu thaùng 5 –8, quaû thaùng 8 –10. Caây phaân boá ôû Vieät Nam, Laøo, Campuchia, Thaùi Lan, Aán Ñoä, Trung Quoác, Nhaät Baûn, Malaysia, Indonesia. ÔÛ Vieät Nam, baùn bieân lieân thöôøng moïc ôû nhöõng nôi aåm thaáp, ruoäng truõng cuûa nhieàu nôi thuoäc mieàn Baéc vaø mieàn Trung .
Ngöôøi ta thu haùi toaøn caây (Herba Lobeliae Chinesis) vaøo muøa Xuaân, Heø, röûa saïch duøng töôi hoaëc saáy khoâ ñeå laøm vò thuoác baùn bieân lieân (banbianlien). Theo Ñoâng y, baùn bieân lieân coù vò cay, tính bình, taùc duïng thanh nhieät, giaûi ñoäc, lôïi nieäu, tieâu thuûng. Thöôøng ñöôïc duøng ñeå ñieàu trò raén ñoäc caén, muïn nhoït lôû, ngöùa söng ñau, toån thöông do teù ngaõ, thaáp chaån, tieâu chaûy, kieát lî caáp tính, vaøng da do vieâm gan, xô gan coå tröôùng, thuûy thuûng do vieâm thaän, vieâm amygdal, vieâm ruoät. Lieàu duøng 80 –100g töôi hoaëc 40-50g khoâ, daïng thuoác saéc uoáng .
Duøng ngoaøi laáy caây töôi röûa thaät saïch, giaõ naùt ñaép leân choã raén ñoäc caén, muïn nhoït, söng muû nhieãm ñoäc .
Y hoïc hieän ñaïi phaân tích trong baùn bieân lieân coù chöùa caùc chaát nhö lobelin, lobelanin, isobelanin, lobelanidin, saponin, flavon, acid amin .
Neáu caùc baïn ôû vuøng noâng thoân heûo laùnh hoaëc mieàn nuùi xa cô sôû y teá lôùn maø ruûi ro bò raén ñoäc caén, thì sau khi xöû lyù sô cöùu nhö buoäc garoâ, raïch huùt noïc ñoäc choã bò raén caén, baïn haõy söû duïng baùn bieân lieân ñeå chöõa trò theo caùch sau :
1/ Duøng baùn bieân lieân khoâ 45 –50g, saéc vôùi 500ml nöôùc ñoát löûa nhoû khoaûng nöûa giôø, chia laøm 3 laàn uoáng trong ngaøy. Beân ngoaøi duøng baùn bieân lieân töôi röûa saïch giaõ naùt, ñaép leân choã raén caén,moãi ngaøy thay ñoåi hai laàn .
2/ Duøng baùn bieân lieân töôi 100g röûa saïch, giaõ naùt vaét laáy nöôùc, pha vôùi moät ít röôïu ngoït (30 –50 ml) ñeå uoáng. Luùc ñaàu moät ngaøy uoáng 2 thang, sau ñoù moät ngaøy uoáng 1 thang .
Nhö vaäy hoa sen nöûa ñoùa khoâng chæ laø moät döôïc lieäu coù giaù trò, maø hình aûnh cuûa noù coøn gôïi cho chuùng ta yù nghóa veà loøng töø bi cöùu khoå cuûa Boà taùt Quaùn Theá AÂm cuøng vôùi taám loøng hieáu thaûo cao ñeïp cuûa moät caäu beù, moät taám göông hieáu thaûo maõi löu truyeàn trong daân gian, gaén vôùi huyeàn thoaïi veà hoa sen nöûa ñoùa .
(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä soá 176 –8 /1999)
Trang MUÏC LUÏC