VEÀ TRAÏNG THAÙI TÖ DUY KIEÅU
TRÖÏC CAÛM TAÂM LINH
TRONG VAÊN CHÖÔNG(QUA KHAÛO SAÙT VAÊN HOÏC PHAÄT GIAÙO THÔØI LYÙ TRAÀN)
NGUYEÃN COÂNG LYÙ
Qua khaûo saùt caùc taùc phaåm vaên hoïc Phaät giaùo thôøi Lyù Traàn, chuùng toâi nhaän thaáy coù nhieàu taùc phaåm thuoäc caùc theå loaïi nhö keä, tuïng coå , ngöõ luïc, luaän thuyeát trieát lyù … ñaõ bieåu loä moät traïng thaùi tö duy ngheä thuaät hoaøn toaøn khaùc vôùi kieåu tö duy cuûa Nho giaùo, cuûa Laõo Trang . Kieåu tö duy naøy gaén lieàn vôùi tö töôûng Thieàn hoïc , chuù troïng ñeán caùi taâm tröïc ngoä . Chuùng toâi taïm goïi ñoù laø traïng thaùi tö duy ngheä thuaät kieåu tröïc caûm taâm linh .
Toân giaùo noùi chung, Phaät giaùo noùi rieâng coù quan heä gaén boù vôùi vaên hoïc, ñaõ aûnh höôûng vaø taùc ñoäng ñeán vaên hoïc . Thôøi Trung ñaïi, caùc nöôùc phöông Ñoâng trong ñoù coù Vieät Nam ñaõ chòu aûnh höôûng saâu ñaäm tö töôûng Nho, Phaät, Laõo Trang . Chính caùc tröôùc taùc kinh ñieån laø "ngoïn nguoàn voâ taän ñeå khôi gôïi caûm höùng saùng taùc"(1) vaø "ñeå laïi cho vaên hoïc ñôøi sau moät soá hình töôïng ngheä thuaät trôû thaønh nguoàn thi lieäu giuùp cho caùc nhaø thô, nhaø vaên saùng taùc"(2) . tìm hieåu, nghieân cöùu aûnh höôûng cuûa caùc heä töôûng treân trong vaên hoïc caàn thaáy raèng chuùng laø "nhöõng söï kieän vaên hoaù tö töôûng trong lòch söû phaùt trieån xaõ hoäi" vaø "caàn nghieân cöùu noù vôùi tö caùch laø moät söï kieän vaên hoïc, moät hieän töôïng vaên hoïc vaø heä thoáng lyù thuyeát caùc toân giaùo, caùc hoïc phaùi ñoù ñaõ coù söï chuyeån höôùng thaønh caûm höùng saùng taùc (3). Coù nhaø nghieân cöùu coøn nhaán maïnh theâm"Muoán hieåu vaên hoïc Trung ñaïi caàn phaûi hieåu chöõ "Taâm" . Chöõ "Taâm" cuûa Nho giaùo coù khaùc vôùi chöõ "Taâm" cuûa Phaät giaùo . Noù khoâng chæ laø chuyeän vaên chöông maø tröôùc heát laø chuyeän cuûa trieát hoïc nhaân sinh . Nho vaø Phaät ñeàu laáy chöõ "Taâm" laøm noäi dung coát loõi cuûa hoïc thuyeát . "Taâm" khoâng chæ laø taám loøng, laø tình caûm, ñaïo ñöùc toát ñeïp maø coøn mang moät haøm nghóa phong phuù, bao truøm huyeàn dieäu , mang yù nghóa trieát hoïc"(4). "Chöõ "Taâm" cuûa Nho giaùo caàn ñöôïc hieåu theo nghóa ñoù laø caùi thaàn linh laøm chuû theå caû tö töôûng cuøng haønh vi con ngöôøi . Phaät giaùo thì coi troïng chöõ Taâm –tröïc giaùc taâm linh . Chöõ "Taâm" cuûa Phaät giaùo coù lieân quan ñeán söï khai thaùc trieät ñeå theá giôùi taâm linh , söï huy ñoäng toái ña caùi phaàn voâ thöùc, taâm thöùc, tieàm thöùc, caûm thöùc con ngöôøi hôn laø phaàn yù thöùc, töï thöùc, nhaän thöùc "(5). Treân ñaây laø nhöõng gôïi yù coù tính lyù luaän ñeå tìm hieåu tö duy ngheä thuaät kieåu tröïc caûm taâm linh trong vaên hoïc Phaät giaùo . Vaán ñeà seõ ñöôïc xem xeùt treân goùc ñoä taâm lyù taâm lyù hoïc saùng taïo ngheä thuaät vaø treân goùc ñoä taâm lyù hoïc phaân tích vaên hoïc, ôû caûm höùng saùng taùc .
Tröôùc heát coù leõ caàn trôû laïi khaùi nieäm .
Tröïc caûm laø söï nhaän thöùc tröïc tieáp baèng caûm tính, baèng tröïc giaùc, khoâng thoâng qua suy luaän, tö duy cuûa lyù trí, töùc söï nhaän thöùc ñoù khoâng phaûi baèng tö duy suy lyù .
Taâm linh laø linh hoàn, tinh thaàn (6), laø caùi trí tueä töï coù trong loøng mình(7) . Taâm linh theå hieän ôû nhöõng caùi gì ñoù coù tính tröøu töôïng thieâng lieâng, thanh khieát vaø giaù trò cuûa noù baét nguoàn töø caùi thieâng lieâng; noù laø neàn taûng vöõng chaéc, laø haèng soá vónh cöûu cuûa nhieàu moái quan heä, ñaëc bieät laø moái quan heä cuûa ñôøi soáng con ngöôøi vôùi theá löïc sieâu nhieân, huyeàn bí cuûa toân giaùo .
Theo taùc giaû "Vaên hoaù taâm linh" thì "Taâm linh laø caùi thieâng lieâng cao caû trong cuoäc soáng ñôøi thöôøng, laø nieàm tin thieâng lieâng trong cuoäc soáng tín ngöôõng toân giaoù . Caùi thieâng lieâng cao caû, nieàm tin thieâng lieâng aáy ñoïng laïi ôû nhöõng bieåu töôïng, hình aûnh, yù nieäm (8).
Ñieàu ñoù coù nghóa laø, taâm linh laø moät hình thaùi yù thöùc, gaén lieàn vôùi con ngöôøi vaø khoâng coù yù thöùc con ngöôøi seõ khoâng coù taâm linh, vì noù laø phaàn thieâng lieâng trong yù thöùc con ngöôøi . Con ngöôøi coù nhieàu yù thöùc, nhö yù thöùc coäng ñoàng, yù thöùc vaên hoaù, yù thöùc toaùn hoïc …thì "yù thöùc taâm linh laø daïng yù thöùc höôùng veà caùi thieâng lieâng cao caû". Baøn veà taâm linh khoâng theå khoâng noùi tôùi nieàm tin . Nieàm tin laø söï tín nhieäm, söï khaâm phuïc cuûa con ngöôøi ñoái vôùi moät ñoái töôïng naøo ñoù (con ngöôøi, söï vieäc, toân giaùo) ñöôïc theå hieän ra haønh ñoäng theo moät leõ soáng . Noù laø haït nhaân ñeå xaùc laäp caùc moái quan heä xaõ hoäi vaø ñöôïc theå hieän ôû nhieàu caáp ñoä : Nieàm tin trao ñoåi, nieàm tin lyù töôûng, nieàm tin taâm thöùc . Nieàm tin taâm thöùc laø söï hoaø quyeän caû tình laãn lyù trí daãn ñeán söï say söa töï nguyeän haønh ñoäng theo nieàm tin aáy (9) .
Taâm linh khoâng chæ gaén vôùi yù thöùc con ngöôøi, maø coøn gaén vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi trong caùc moái quan heä phöùc taïp . Bôûi leõ ñôøi soáng con ngöôøi coù hai maët : maët hieän höõu vaø maët taâm linh . Neáu maët hieän höõu cuûa ñôøi soáng coù theå nhaän thöùc qua nhöõng tieâu chuaån cuï theå thì veà maët taâm linh bao giôø cuõng gaén vôùi caùi gì ñoù tröøu töôïng , moâng lung nhöng khoâng theå thieáu ôû con ngöôøi . Sôû dó con ngöôøi ñöôïc goïi laø ngöôøi bôûi coù ñôøi soáng taâm linh, töùc tuaân theo nhöõng giaù trò baét nguoàn töø caùi thieâng lieâng ñaày bí aån . ("Vaên hoaù gia ñình Vieät Nam vaø söï phaùt trieån", tr.36). Cho neân "con ngöôøi khoâng chæ coù moái quan heä höõu hình maø coøn coù nhieàu quan heä khaùc nhö quan heä vôùi theá giôùi taâm linh vaø noù laø caùi neàn vöõng chaéc nhaát cuûa moái quan heä coäng ñoàng laøng xaõ"("Vaên hoaù vaø daân cö ñoàng baèng soâng Hoàng", tr.115) .
Tröïc caûm taâm linh vaø söï nhaän thöùc tröïc tieáp baèng taâm linh, coù tính chaát caûm tính tröïc giaùc, khoâng qua tö duy tö bieän, suy luaän, suy lyù cuûa lyù trí, cuûa trí tueä .
Toân giaoù cuõng nhö vaên hoïc ngheä thuaät raát caàn vaø coi troïng kieåu nhaän thöùc naøy . Coù theå noùi laø tính troäi cuûa caûm höùng saùng taïo . Khoâng coù tö duy tröïc caûm taâm linh, khoù loøng ngöôøi ngheä só thaáy ñöôïc caùi thaàn, caùi hoàn cuûa ñoái töôïng phaûn aùnh, cho duø ngöôøi ngheä só coù theå chieâm nghieäm, nghieàn ngaãm nhieàu veà ñoái töôïng . Noù thuoäc lónh vöïc cuûa voâ thöùc, cuûa tieàm thöùc; chæ caûm nhaän baèng tính thieâng lieâng chöù khoâng theå duøng lyù trí tö bieän vaø ngoân ngöõ luùc naøy cuõng ñaønh baát löïc, khoâng theå luaän baøn .
Tröïc caûm taâm linh laø quy luaät cuûa söï saùng taïo . Töø ñôøi naøy sang ñôøi khaùc, con ngöôøi ta haøng traêm haøng vaïn laàn, ai ai cuõng nhìn thaáy quaû taùo rôi . Newton cuõng theá, cuõng haøng vaïn laàn nhìn thaáy quaû taùo rôi . Taát caû ñeàu thaáy chöù khoâng bieát, khoâng hieåu . Nhöng taïi sao chæ moät laàn duy nhaát, trong phuùt giaây baát chôït, qua nhöõng naêm thaùng nghieàn ngaãm, Newton môùi hieåu ñöôïc vì sao noù rôi vaø tìm ra ñònh luaät "söùc huùt cuûa traùi ñaát" . Töông töï nhö vaäy, ñöùng tröôùc moät ñoái töôïng khaùch quan, caûnh thieân nhieân mô moäng chaúng haïn, ai cuõng thaáy vaø ai cuõng cho laø ñeïp . Nhöng theå hieän ñöôïc caùi thaàn, caùi hoàn cuûa caûnh ñeïp thô moäng aáy khoâng phaûi ai cuõng laøm ñöôïc . Muoán theå hieän phaûi coù söï tröïc caûm taâm linh, phaûi coù tính linh . Tính linh laø söï maùch baûo, laø khaû naêng bieát tröôùc, laø naêng khieáu caûm nhaän töø xa cuûa con ngöôøi veà moät bieán coá naøo ñoù, söï vieäc naøo ñoù coù lieân quan ñeán mình . Vaán ñeà khoâng thuoäc yù thöùc maø thuoäc veà voâ thöùc, tieàm thöùc . Nhaø vaên, nhaø thô, ngöôøi ngheä só lôùn thöôøng laø nhöõng ngöôøi coù tính tröïc caûm taâm linh cao . Khoâng phaûi ngaãu nhieân khi nghe noùi coù nhaø vaên saùng taùc trong mô . Ñoù laø tính troäi cuûa saùng taïo ngheä thuaät .
Nhaø phaân taâm hoïc Sigmund Freud ñaõ khaúng ñònh :"Chính caùc nhaø vaên , nhaø thô, laø ngöôøi phaùt hieän voâ thöùc". Coøn Goethe thì cho raèng "tính linh hieån hieän khaép nôi trong thô ca, ñaëc bieät laø trong traïng thaùi voâ thöùc . Luùc naøy taát caû söùc maïnh trí tueä vaø lyù tính ñeàu maát taùc duïng … vaø khoâng giaûi thích ñöôïc linh tính"(10)
Caùi tính linh aáy laø söï tröïc caûm taâm linh trong saùng taïo ngheä thuaät . Cha oâng ta cuõng ñaõ ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy . Trong lôøi töïa"Hoaèng Coâng thi taäp", Ngoâ Thì Nhaäm ñaõ neâu leân moät khía caïnh nhaän thöùc, lónh hoäi thô vaên baèng tröïc caûm, baèng tröïc giaùc . OÂng ñaõ xem ñaây laø moät ñaëc tröng cuûa nhaän thöùc luaän phöông Ñoâng thöôøng thaáy trong thô vaên :"Vieäc binh, vieäc hình, vieäc leã, vieäc nhaïc thaùnh nhaân coù pheùp taéc caû … Ñeán nhö pheùp luaät laøm thô laïi laø moät ñieàu huyeàn bí, thaùnh nhaân khoâng truyeàn laïi, ta chæ coù theå hieåu baèng thaàn, khoâng theå tìm baèng trí ñöôïc "(11)
Nhö vaäy, ñöùng treân goùc ñoä taâm lyù hoïc saùng taïo ngheä thuaät, taâm lyù hoïc phaân tích vaên hoïc vaø tieáp nhaän vaên hoïc thì taát caû raát caàn ñeán tröïc caûm taâm linh. Khi saùng taïo, ngöôøi ngheä só caàn phaûi thaáy ñöôïc, hieåu ñöôïc caùi thaàn cuûa ñoái töôïng phaûn aùnh, cuûa söï vieäc ñöôïc saùng taïo vaø khi phaân tích tieáp nhaän, ngöôøi phaân tích tieáp nhaän cuõng phaûi coù caùi thaàn aáy . Thaáy ñöôïc caùi thaàn, phaûi caàn ñeán tröïc caûm taâm linh .
… Hình aûnh caønh mai kyø dieäu vaãn nôû hoa trong luùc xuaân taøn hoa ruïng cuûa Maõn Giaùc laø gì neáu khoâng nhôø tröïc caûm taâm linh ? Thöû ñoïc laïi baøi keä :
" Xuaân khöù baùch hoa laïc
Xuaân ñaùo baùch hoa khai
Söï truïc nhaõn tieàn quaù
Laõo tuøng ñaàu thöôïng lai
Maïc vò xuaân taøn hoa laïc taän
Ñình tieàn taïc daï nhaát chi mai"(12)
(Xuaân qua traêm hoa ruïng
Xuaân ñeán traêm hoa töôi
Tröôùc maét vieäc ñi maõi
Treân ñaàu giaø ñeán roài
Chôù baûo xuaân taøn hoa ruïng heát
Ñeâm qua saân tröôùc nôû caønh mai)
Baøi keä chæ coù 6 caâu . Ñaây laø lôøi thieàn sö daën doø ñeä töû tröôùc phuùt laâm chung . Boán caâu treân ñuùc keát moät chaân lyù khaùch quan, neâu leân moät quy luaät tuaàn hoaøn cuûa thieân nhieân, cuûa cuoäc ñôøi, con ngöôøi, töôïng tröng cho söï sinh hoaù cuûa chö phaùp, cuûa vaïn vaät . Ñieàu laøm neân söï kyø dieäu cuûa baøi keä giaøu hình töôïng thô laø ôû hai caâu sau .
Hình aûnh caønh mai tröôùc saân vaãn nôû hoa ñeâm qua trong luùc xuaân taøn hoa ruïng laø töôïng tröng cho baûn theå tröôøng toàn . Hình aûnh aáy laø söï keát hôïp haøi hoaø giöõa giaùo lyù ñaõ thuï laõnh vôùi söï chöùng nghieäm tröïc caûm cuûa thieàn sö . Ñoù laø baøi hoïc chaân lyù ñöôïc ñuùc keát caû cuoäc ñôøi thieàn ñònh cuûa ngöôøi tu haønh;Ñöøng töôûng thaày maát ñi maø doøng Thieàn bò tieâu dieät! Soáng cheát laø moät quy luaät taát yeáu, nhöng nhôø söï giaùc ngoä chaân lyù baèng tröïc caûm taâm linh maø chaân thaân cuûa nhaø sö ñaõ vöôït khoûi caùi voøng töû sinh luaân hoài ñeå ñeán choã roát raùo, töï taïi, chaân nhö, thaáy taát caû ñeàu tónh mòch, ñeàu khoâng voâ . Tö töôûng chuû ñaïo cuûa baøi keä keát tinh ôû hai caâu naøy : trong caùi taøn luïi vaãn naûy sinh caùi maàm cuûa söï soáng, cuûa muøa xuaân baát taän, cuûa söï tröôøng toàn vónh haèng . Ñaây laø söï thoáng nhaát trong maâu thuaãn, moät tö töôûng khaù uyeân nguyeân, thaâm thuùy cuûa Thieàn hoïc Vieät Nam
Chuù thích :
(1)(2)(3) Ñaêng Thanh Leâ "tröôùc taùc kinh ñieån Nho giaùo vôùivaên hoïc Tring ñaïi Vieät Nam" vaø " Moät soá vaán ñeà phaân tích aûnh höôûng vaên hoïc Trung Quoác ñoái vôùi Vaên hoïc Vieät Nam nöûa cuoái theá kyû XVIII –theá kyû XIX" trong saùch"Daïy saùch giaùo khoa thí ñieåm trung hoïc chuyeân ban moân vaên lôùp 11" Ban KHXH, Nhöõng b.Giaoù duïc, h.1994
(4)(5)Nguyeãn Ñình Chuù "Moät soá vaán ñeà chung thuoäc thôøi kyø vaên hoïc Trung caän ñaïi" trong saùch "Daïy saùch giaùo khoa thí ñieåm Trung hoïc chuyeân ban, moân Vaên lôùp 10 Ban KHXH, Nhöõng b.GD H.1994
(6) Töø ñieån tieáng Vieät, Vieän ngoân ngöõ ngöõ hoïc , NXBKHXH 1994
(7)Ñaøo duy Anh, Haùn Vieät töø ñieån, Tröôøng Thi, Sai goøn XB,19
(8)Nguyeãn Ñaêng Duy , Vaên hoaù taâm linh, NNb Haø noäi 1996, tr.4
(9)Nguyeãn Daêng Duy, tñd, tr.19
(10) Daãn laïi Phöông Löïu . Tìm hieåu lyù luaän vaên hoïc phöông Taây, NXB Vaên hoïc, H.tr.205
(11)Nhieàu taùc giaû . Töø trong di saûn bd,NXBTPM, H.1981 tr.72
(12) Vieän Vaên hoïc Thô vaên Lyù Traàn t.1.NXBKHXH, 1997 tr.293
Vaø cuõng nhôø giaûi thoaùt baèng tröïc caûm taâm linh maø vaên hoïc ñôøi Lyù ñaõ ñeå laïi "moät tieáng keâu vang daøi laøm laïnh caû baàu trôøi" cuûa Khoâng Loä thieàn sö :
"Traïch ñaéc long xaõ ñòa khaû cö
Daõ tình chung nhaät laïc voâ dö
Höõu thôøi tröïc thöôùng coâ phong ñính
Tröôøng khieáu nhaát thaùnh haøn thaùi hö (13)
(Kieåu ñaéc long xaø choïn ñöôïc nôi
Tình queâ lai laùng suoát ngaøy vui
Coù khi xoâng thaúng leân ñaàu nuùi
Moät tieáng keâu vang, laïnh caû trôøi)
Veà baøi thô naøy, xöa nay coù nhieàu yù kieán baøn caõi . Coù nhöõng yù kieán gaëp nhau nhöng cuõng coøn nhieàu yù kieán chöa thoáng nhaát .
Tieáng keâu laøm laïnh caû baàu trôøi aáy, GS Ñaëng Thai Mai cho laø "Moät caûm höùng ñaïo hoïc"(14). Coøn GS Nguyeãn Ñình Chuù ñaõ so saùnh baøi thô cuûa Khoâng Loä vaø baøi thô cuûa Lyù Töôøng (Lyù Cao?)vieát veà tieáng cöôøi cuûa Duy Nghieãm thieàn sö vaø cho raèng "tieáng cöôøi döôùi traêng maây kia, tuy coù haáp daãn, nhöng duø sao chæ laø tieáng cöôøi cao ñaïo cuûa moät con ngöôøi ñaõ khoâng thích gì maáy söï hoaø nhaäp traàn gian"(15) coøn tieáng cöôøi cuûa Khoâng Loä thì" trong tieáng keâu daøi laøm ôùn laïnh caû "thaùi hö"(vuõ truï) naøy laø caû moät khaùt voïng phi thöôøng : khaùt voïng hoaø nhaäp vuõ truï, maø thi só ñôøi nay –Cheá Lan Vieân –töøng cho raèng "Khoâng coù tieáng keâu daøi naøy thì khoâng coù chieán thaéng Baïch Ñaèng"(16). GS Traàn Ñình Söû neâu yù nghóa bieåu tröng cuûa baøi thô : "Leân thaúng" laø hình aûnh cuûa ñoán ngoä, xaûy ra trong choác laùt nhö aùnh chôùp . "Ñænh nuùi cao trô troïi" ñaây thuaàn tuùy chæ laø aån duï chæ theá giôùi khoâng voâ . "Thaùi hö" laø theá giôùi cuûa nhaø Phaät maø chæ keû ñaéc ñaïo môùi coù theå ñaït ñeán, vaø "caùi tieáng keâu daøi laøm laïnh coõi thaùi hö aáy laø daáu hieäu hoaø nhaäp ta vaø theá giôùi, theá giôùi vaø ta"(17) .
Thieát nghó raèng , hình aûnh con ngöôøi choïn theá ñaát coù theå dung naïp ñöôïc mình, ñeå hoøa ñoàng vaø vui suoát ngaøy vôùi thieân nhieân vaø hình aûnh con ngöôøi mang khaùt voïng hoaø nhaäp vaø cheá ngöï thieân nhieân ñöôïc theå hieän qua lôøi thô thoaùt phaøm bay boång . Coøn "tieáng keâu vang laïnh caû trôøi" kia laø tieáng reo cuûa moät ngöôøi chöùng ngoä, thoaùt khoûi caûnh giôùi traàn theá . Caùi tieáng keâu vang sang saûng ñaõ "laøm laïnh caû baàu trôøi" ñaõ cheá ngöï ñöôïc thieân nhieân phaûi laø moät tieáng keâu sang saûng cuûa moät taâm hoàn khoaùng ñaït vôùi tö töôûng phaù chaáp trieät ñeå vaø tinh thaàn thoaûi maùi toät cuøng, chöù khoâng theå laø cuûa moät ngöôøi suoát ngaøy goõ moõ tuïng kinh, caâu neä vaøo tín ñieàu moät caùch cöùng nhaéc khoâ khan . Tieáng keâu ñoù chính laø tröïc caûm taâm linh, laø traïng thaùi chöùng ngoä cuûa thieàn sö . Vaø cuõng nhôø tröïc ngoä maø con ngöôøi hoaø nhaäp vaøo ñaïi ngaõ cuûa vuõ truï (18) .
Nhôø tröïc caûm taâm linh maø coù söï quaân bình giöõa taâm vaø trí, thaáy ñöôïc baûn theå chaân nhö, nhaän ra taát caû ñeàu khoâng voâ . Ñoù laø lyù do taïi sao Quaûng Nghieâm khuyeân ngöôøi ta "ñöøng ñi theo con ñöôøng cuûa Nhö Lai ñaõ ñi" .
"Ly tòch phöông ngoân tòch dieät khöù
Sinh voâ sinh haäu thuyeát voâ sinh
Nam nhi töï höõu xung thieân chí
Höu höôùng Nhö Lai haønh xöù haønh"(19)
(Thoaùt tòch dieät xong baøn tòch dieät .
Sau voâ sinh haõy noùi voâ sinh
Laøm trai laäp trí xoâng trôøi thaúm
Theo goùt Nhö Lai luoáng nhoïc mình)
Con ngöôøi ta coù soáng ñaïo vaø haønh ñaïo troïn ñôøi, chieâm nghieäm ñaïo thì môùi coù theå tröïc caûm Ñaïo laø gì . Nhôø soáng vaø chöùng leõ ñaïo neân Quaûng Nghieâm môùi baûo coù thoaùt ly khoûi loøng ham muoán ñi vaøo choán chaân nhö thì môùi coù theå baøn chuyeän chaân nhö; cuõng nhö sau khi sinh vaøo coõi voâ sinh thì môùi noùi ñöôïc chuyeän voâ sinh . Ñieàu ñoù coù nghóa laø Quaûng Nghieâm ñaõ phaûn baùc laïi nhöõng yù kieán, nhöõng lyù thuyeát khoâng döïa vaøo söï chöùng nghieäm cuûa baûn thaân . Chuùng ta ñaõ bieát Thieàn hoïc laø taâm hoïc, laø ñaïo hoïc . Chaân lyù cuûa taâm hoïc chæ coù theå chöùng ngoä ñöôïc baèng tröïc giaùc, baèng tröïc caûm taâm linh, baèng caùch soáng vôùi noù, chieâm nghieäm noù . Ñoù laø yù nghóa lôøi khuyeân cuûa Thieàn sö . Cho neân , Quaûng Nghieâm maïnh baïo khuyeân" ñöøng ñi theo con ñöôøng cuûa Nhö Lai ñaõ ñi" laø moät taát yeáu . Ngaøy xöa, Thích Ca saép nhaäp dieät, Ngaøi ñaõ baûo ñeä töû "ta thuyeát phaùp 49 naêm nhöng chöa noùi lôøi naøo" laø vì Ngaøi sôï ñeä töû caâu chaáp vaøo lôøi noí, vaøo ngoân ngöõ, vaøo kinh ñieån maø khoâng theå ñaït ñöôïc chaân lyù nhieäm maøu . Chaân lyù chæ coù moät, nhöng daãn ñeán chaân lyù coù theå baèng nhieàu con ñöôøng. Cho duø Quaûng Nghieâm khoâng ñi theo con ñöôøng cuûa Nhö Lai maø vaãn chöùng ñöôïc Nieát Baøn dieäu taâm . Ñoù laø tinh thaàn phaù chaáp trieät ñeå bôûi nhôø tröïc caûm taâm linh chöùng ngoä ñaït ñaïo, chöù khoâng theå laø "söï hoaøi nghi giaùo lyù tu haønh" nhö coù nhaø nghieân cöùu ñaõ phaùt bieåu .
Cuõng tinh thaàn khai phoùng, phaù chaáp treân, Dieäu Nhaân ni sö baûo raèng "caøng muoán sieâu thoaùt thì caøng bò troùi buoäc theâm" cho neân :
"Thieàn Phaät baát caàu
Ñoã khaåu voâ ngoân"(20)
(Chaúng caàu Thieàn, Phaät
Mím mieäng ngoài yeân)
Ñoïc caùc taäp coâng aùn thieàn, caùc taäp ngöõ luïc, caùc taäp truyeän veà caùc thieàn sö, chuùng ta thöôøng baét gaëp nhöõng maãu ñoái thoïai kyø laï, khaùc thöôøng bôûi tính nghòch ngöõ, phi logic cuûa noù . Trong nhöõng buoåi giaûng thuyeát, khai thò cho ñeä töû baèng" vaán ñaùp muõi nhoïn" kieåu "cô phong", caùc thieàn sö thöôøng duøng hình thöùc heùt, quaùt, ñaùnh ñaäp, chöûi bôùi hoaëc traû lôøi baèng nhöõng caâu giaøu hình aûnh töôïng tröng, nguï yù chaúng coù aên nhaäp gì vôùi caâu hoûi . Coù leõ ñoù laø caùc phöông phaùp maø caùc vò thöôøng duøng ñeå caét ñöùt nhöõng caâu hoûi suy lyù, phaù tan caùi maïch tö duy logic ñeå môû ñöôøng cho ngöôøi hoïc ñaïo ñi thaúng vaøo tröïc giaùc, baèng tröïc caûm taâm linh ñeå ñaït ñeán choã roát raùo, ñoán ngoä . Ñoán laø choùng tröø voïng nieäm; Ngoä laø saùng toû, nhaän ra taát caû ñeàu khoâng voâ (21) . Ñoù laø moät traïng thaùi troáng vaéng roãng khoâng, khoâng voâ, tòch mòch hieåu roõ chaân töôùng cuûa hieän töôïng, roõ baûn theå cuûa söï vaät, luùc ñoù khoâng coøn phaân bieät, vì bæ vôùi thöû laø moät, noäi giôùi vôùi ngoaïi giôùi cuõng khoâng phaûi laø hai baûn chaát vaø hieän töôïng nhö nhau . Ñoù laø traïng thaùi cuûa söï theå nghieäm taâm linh caù nhaân baèng tröïc caûm, luùc taâm linh ñöôïc giaûi thoaùt, thaáy ñöôïc dieäu taâm, dieäu tính . Ñoù laø phöông phaùp "tröïc chæ chaân taâm", "dó taâm truyeàn taâm" baèng loái tröïc caûm taâm linh . Thöû laáy vaøi thí duï tieâu bieåu :
"Coù vò taêng hoûi : Theá naøo laø Phaät? Sö ñaùp : Khaép caû moïi nôi . Laïi hoûi : Theá naøo laø Phaät taâm ? Ñaùp :Chöa töøng che giaáu . Ngöôøi aáy laïi noùi : Keû hoïc ñaïo naøy chöa hieåu . Sö ñaùp : Ngöôi tröôït qua roài"( truyeän thieàn sö Caûm Thaønh)(22)
"Moät hoâm vua Lyù Thaùnh Toâng ñeán thaêm chuøa . Vua hoûi : Hoaø thöôïng truï trì ôû chuøa naøy ñaõ bao laâu? Sö ñaùp : Thaùng ngaøy raøy bieát roõ ; xuaân thu cuõ ai hay . Vua laïi hoûi : Haøng ngaøy Hoaø thöôïng laøm gì? Ñaùp : Truùc bieác hoa vaøng ñaâu ngoaïi caûnh; Traêng trong hoa traéng roõ toaøn chaân . Vua hoûi : Coù yù chæ gì? Ñaùp : Nhieàu lôøi voâ ích !"(Truyeän thieàn sö Thieàn Laõo)(23)
"Coù vò taêng hoûi : Phaät vaø Thaùnh nghóa laø theá naøo?
Sö ñaùp : Truøng döông ñeán . Cuùc vaøng döôùi giaäu . Xuaân aám veà, oanh naùu ñaàu caønh .
Taêng thöa: Caûm taï thaày ! Nhöng ñeä töû naøy khoâng hieåu , xin thaày chæ giaoù laïi . Sö ñaùp: Ngaøy vaàng oâ chieáu saùng; Ñeâm boùng thoû raïng soi"
(Vieân chieáu –Tham ñoà hieån quyeát)(24)
Treân ñaây laø nhöõng ñoaïn ñoái ñaùp giöõa thieàn sö vôùi ngöôøi hoïc ñaïo . Giöõa caâu hoûi vaø caâu traû lôøi chaúng logic, chaúng dính daùng nhau . Vaán ñeà ôû choã laø neáu baèng tröïc caûm taâm linh ngöôøi hoïc ñaïo hieåu ñöôïc, thoâng suoát ñöôïc yù chí cuûa thaày seõ böøng tænh vaø ngoä ñaïo. Ñoù laø chöa nhaéc ñeán nhieàu caâu chuyeän kyø laï hôn maø caùc taäp coâng aùn nhö " Bích Nham Luïc" "Voâ Moân Quan" coù cheùp laïi . Nhö coù ñeä töû hoûi :"Phaät laø gì ? Coù thieàn sö ñaùp : Ba caân vöøng . Coù vò traû lôøi : Que chuøi cöùt khoâ; Coù vò laïi nhoå boït vaøo töôïng Phaät . Coù vò laïi cheû ñoâi töôïng Phaät v.v…"Taát caû ñeàu nhaèm vaøo muïc ñích khôi gôïi vaø ñaùnh maïnh thaúng vaøo taâm ngöôøi hoïc ñaïo, trieät phaù ñeán cuøng tö duy logic, duy lyù, vôùi tinh thaàn phaù chaáp trieät ñeå .
Cuõng nhôø ñaït ñeán söï quaân bình bôûi tröïc caûm taâm linh maø Phaät giaùo Lyù Traàn ñaõ saûn sinh ra nhöõng ngöôøi con thaân ôû cuoäc ñôøi maø taâm höôùng veà ñaïo thanh thaûn, an nhieân, töï taïi . Nhöõng con ngöôøi vöøa laøm quan vöøa tu thieàn aên chay laãn aên maën vaø ñaõ chöùng ñaïo giöõa cuoäc ñôøi laêng xaêng, hoaù ñaïo trong voøng tay quyeán luyeán cuûa theâ thieáp nhö Tueä trung thöôïng só; Nhöõng con ngöôøi saün saøng "Boû ngai vaøng nhö truùt chieác giaøy raùch"(25) leân nuùi caàu Phaät . Hieåu ñöôïc "trong nuùi laøm gì coù Phaät; Phaät chæ ôû trong loøng" neân gaéng veà laïi ngoâi trò nöôùc an daân, tham thieàn hoïc ñaïo, chöùng ngoä, vieát saùch khaûi ngoä nhö Traàn Thaùi Toâng v.v…Vaø coøn bieát bao con ngöôøi nhö theá trong ñôøi soáng Phaät giaùo thôøi Lyù Traàn .
Noùi toùm laïi, Phaät giaùo, Thieàn hoïc chuù troïng ñeán taâm . Taâm laø ñaàu moái cuûa söï giaûi thoaùt . Ñaït ñeán choã khoâng taâm, ngöôøi hoïc ñaïo seõ "kieán tính thaønh Phaät" . Cho neân Phaät hoïc, Thieàn hoïc laø taâm hoïc . Vaø phöông phaùp tö duy cuûa Phaät, cuûa Thieàn laø tö duy tröïc caûm taâm linh . Vaên hoïc Phaät giaùo noùi chung, vaên hoïc Phaät giaùo Lyù Traàn noùi rieâng ñaõ bieåu hieän roõ neùt tö duy ñoù . Nhö vaäy , coù theå keát luaän raèng coù moät traïng thaùi tö duy ngheä thuaät kieåu tröïc caûm taâm linh ñöôïc bieåu loä trong vaên hoïc Phaät giaùo .
Nha Trang , 1 –1998
N.C .L
Chuù thích :
(13) Thô vaên Lyù Traàn, t.1, tlñd , tr.385
(14) Ñaëng Thai Mai, "Maáy ñieàu taâm ñaéc veà moät thôøi ñaïi vaên hoïc" trong " thô vaên Lyù Traàn" t.1, tr.41
(15)(16) Nguyeãn Ñình Chuù , Veà baøi thô "Ngoân Hoaøi" cuûa Khoång Loä thieàn sö …"Kieán thöùc ngaøy nay, soá 147 thaùng 8-1994, trang 11-13
(17) Traàn Ñình Söû, Nhöõng theá giôùi ngheä thuaät thô, NXBGD, H, 1997, tr.205-214
(18) Nguyeãn Coâng Lyù, Baûn saéc daân toäc trong vaên chöông thieàn thôøi Lyù Traàn, NXBVHTT, H,1997, tr.144
(19) thô vaên Lyù Traàn, t.1, tlñd, tr.521
(20) Thô vaên Lyù Traàn, tlñd, tr.339
(21) Voânhaân thieàn sö, Voâ moân quan, bd, Laù Boái, S,1972
(22) Thieàn uyeån taäp anh. Bd tr.36
(23)thieàn uyeån taäp anh, bd tr.52-53
(24) Thô vaên Lyù Traàn, t.1, tlñd, tr.281
(25) Ngoâ Thì Só, Vieät Söû tieâu aùn, bd, Hoäi Vaên hoaù AÙ Chaâu , S,1960
(Taïp chí Nghieân cöùu Phaät hoïc soá 1& 2)
Trang MUÏC LUÏC