PHAÄT GIAÙO ÑAÙP ÖÙNG
TAÂM LYÙ TOÂN GIAÙO TÍN NGÖÔÕNG CUÛA NHAÂN DAÂNVUÕ MINH TUYEÂN
Baát cöù moät toân giaùo tín ngöôõng hay moät hoïc thuyeát chính trò xaõ hoäi naøo cuõng khoâng theå coù cô sôû toàn taïi neáu khoâng ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu veà maët taâm lyù cuûa xaõ hoäi. Vì vaäy, taâm lyù xaõ hoäi coù vai troø heát söùc quan troïng ñoái vôùi söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa toân giaùo tín ngöôõng noùi chung, Phaät giaùo noùi rieâng . Taâm lyù xaõ hoäi bao goàm toaøn boä tình caûm, öôùc muoán, thoùi quen, taäp quaùn… cuûa con ngöôøi , cuûa moät boä phaän xaõ hoäi hoaëc cuûa toaøn xaõ hoäi hình thaønh döôùi aûnh höôûng tröïc tieáp cuûa ñôøi soáng haøng ngaøy cuûa hoï vaø phaûn aùnh ñôøi soáng ñoù .
Taâm lyù xaõ hoäi laø moät hieän töôïng phong phuù, ña daïng, phöc taïp khoâng nhöõng vì ñöôïc hình thaønh töï phaùt do ñieàu kieän sinh soáng vaø hoaït ñoäng tröïc tieáp haøng ngaøy chi phoái maø coøn vì tính phöùc taïp vaø tinh teá cuûa taâm lyù con ngöôøi . Taâm lyù xaõ hoäi khoâng chæ phaûn aùnh nhöõng ñieàu kieän sinh hoaït vaät chaát, quan heä vaät chaát cuûa moãi giai caáp, coäng ñoàng, maø coøn phaûn aùnh nhöõng ñieàu kieän sinh hoaït chung cuûa daân toäc, do ñoù taâm lyù xaõ hoäi coøn coù caû nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù daân toäc . Nhöõng ñaëc ñieåm ñoù in saâu vaøo taâm tö tình caûm cuûa quaàn chuùng nhaân daân, truyeàn töø theá heä naøy sang theá heä khaùc, ñeå laïi moïi daáu aán trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi, taïo neân nhöõng neùt truyeàn thoáng tính caùch daân toäc . Gaàn hai ngaøn naêm gaén boù vôùi daân toäc, Phaät giaùo ñaõ ñeå laïi nhöõng daáu aán saâu saéc trong ñaëc ñieåm taâm lyù daân toäc , goùp phaàn taïo neân baûn saéc, coát caùch vaên hoaù cuûa daân toäc Vieät Nam . Phaät giaùo ñaõ thöïc söï ñaùp öùng nhu caàu taâm lyù toân giaùo tín ngöôõng cuûa nhaân daân .
Con ngöôøi ta goàm caùc caù nhaân khaùc nhau, soáng trong khoaûng thôøi gian vaø khoâng gian khaùc nhau ñeàu coù chung moät taâm lyù : mong muoán aám no, khoûe maïnh, soáng laâu, giaøu sang… Mong muoán ñoù cuûa ngöôøi daân Vieät Nam ñöôïc göûi gaém vaøo hình töôïng "Tam ña"; Phuùc –Loäc –Thoï . Ñoù laø taâm lyù vöøa mang tính töï nhieân vöøa mang tính chaát xaõ hoäi, vöøa laâu daøi, vöøa caáp baùch . Noù gaén lieàn vôùi con ngöôøi nhö chính söï toàn taïi cuûa baûn thaân hoï . Öôùc muoán aáy cuûa moãi ngöôøi laø heát söùc thieát thöïc vaø traàn theá . Nhöng vì lyù do khaùc nhau, con ngöôøi vaãn chöa sao thoaùt ra khoûi "beå khoå cuûa cuoäc ñôøi" . Bôûi vaäy, nieàm tin vaøo cöûa Phaät vaãn laø moät taát yeáu khaùch quan .
Tín ngöôõng nguyeân thuûy ñaõ thoûa maõn phaàn naøo nhu caàu cuûa con ngöôøi Vieät Nam trong lòch söû . Vôùi nguyeân lyù : thôø Toå tieân thì ñöôïc toå tieân phuø hoä; Thôø Thaønh Hoaøng thì ñöôïc Thaønh Hoaøng baûo veä…tín ngöôõng ñoù ñaõ gieo vaøo loøng ngöôøi nhöõng nieàm tin vaø hy voïng …
Thöïc teá cho thaáy, nhöõng tín ngöôõng ñoù khoâng thoûa maõn ñöôïc nhu caàu nhaän thöùc vaø taâm lyù cuûa con ngöôøi trong moät xaõ hoäi ñaõ phaùt trieån . Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, ngöôøi Vieät Nam ngaøy caøng muoán hieåu bieát yù nghóa cuoäc soáng cuûa mình, muoán bieát söï sinh thaønh cuûa mình, muoán bieát nhaân quaû trong cuoäc ñôøi cuûa mình, muoán coù caùi nhìn veà mình phuø hôïp hôn vôùi söï vaän ñoäng cuûa con ngöôøi trong hieän thöïc…Phaät giaoù vôùi giaoù lyù saâu saéc cuûa mình ñaõ ñaùp öùng phaàn naøo nhu caàu ñoù . Chính vì theá maø toân giaùo naøy ñaõ thay theá ñöôïc caùc tín ngöôõng coå truyeàn, trôû thaønh toân giaoù chung cuûa nhieàu ñòa phöông vaø cuoái cuøng laø cuûa caû nöôùc . Thôøi kyø Lyù –Traàn Phaät giaùo ñaõ trôû thaønh quoác giaoù . Vôùi truyeàn thoáng ñaïo vôùi ñôøi –Phaät giaùo thöïc söï ñaõ giöõ vò trí chuû ñaïo trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa nhaân daân . Caâu tuïc ngöõ " Ñaát vua, chuøa laøng, phong caûnh Buït" phaûn aùnh trong yù thöùc ngöôøi daân veà vai troø cuûa Phaät giaùo chaúng nhöõng ôû trong giao ñoaïn naøy, maø coøn coù giaù trò laâu daøi veà sau nöõa . Nhieàu vua trieàu Lyù nhö Lyù Thaùi Toâng, Lyù Thaùnh Toâng, Lyù Cao Toâng, Lyù Hueä Toâng ñaõ caét toùc ñi tu . Phaät giaoù coù aûnh höôûng saâu saéc trong ñôøi soáng xaõ hoäi, ñaõ ñeå laïi daáu aán trong haàu heát caùc lónh vöïc vaên hoaù . Nhaø sö raát coù uy tín trong xaõ hoäi . Nhieàu nhaø sö ñaõ tham gia tích cöïc vaøo ñôøi soáng chính trò xaõ hoäi .
Ñaàu trieàu Traàn, Phaät giaoù vaãn tieáp tuïc phaùt trieån maïnh . Traàn Thaùi Toâng, Traàn Thaùnh Toâng,Traàn Nhaân Toâng, Traàn Anh Toâng, vaø Traàn Minh Toâng ñeàu laø nhöõng "Thaùnh taêng" cuûa vöôøn Thieàn Vieät Nam . Cuoái trieàu Traàn Phaät giaùo cuõng suy yeáu daàn, ñeán trieàu Leâ thì nhöøông böôùc cho Nho giaùo . Ngay khi Phaät giaoù khoâng coøn ñöôïc coi laø quoác gia, thaäm chí khi Nho giaùo ñaõ chieám ñöôïc öu theá vaøo cuoái theá kyû XIV maø nhaø nho Leâ Quaùt vaãn coøn laáy laøm hoå theïn vì aûnh höôûng cuûa Nho giaùo vaãn thua xa Phaät giaùo . Trong vaên bia chuøa Thieän Phuùc ôû thoân Baùi, loä Baéc Giang, oâng ngaäm nguøi than vaõn :" Ñaïo Phaät laáy chuyeän hoïa phuùc taát ñoäng tôùi loøng ngöôøi , sao maø caûm phuïc ñöôïc ngöôøi ñôøi saâu xa, beàn vöõng ñeán theá . Treân töø caùc baäc Vöông Coâng, döôùi ñeán keû daân thöôøng, neáu ñoùng goùp cho vieäc nhaø Phaät thì daãu phaûi doác heát taøi saûn cuõng khoâng tieác . Neáu nhö hoâm nay coù göûi gaém ñöôïc gì vaøo chuøa thaùp thì hôùn hôû nhö caàm ñöôïc öôùc khoaùn trong tay ñeå sau naøy ñöôïc baùo ñaùp . Cho neân trong töø kinh thaønh ñeán ngoaøi chaâu phuû, keå caû nôi thoân cuøng ngoõ vaéng, khoâng baûo maø ngöôøi ta cöù theo, khoâng heïn maø ngöôøi ta cöù tin … Ñaïo Phaät raát deã thònh haønh vaø raát ñöôïc ngöôøi ta toân suøng" .
Vaäy söï suy yeáu cuûa Phaät giaoù ñöôïc hieåu theo nghóa veà cô baûn maát söï uûng hoä maïnh meõ cuûa trieàu ñình . Nhöng suy ôû thöôïng taàng laïi toûa ra daân chuùng caùc laøng queâ ôû cô sôû haï taàng . "Töø choã trôû thaønh daân toäc töø tröôùc sau theá kyû X, Phaät giaùo Vieät Nam ñaõ trôû thaønh daân gian, nhaân gian hay laø ñaõ ñöôïc daân gian hoaù töø sau theá kyû XV" (1)
Töø ñoù Phaät giaoù caøng ñi saâu vaøo cuoäc soáng gaén boù vôùi taâm lyù truyeàn thoáng phong tuïc taäp quaùn vaø tình caûm cuûa nhaân daân. Phaät giaùo laïi bieát baùm laáy laøng xaõ baèng nhieàu hoaït ñoäng cuï theå coù toå chöùc, keát hôïp vôùi tín ngöôõng baûn ñòa, hoäi heø, y hoïc, keå caû lao ñoäng saûn xuaát, nhaø sö vaø ngoâi chuøa coù vai troø quan troïng trong ñôøi soáng daân gian coå truyeàn .
Ngöôøi Vieät Nam voán coù tö töôûng côûi môû, khoâng coù tö töôûng kyø thò, baøi ngoaïi quaù ñaùng, nhöng cuõng khoâng quaù deã daõi, xueà xoaø . Toân giaùo naøo töø ñaâu ñeán xöù sôû naøy, tröôùc heát vò trí cuûa noù phaûi ñöôïc söï khaûo nghieäm cuûa lòch söû döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc; sau nöõa phaûi toân troïng, hoøa ñoàng cuøng vôùi tín ngöôõng baûn ñòa . Bôûi vaäy tín ngöôõng toân giaoù Vieät Nam coù söï ñan xen hoaø ñoàng giöõa caùc toân giaùo . Haàu heát treân ñieän thôø cuûa caùc toân giaoù ñeàu thaáy söï hieän dieän cuûa ba toân giaùo chính : Phaät , Nho, Laõo vaø caùc tín ngöôõng ñòa phöông, tuy traät töï, ngoâi thöù tuyø thuoäc vaøo töøng toân giaùo vaø giai ñoaïn lòch söû khaùc nhau . Chuøa laø nôi thôø Phaät nhöng ñaâu phaûi ôû ñoù chæ coù thôø Phaät Thích Ca, Di Laëc cuøng caùc vò Boà Taùt, La Haùn… maø ôû ñoù coøn coù caû Khoång Töû, Laõo Töû, Ñöùc Thaùnh Traàn, Ñöùc Thaùnh Maãu vaø chö vò thaùnh thaàn baûn ñòa khaùc . Ngaøy nay, moät soá chuøa coøn thôø caû Hoà Chí Minh nhö chuøa Haø, chuøa Baø Ñaù… vaø hôn theá nöõa , ngay trong ngoâi chuøa thôø Phaät thieâng lieâng aáy, ngöôøi ta vaãn coù theå thôø ngöôøi thaân cuûa mình ôû trong ñoù ñöôïc (baèng caùch göûi Haäu – Haäu Phaät) .
Duø coù söï pha troän, hoøa ñoàng tín ngöôõng toân giaoù vay möôïn nghi thöùc cuûa nhau nhö theá naøo thì trong taâm thöùc cuûa ngöôøi Vieät laø tín ngöôõng thôø cuùng toå tieân . Xem nhö ñaëc tính rieâng khoâng theå thieáu . Vieäc thôø Phaät ñaõ hoaø nhaäp moät caùch nhuaàn nhuyeãn vaøo vieäc thôø cuùng toå tieân (Töù aân phuï maãu) noù lan roäng thaønh thöù ñaïo lyù tuy khoâng ghi thaønh saùch nhöng raát phoå bieán khieán moïi ngöôøi thöøa nhaän moät caùch töï nhieân, bôûi vaäy, lôøi khaán toå tieân –ñaàu tieân cuõng laø lôøi khaán Phaät . Ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam, Phaät chaúng nhöõng gaàn guõi vôùi ngöôøi soáng, maø cuõng laïi luoân gaàn guõi, cöùu ñoä ngöôøi ñaõ khuaát .
Trong tình caûm vaø taâm thöùc cuûa ngöôøi Vieät Nam vai troø ngöôøi meï coù moät vò trí heát söùc to lôùn . Vì vaäy khoâng coù gì laø ngaïc nhieân khi thaáy nhöõng cuoäc khôûi nghóa ñaàu tieân cuûa thôøi kyø döïng nöôùc laïi do nöõ laõnh ñaïo (Hai Baø Tröng theá kyû I, Baø Trieäu theá kyû III) vaø cuõng khoâng coù gì laø laï khi nhöõng hình töôïng nöõ xaâm nhaäp vaøo haàu heát caùc tín ngöôõng toân giaùo maø tieâu bieåu laø Phaät giaùo, Phaät quan AÂm voán laø nam thaàn ôû beân Aán Ñoä, khi sang Vieät Nam ñaõ trôû thaønh nöõ thaàn . Söï tích veà baø Man Nöông ñaõ ñöa leân thaønh Phaät Maãu chuøa Daâu cuøng vôùi boán ngöôøi con gaùi cuûa baø laø Phaùp Vaân, Phaùp Vuõ, Phaùp Loâi, vaø Phaùp Ñieän cuõng ñöôïc thôø trong chuøa .
Ñeå toàn taïi vaø phaùt trieån nhö ngaøy nay, Phaät giaùo Vieät Nam ñaõ traûi qua nhieàu laàn ñoåi môùi caû veà noäi dung vaø hình thöùc sinh hoaït . Khoâng noùi caùc thôøi xa xöa, chæ töø ñaàu theá kyû ñeán nay, trong noäi boä Phaät giaùo ñaõ dieãn ra söï caûi caùch vaø ñoåi môùi khoâng ngöøng khi thì ñöôïc theå hieän thaønh phong traøo nhö phong traøo Traán höng Phaät giaùo ôû caùc thaäp nieân 20 vaø 30 cuûa theá kyû naøy, phong traøo baûo veä " Phaät –Phaùp" vaøo nhöõng naêm 60 vaø ñaàu nhöõng naêm 70; theå hieän ôû söï caûi tieán daàn daàn veà caùc maët . Söï ñoåi môùi ñoù coøn tieáp tuïc cho ñeán ngaøy nay vaø ñöôïc theå hieän trong caùc quan nieäm, caùc chuû tröông, keå caû caùc giôùi luaät nhaø Phaät. Chính do nhöõng ñoåi môùi ñoù maø Phaät giaùo ngaøy nay caøng coù ñieàu kieän ñaùp öùng taâm lyù toân giaùo tín ngöôõng cuûa nhaân daân . Vaø coù theå noùi Phaät giaùo ñaõ ñaùp öùng nhu caàu tinh thaàn cuûa moät boä phaän nhaân daân . Moät boä phaän nhaân daân ôû ñaây khoâng phaûi laø nhoû maø laø haøng maáy chuïc trieäu ngöôøi, bao goàm giôùi Taêng ni –Phaät töû, cuøng nhöõng ngöôøi coù caûm tình vôùi Phaät giaùo (chieám ña soá nhaân daân Vieät Nam hieän nay) . ÔÛ moät goùc ñoä naøo ñoù chuùng ta coù theå noùi Phaät giaùo ñaùp öùng nhu caàu tinh thaàn cuûa nhaân daân ta mang yeáu toá thieâng lieâng vaø cao caû .
Thöïc teá cho thaáy, gaàn hai ngaøn naêm qua, tuy vai troø vò trí coù luùc khaùc nhau, song Phaät giaùo vaãn soáng trong loøng daân toäc Vieät Nam, vöøa caûi bieán cho phuø hôïp vôùi taâm thöùc ngöôøi Vieät, vöøa chung hôïp vôùi toân giaoù tín ngöôõng coå truyeàn, Phaät giaùo ñaõ ñaùp öùng taâm lyù toân giaoù tín ngöôõng cuûa nhaân daân .
Chuù thích :
(1) GS. Traàn Quoác Vöôïng – Maáy yù kieán veà Phaät giaùo vaø vaên hoaù daân toäc .(Saùch Maáy yù kieán veà lòch söû tö töôûng Vieät Nam Vieän Trieát hoïc Haø Noäi, 1986) tr.146
(Taïp chí nghieân cöùu Phaät hoïc soá 2/2000)
Trang MUÏC LUÏC