GIÁO LÝ VỀ CÁC ĐẠI - UẨN - XỨ - GIỚI
VỀ CUỘC SỐNG VÔ THƯỜNG PHÁP VƯƠNG TỬ Theo quan điểm Phật giáo, cơ thể con người cấu thành là do sự hội tụ cả Bốn Đại-Hay còn gọi là bốn yếu tố cơ bản hình thành nên thể chất con người . Đó là :
Pháp Vương Tử1. Đất (Pathavì) : Khoáng chất - gồm có :Tóc, lông, móng,răng, gân,xương…
2. Nước (Apo) : Chất lỏng - gồm có : Máu, mủ,mồ hôi, nước miếng, nước tiểu…
3. Gió (Vàyo) : Hơi, khí - gồm có : Hơi thở (của sự hô hấp) và khí .
4. Lửa (Tejo) : Sức nóng - gồm có : Nhiệt, nhiệt độ . Mà chúng ta thường gọi là thân Tứ đại . Nhưng trong Phật giáo cũng nói : Con người là một hợp thể của năm yếu tố gồm có : Sắc-Thọ-Tưởng-Hành-Thức, gọi là Năm Uẩn (hay Ngũ Uẩn, có khi còn gọi là Ngũ ấm).
Năm (5)- là con số đếm
Uẩn (ấm) – là yếu tố tích tụ, cũng có nghĩa là ngăn che (che mất chân tính), chướng ngại .
Vậy phải tư duy theo hướng nào để có một lối nhìn về con người và thế giới qua giáo lý Tứ đại và Ngũ Uẩn mà vẫn đúng với chính Pháp nhà Phật .
Chúng ta đều biết con người chỉ có thể vận hành khi no ùdựa vào thân sinh - Tức thân thể vật lý, nhìn thấy được mà dân gian gọi là"xác" (thân xác). Và cũng nhờ vào cái thân thể vật lý ấy con người mới cảm thọ được các ảnh hưởng của tri giác, các hình thức tư duy các hoạt động của tâm thức nói chung . Cho nên, một con người hoàn chỉnh phải gồm đủ vật lý và tâm lý - Mà dân gian thường gọi là "phần xác và phần hồn" . Tứ đại - là cấu trúc thể chất vật lý, chưa có phần tâm lý . Trong khi sự vận hành của tâm lý phải dựa vào thân sinh, mà Tứ đại chỉ là sự cấu thành thể chất vật lý con người mà thôi . Tứ đại phải cộng thêm không gian - là nơi Tứ đại hiện hữu trong đó - và ý thức; mới gồm đủ cả vật lý và tâm lý .
Thầy Thích Tâm Thiện đã thuyết giảng cặn kẽ điều này trong Giáo trình Phật học hàm thụ :"Do đó, con người (theo sáu đạo) mới là con người hoàn chỉnh"
Còn một khúc mắc thứ hai cần được tháo gỡ, đó là Năm Uẩn . Gồm có : Sắc-Thọ-Tưởng-Hành-Thức . Aáy là năm nhân tố mà trong đó chỉ có một nhân tố Sắc Uẩn là thuộc tính vật chất mà thôi . Còn bốn thủ uẩn kia là Thọ-Tưởng-Hành-Thức thuộc tác dụng của tâm lý (không nhìn thấy được).
Trong Phật học thì Ngũ Uẩn của con người điểm đặc biệt chú trọng lại là phần tâm lý hơn là vật lý . Vậy xin phân tích phần Tâm lý trước .
- Thọ uẩn (Vedanà) : Là yếu tố cảm giác, cảm thụ khổ sướng vui buồn .
- Tưởng uẩn (Sãnnã) : Là yếu tố tri giác, sự nhận biết đối tượng , giác quan hay tâm lý .
- Hành uẩn (Sankhàra) : Là yếu tố tâm lý hoạt động ngoài Thọ và Tưởng ; là hành vi tạo tác ra Thiện –Aùc đi tới tạo nghiệp và cũng là kết quả của nghiệp .
- Thức uẩn (Vinnãna) : Là sức phân biệt hoặc phán đoán các sự việc thông qua yếu tố nhận thức sự có mặt của đối tượng .
Thức uẩn làm nền tảng cho Thọ –Tưởng và Hành . Theo Duy Thức học lại có tám Thức . Thức là Tâm –Vương (Citta) còn : Thọ – Tưởng – Hành là Tâm sở (cetasika).
Thủ uẩn mang tính vật chất được gọi là Sắc uẩn (Rùpa) cũng bao gồm vật lý-sinh lý, là bốn đại tạo ra thuộc về sinh lý như : Mắt. Tai, mũi, lưỡi, thần – cùng các đối tượng của giác quan hình sắc, âm thanh, mùi vị… Vậy, bao hàm trong sắc uẩn là yếu tố vật chất; là thân thể hay ngoài thân thể (giác quan) thuộc vật chất hay năng lượng, thuộc thời gian hay không gian . Vậy nên, Sắc uẩn không phải là một thực thể được độc lập mà bao gồm thân thể vật lý của con người và thế giới vật lý . Trong giáo lý Duyên khởi thì Thức sinh, nên Danh sắc sinh . Trong đó Danh và Sắc không tách rời nhau và cũng không bao giờ tách khỏi 11 chi phần nhân duyên còn lại (xem thêm Giáo lý Duyên khởi để tham cứu ).
Quan điểm của Phật giáo về thân thể vật lý luôn dựa trên cơ sở Lý Duyên sinh, nghĩa là luôn có mối tương quan, tương hệ . Sự vận hành của Sắc là sự vận hành của các hoạt động tâm thức . Và nếu các hoạt động tâm thức ngừng lại thì cũng không có sự vận hành của Sắc nữa .
Do nó không ngừng thay đổi qua các chu kỳ : Sinh thành –Tồn tại – Biến đổi và phân hủy nên nó vô thường . Vô thường là "Không bình thường"(Anitya) luôn biến đổi.
Khi sự phân hủy hay thọ mạng chấm dứt, ta gọi là "sự chết" – Thực chất chỉ là sự tan rã của tứ đại, sau khi các hoạt động tâm thức ngừng lại .
Vậy nên, Sáu đại, Năm uẩn có những mặt tương đồng về ý nghĩa . Có khác chăng cũng chỉ trên mặt ngôn ngữ mà thôi .
Và để mở rộng chút ít giới hạn những thấy biết về vấn đề này, xin nói thêm về cơ cấu của tâm thức cùng sự vận hành của nó, thông qua tìm hiểu về 12 xứ và 18 giới.
- Thuộc về tự thân, tức là thân thể vật lý của con người; nó còn được gọi là 6 căn (căn là thân thể, mạng căn), nó là chủ thể hữu hình . 6 ngoại xứ gồm : Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp . Nó thuộc về ngoại cảnh : Nó là : Hình thể, âm thanh, hương vị, mùi vị, sự tiếp xúc và hết thảy các sự vật hiện tượng . 6 ngoại xứ còn gọi là 6 trần . Trần là trần cảnh, là thế giới sự vật hiện tượng . - 12 xứ gồm có 6 nội xứ : Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Sáu căn (nội xứ) thuộc về chủ thể .
Sáu trần (ngoại xứ) thuộc về đối tượng .
Do chủ thể (nội xứ) giao tiếp với đối tượng (ngoại xứ) mà có nhận thức , phân biệt các sự vật, các hiện tượng . Hay nói một cách khác, khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần thì phát sinh những nhận thức, phân biệt . Và do có nhận thức, phân biệt nên đã hình thành sáu thức (Vijnàna) . Sáu thức ấy là : Nhãn thức , nhĩ thức, tỵ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức . Chữ "thức" nghĩa là phân biệt . Vì sáu thức này có năng lực phân biệt rất rõ ràng, nên gọi là "thức" . Sáu thức này cộng với mười hai xứ nêu trên là mười tám Giới . Trong 12 xứ và 18 Giới chủ yếu nói lên sự giao thoa, sự tiếp xúc giữa 6 căn và 6 trần, ta gọi là "xúc"(Phassa) hay"tiếp xúc" . Như thầy Nhất Hạnh nói :" Ngồi đối diện với nhau chưa hẳn đã là tiếp xúc với nhau". Bởi vô duyên với nhau thì làm sao có sự "tiếp xúc" được . Người xưa nói "Vô duyên đối diện bất tương phùng" là hay lắm, đúng lắm .
Từ những dẫn chứng trên, ta thấy rõ mọi sự đo lường, phân biệt, nhận thức của con người luôn bị giới hạn, bởi sự hiểu biết của con người là do cái "Thấy" bằng tri giác phân biệt của tự ngã – Chứ không phải thấy biết từ một tâm thức toàn tri (Giác ngộ). Và do chấp vào ý thức phân biệt ấy mà tự ngã trỗi dậy cho rằng cái này là tôi, cái này là của tôi… Có biết đâu rằng nó là hợp thể của yếu tố sinh lý, vật lý, tâm lý; và bản chất của nó là vô thường như dòng sông không ngừng chảy, như bóng câu qua cửa mà thôi .
Tìm hiểu giáo lý của Phật về các Đại –Uẩn –Xứ –Giới này, khiến chúng ta tự nhận chân được nguồn gốc của khổ đau, và từ đó có một cái nhìn chính xác về cuộc sống vô thường hôm nay .
Source: Tạp chí nghiên cứu Phật học số 5/1999Ä
Trang MỤC LỤC