BẤT LẬP VĂN TỰ
GIÁO NGOẠI BIỆT TRUYỀN
TRỰC CHỈ NHÂN TÂM
KIẾN TÁNH THÀNH PHẬT

Trước đây gần một ngàn rưởi năm, khi vừa đến Trung-Hoa truyền-bá Tâm pháp, Bồ-Đề Đạt-Ma đã nêu rõ Tông-chỉ của mình khi dõng-dạt tuyên-bố :

Bất lập văn tự
Giáo ngoại biệt truyền
Trực chỉ nhân tâm
Kiến tánh thành Phật.

Và cũng chính từ cột mốc thời gian này trên đất Trung hoa, Tâm pháp (hay còn gọi là Thiền tông) thực sự có chỗ đứng vững chắc, phát triển ngày càng lớn mạnh, lan tỏa và thâm nhập đến các nước lân cận như Nhật bản, Triều tiên, Việt nam, ảnh hưởng và tồn tại mãi đến tận ngày nay. Mặc dù Pháp môn này đã được chính đức Phật phát minh và hai mươi bảy vị Tổ Thiền tông Ấn độ nối tiếp xiển dương không gián đọan, nhưng qua sử sách, chúng ta thấy trong một khoảng thời gian dài sau Phật, tại chính đất Phật, pháp môn này chưa được quảng bá sâu rộng và thật sự rõ nét lắm.

Ở đây, trong một bài viết hạn hẹp, chúng tôi chỉ nêu lên một vài nhầm lẫn mà người thời nay thường mắc phải, khi đối diện với chữ nghĩa của câu tuyên bố trên, mà qua đó, đã có người, tuy không còn chấp Ngã nhưng lại rơi vào chấp Pháp, nên thể hiện cách hiểu biết lệch lạc về Tông chỉ của Bồ-Đề Đạt-Ma, dẫn đến việc hành trì không đúng pháp, chẳng những vô bổ mà lại còn tai hại cho việc tiến tu là đằng khác.
 
 

BẤT LẬP VĂN TỰ

Không dùng chữ nghĩa, ngôn ngữ.

Bất lập văn tự ở đây chẳng có nghĩa là hoàn toàn không dụng đến ngôn từ , chữ nghĩa như nhiều người thường nhận lầm, hiểu lầm qua cách định nghĩa từng lời, từng chữ một cách máy móc và giản đơn. Phải hiểu cách rốt ráo, rằng Tông chỉ của Ngài Bồ-đề Đạt-ma không ràng buộc vào ngôn ngữ, chữ nghĩa hay triệt để y cứ vào kinh điển theo thứ lớp mà truyền pháp, tức cũng có nghĩa Tông môn này không ra ngoài chánh pháp mà hơn hai ngàn rưỡi năm trước đức Phật đã truyền cho Sơ tổ Ấn độ Ma-ha Ca-Diếp, ngay giữa hội Linh sơn khi Phật đưa tay có cầm nhành sen vàng giơ lên trước đại chúng, mà tất cả đều ngơ ngác, duy chỉ có Ngài Ma-ha Ca-diếp đã nhìn Phật mỉm cười lãnh thọ Tâm pháp, cũng là pháp thượng thừa tối vi diệu "Không pháp" từ đức Phật. Phật đã ấn chứng việc truyền thừa Tâm pháp cho Tổ Ca-diếp qua lời tuyên bố trước đại chúng: ‘ Ta có Chánh pháp Nhãn tạng, Niết bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, Pháp môn vi diệu, nay trao lại cho Ma-ha Ca-diếp.’

Và sau đó chính bài kệ truyền tâm ấn của Phật cho vị Tổ đầu tiên của pháp môn này (Ma-ha Ca-diếp) đã nói lên tất cả ý nghĩa của nó :

Pháp bổn pháp vô pháp,
Vô pháp pháp diệc pháp
Kim phó vô pháp thời,
Pháp pháp hà tằng pháp.

Dịch :
Pháp gốc pháp không pháp
Pháp không pháp cũng pháp
Nay hồi trao không pháp
Các pháp đâu từng pháp.

Qua sự việc Thế tôn tay đưa nhành sen trước đại chúng (thầm trao Tâm pháp), chúng ta nào thấy Phật có thuyết pháp gì ở đây đâu, thế mà ngài Ma-ha Ca-diếp ngay đây trực nhận yếu chỉ. Bỡi đây là Tâm pháp, một pháp môn tối vi diệu của Phật giáo mà Phật cũng như chư Tổ sau nầy thường gọi là Tối thượng thừa pháp, dành để chỉ dạy cho những người căn trí cao, phước sâu dày, và có duyên với Phật thừa vậy. Há chẳng phải như thế sao, khi mà cả đại chúng trong hội Linh sơn đều mờ mịt, duy chỉ có mỗi một đệ tử tối ưu của Phật, đệ nhất đầu đà Ma-ha Ca-diếp mới lãnh hội được yếu chỉ của pháp môn nầy mà thôi. Tâm pháp hay Không pháp, cũng còn gọi là Thiền tông, từ sau Phật, tại chính đất Phật, đã được Tổ-Tổ trao truyền không gián đoạn, mãi đến Tổ thứ hai mươi tám của Ấn độ, ngài Bồ-đề Đạt-ma, và Ngài cũng chính là Sơ tổ của Thiền tông Trung hoa vậy.

Với Tâm pháp, không dùng chữ nghĩa, ngôn từ chẳng có nghĩa là không dùng gì cả mà có thể truyền pháp được, mà chữ nghĩa, ngôn từ hay hành động của các Thiền sư vượt thoát khỏi tri kiến nhị nguyên, không dính dấp, ràng buộc với kinh điển, hoặc liên hệ trực tiếp với sự việc đang được người đối diện đề cập đến theo vọng tâm phân biệt của họ, hay nói chính xác, lối dùng ngôn từ hay hành động có tính cách khai thị của chư Tổ thiền tông tuông ra từ cảnh giới tự chứng giải thoát, vượt quá giới hạn của thế trí để ngay đó phương tiện mở lối (khai thị) giúp người đối diện bất giác ngoảnh đầu, chỉ sátnna toàn bộ trí hiểu biết của tâm phân biệt cố hữu bị xóa sạch, như "mây đen qua trăng lộ sáng", đưa người đối diện trực diện Trung đạo, nhận rõ tự tánh (ngộ) để từ đây sống chơn thật với chính mình, cũng là sống đồng bổn lai tự tánh, cũng là Phật tánh (nhập) của mỗi người mà tu hành để tự giải thoát. Đến chỗ nầy, nói tu hành mà trong đây thật chẳng có gì gọi là tu nếu đã tự sống chân thật với chính nó, với tự thể tánh trọn thanh-tịnh, thì không còn đối đãi. Đến chỗ này ngôn ngữ chẳng thể với tới, mà chỉ có thân chứng mới tự tri, như chư Tổ thường nói, uống nước nóng lạnh tự biết vậy.

Nếu diễn-tả được trạng thái tâm thể này qua ngôn từ , chữ nghĩa thì Bồ-Đề Đạt-Ma đã có đề cập đến chữ Vô Tâm mà ý nghĩa là chỉ thể tánh Không -Vô tướng -Vô tác,Lục tổ Huệ Năng khi dùng pháp dạy người thì dụng chữ Không tướng - Vô Niệm - Vô trụ, gần đây nhất thì Sư Đại Lãn thể hiện nó qua tự thể và diệu dụng của tánh bằng ba cụm từ Không tịch - Đương Niệm - Vô phân biệt, gồm lại thì một trong ba, phân ra thì ba trong một, nhưng nói cho rốt ráo vẫn chỉ một, chỉ tùy ở chỗ động-dụng của thể-tánh mà nói ba. Tuy-nhiên, dù dụng trăm lời ngàn chữ có lẽ cũng không thật rõ-ràng bằng câu thốt trực ngộ của Lục Tổ Huệ-Năng khi được Ngũ Tổ Hoằng-Nhẫn giảng Kim-Cang Kinh, đến câu "Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm" Ngài đã bất giác thốt lên :

"Hà kỳ Tự tánh bổn tự thanh-tịnh,
" Hà kỳ Tự tánh bổn bất sanh diệt,
" Hà kỳ Tự tánh bổn tự cụ túc,
" Hà kỳ Tự tánh bổn vô động diêu,
" Hà kỳ Tự tánh năng sanh vạn pháp."
 
 

Dịch:
Không dè Tự tánh vốn tự thanh-tịnh,
Không dè Tư tánh vốn chẳng sanh diệt,
Không dè Tự tánh vốn tự tròn đầy,
Không dè Tự tánh vốn không lay động,
Không dè Tự tánh năng sanh các pháp.

Trong pháp dạy người, tùy căn cơ duyên nghiệp cao thấp, nặng nhẹ của từng người mà các vị Tổ thiền tông tự biết phải có những câu hỏi hoặc đáp khác nhau, hoặc có khi ngậm miệng chẳng nói năng, hoặc có lúc lại dùng hèo, dùng gậy, cú , đấm, vv… để khai thị kẻ đối diện hốt nhiên tỏ ngộ tự tánh.

Với lý đạo, tất cả các pháp đều như huyễn hoá. Ngôn từ, chữ nghĩa, dù là chữ nghĩa trong kinh điển đều cũng không ra ngoài tướng ảo hóa nầy. Mà đã là tướng ảo hóa thì làm sao có thể dùng nó để diễn tả, hay nói lên chỗ cùng tột chơn thật của đạo được. Phải là tự chính mình lìa được tất cả các tướng ảo hóa này mới mong lọt vào cửa đạo. Thế nên Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma khi nói "Bất lập văn tự" chẳng có nghĩa là hoàn toàn không dùng văn tự, mà có nghĩa là không dụng "Tướng" của văn tự, ngôn ngữ để truyền pháp vậy. Không dùng tướng văn tự, cũng có nghĩa là lìa văn tự, vượt thoát trên văn tự, không văn tự. Không văn tự ở đây tức lìa các tướng, để ngay đó tự không gì vướng mắc, trói buộc, tức là giải thoát vậy. Đây chính là chỗ hàng hàng châu ngọc tuôn ra từ cảnh giới giải thoát, nói thật nhiều mà thật chẳng có gì gọi là nói, cũng như cái im lặng vi diệu như sấm, như sét của Phật và chư Tổ, chẳng nói nhưng thật đã nói, đã chỉ quá rõ ràng, trọn vẹn, tất cả đều phơi bày trước mắt chúng ta. Ở chỗ này, trong Kim-cang kinh, Phật đã phơi bày tất cả ruột gan, tha thiết chỉ bảo, nói xa nói gần với các đệ tử của mình: muốn vào tri kiến Phật phải nghe, phải thấy, phải hiểu "trên lời, vượt ý" khi Ngài nhắn nhủ : ‘ Suốt bốn mươi chín năm thuyết pháp mà môi ta chưa hề động.’ Sự vi diệu và chân thật chính là chỗ này vậy.

Khi dạy người, ngôn từ hay hành động vượt thoát của các Ngài không ngoài mục đích trợ giúp phương tiện cho người đối diện lìa kiến chấp, tự xóa tan toàn bộ vô minh (mà con người tập nhiễm từ lâu đời lâu kiếp) mà họ đã tự nhận lầm vì chấp ngã qua cái biết của lục căn, lục thức. (Thật ra, cái biết đó chính là cái biết của vọng tưởng, của sanh tử nhưng cũng ít ai dám quay lưng lại với nó được, bỡi nặng chấp ngã) Một khi vô minh đã bị triệt tiêu, ngay đó nhận rõ thật tánh của các pháp , cũng là lúc tự mình khám phá được chính mình vậy.

Đối với Phật pháp, dù tu pháp môn nào đi nữa mà qua chữ nghĩa, ngôn từ thì chúng cũng chỉ là phương tiện dẫn dắt, dò dẫm, quan sát bên ngoài mà thôi, bỡi chúng (ngôn ngữ), thậm chí kể cả tri thức cũng đều là sản phẩm hư giả (hữu-tướng) của vọng tâm sanh diệt, nên chẳng thể thâm nhập, với tới được chỗ thật tướng mà không tướng, vô sở đắc của chơn tâm, cảnh giới của Thánh trí tự chứng, nhất như, phi sanh diệt.

Chúng ta hãy lắng xem những lời hỏi đáp của các vị Tổ về chỗ này để được rõ hơn.

" Một hôm Thần Quang tha-thiết cầu hỏi Sơ-tổ Bồ-đề Đạt-ma: Pháp ấn của chư Phật con có thể được nghe chăng ?"

Sơ-Tổ đáp :

" Pháp ấn của chư Phật chẳng phải từ người khác mà nhận được."

Câu đáp của Sơ tổ đã khẳng định một cách rõ ràng rằng, ngôn từ (sắc tướng thể-hiện của vọng tâm phân biệt, của sanh diệt) chẳng thể thâm nhập, với tới chỗ cùng tột của đạo được.

" Một hôm Triệu Châu hỏi Tổ Nam Tuyền :

" Thế nào là Đạo ?"

Nam-Tuyền đáp :

" Tâm bình thường là Đạo."

Triệu-Châu hỏi tiếp :

" Có thể tiến đến được không ?"

Nam-Tuyền đáp :

" Vừa nghĩ tiến, chợt trái."

Triệu-Châu hỏi tiếp:

" Không nghĩ làm sao biết được Đạo ?"

Nam-Tuyền đáp :

" Đạo chẳng thuộc biết hay chẳng biết. Biết là vọng giác, không biết là vô ký. Nếu thật đạt Đạo thì chẳng nghi. Thí như hư không, thênh thang, rỗng rang đâu có thể nói là phải hay quấy."

" Ngay câu đáp này, Triệu Châu chợt ngộ lý Đạo."

Qua sự khai thị của Tổ Nam Tuyền, ngài Triệu Châu bất giác ngoảnh đầu, chỉ sát na đã tự đốt cháy, phá nát cái biết và chẳng biết của dòng vọng thức vô minh, biến hiện, hư ảo, vì chấp ngã mà đã bị chúng đánh lừa, ràng buộc, níu kéo, vây phủ, để ngay đó Ngài trực ngộ chơn tâm, nhận rõ thật tánh của các pháp.

Cái biết của tri thức cũng như ngôn từ thể hiện tri thức chẳng thể với tới, chẳng thể thâm nhập được đến chơn thể của tâm.

Thế nên, khi Nhị tổ được Sơ tổ khai thị, tỏ ngộ bổn tâm, " " Ngài trình Thầy :

" Con đã bặt hết các duyên."

Tổ Đạt-ma bảo :

" Coi chừng rơi vào ‘Không.’"

Nhị tổ Hue Khả thưa:

" Rõ ràng thường biết làm sao ‘Không’ được."

Tổ Đạt-ma hỏi:

" Tại sao chẳng rơi vào ‘Không’ ?"

Ngài Huệ khả thưa :

" Rõ ràng thường biết, nói không thể đến."

Khi đó Tổ Đạt ma mới nói :

" Đây là chỗ Tổ, Phật trao truyền, Ông như thế, ta cũng như thế."

Đến chỗ này, ngôn từ chẳng còn tác dụng, chẳng thể hiển thị nó bằng lời, và đó cũng chính là chỗ thậm thâm vi diệu của Phật tâm tông . Trước một giây, sau một giây, một con người được hoàn toàn lột xác, từ cảnh giới ràng buộc khổ đau vì tử sanh trong giòng thế tục, thoát (nói thoát mà chẳng có lằn biên để thoát, chỉ tại ngay đó, cũng như nói ‘qua-bờ-kia’ mà thật chẳng có bờ, chỉ ngay đó, sát na bất chợt trong tâm thể mà có đổi khác, như giữa cái ngủ mê chiêm bao và chợt tỉnh, chẳng có thật cái ranh giới giữa mê và tỉnh) sang cảnh giới của tự do không ràng buộc, an nhiên tự tại, làm chủ một ông chủ duy nhất, không trước sau, không còn mất của chính mình. Chỉ sát na, chợt tỏ thì gồm tất cả. Thế nên nói, Tâm pháp riêng dành cho những người phước duyên gồm đủ, căn trí cao dày là không ngoa vậy.

Chúng ta cũng nên để ý thêm một chút đoạn sát hạch của Sơ tổ Đạt-ma đối với các đệ tử của Ngài để hiểu rõ thêm về Tâm tông và riêng câu ‘Bất lập văn tự’.

" Trước khi về chốn cũ, Đạt-ma Tổ-sư kêu các đệ-tử đến và nói:

" Ta sắp ra đi, vậy các ngươi hãy trình ra sở đắùc của mình."

Đạo Phó bạch:

" Theo chỗ thấy của con, muốn rõ Đạo thì chẳng chấp cũng chẳng lìa văn tự."

Tổ đáp:

" Ngươi được phần da của ta."

Bà Ni Tổng trì nói :

" Chỗ thấy của con như cái vui mừng được thấy Bất động Phật (A-súc Phật), chỉ thấy một lần rồi thôi."

Tổ đáp :

" Ngươi được phần thịt của ta."

Đạo Dục bước ra thưa :

" Tứ đại vốn không, ngũ uẩn chẳng thật có, chỗ thấy của con chẳng một pháp nào có thể được."

Tổ đáp :

" Ngươi được phần xương của ta."

" Cuối cùng đến phiên Huệ-Khả, ngài bước ra đảnh lễ Tổ rồi đứng im một chỗ, chẳng bộc bạch gì."

Tổ bảo:

" Ngươi được phần tủy của ta."

"Rồi ngay đó Tổ phó-chúc, trao truyền tâm-ấn và y bát cho ngài Huệ Khả làm Tổ thứ hai Thiền tông Trung hoa."

Mẫu đối thoại trên làm rõ nghĩa thêm bốn chữ "bất lập văn tự" : ngôn ngữ chỉ là phương tiện và ở bên ngoài, như tay chỉ trăng, mà cũng như gãi ngứa ngoài giày, gió thoảng trên đá.

Muốn thâm nhập Bát nhã trí, người tu phải tự nỗ lực vượt thoát khỏi phương-tiện, kiến giải của thế trí phân biệt. Tạm thí dụ, lập ra phi đạo (dụ cho kinh điển) là con đường để cho chiếc phi cơ ( dụ cho người tu-hành để giải thoát) dùng làm phương tiện nương tựa, lấy đà bay vút vào không trung (giải thoát) , nhưng phi cơ có bay được hay không là tự lực của phi cơ, cần nhiều yếu tố như có người biết lái không (tu đúng pháp, có Thiện tri thức dẫn dắt), cánh quạt hay động cơ phản lực có đủ công suất tương ứng để nâng phi cơ không, máy có hoạt động tốt và đủ nhiên liệu không ( dụ cho căn trí thấp cao, duyên nghiệp nặng nhẹ, công phu tu hành) . Nếu đầy đủ các yếu tố ấy, phi cơ sẽ nương phi đạo làm phương tiện, lấy đà mà bay vút vào không trung (dụ cho cứu-cánh giải-thoát) ; còn ngược lại các điều kiện ắc có nhưng không đủ thì phi cơ vẫn nằm ỳ ra đó, hay có chạy được trên phi đạo mà không tự cất bổng lên được khỏi đường băng thì phi đạo vẫn luôn là phi đạo, mà phi cơ nằm trên phi đạo qua thời gian cũng chỉ là đống sắt vụn để rồi phải bị đào thải, hoặc được người chế tạo vật này vật nọ vv… nối tiếp mãi không ngừng nghỉ. Chúng sanh cũng vậy, đối với luật tắc nhân quả, nếu chẳng tự giải thoát được thì nghiệp luân hồi sanh sanh, hóa hóa cũng cứ đeo đẳng không dừng nghỉ.

Đối với người học đạo, có vượt thoát khỏi tri kiến phàm phu, cái thấy, nghe, hiểu, biết của sắc tướng, của vọng chấp phân biệt, có trên lời vượt ý thì mới có cơ hội thâm nhập Trung đạo, ngộ tự tánh, sống đồng một với chính nó mà tự thể hiện cứu cánh giải thoát ngay trong cuộc sống.

Bỡi thế trong nhiều kinh điển, chúng ta thường bắt gặp những câu nói của đức Phật, phá chính cái chấp ngã, chấp pháp cố hữu của chúng ta, dẫn dắt chúng ta lìa tướng của chữ nghĩa, ngôn từ để trực nhận thật tánh của các pháp, mặc dù kinh điển cũng được hình thành từ chính những lời dạy của Ngài: ‘ Pháp Ta thuyết dụ như bè, pháp còn phải bỏ huống là phi pháp’ hoặc ‘ Bằng có người nói Như-lai có thuyết pháp tức huỷ báng Phật, chẳng rõ nghĩa của Ta nói’ (Kim cang kinh) ….

Người tu Phật có thực sự vượt thoát khỏi cửa ải này, cửa ải kiên cố của kiến chấp "Ngã-Pháp" thì con mắt tâm tự khắc mở toang, trước sau chẳng gì che dấu.

Trong Kim cang kinh, Phật khai thị cho chúng ta thật quá rõ ràng ý nầy qua câu hỏi dẫn dắt của Ngài và được Không Sanh Tu-bồ-đề trả lời Ngài mà cũng là những lời dạy ân cần và chân thật đối với chúng ta:

" Tu-bồ-đề ! Nhược nhơn ngôn : Phật thuyết ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến. Tu-bồ-đề ! Ư ý vân hà ? Thị nhơn giải ngã sở thuyết nghĩa phủ ? Phất dã, Thế tôn. Thị nhơn bất giải Như lai sở thuyết nghĩa. Hà dĩ cố ? Thế Tôn thuyết ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến tức phi ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, thị danh ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến".

" Này Tu-bồ-đề ! Bằng có người nói rằng Phật nói : Ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến. Này Tu-bồ-đề ! Ý Ông thế nào ? Người ấy có tỏ rõ được nghĩa lý của Ta nói không ?

" Thưa không, bạch Thế-Tôn. Người ấy chẳng tỏ rõ nghĩa lý của Phật nói. Bỡi cớ sao ?

Bỡi vì Phật nói ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến đó, nhưng chẳng phải (thật có) ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, chỉ tạm gọi (giả danh, cưỡng danh) là ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến mà thôi."

Cái ‘Kiến’mà Ngài Tu-bồ-đề xác lập trước Phật và chỉ rõ cho chúng ta ở đây chính là cái thấy biết vô phân biệt, vượt thoát khỏi ngôn từ, vượt trên chữ nghĩa, chẳng trụ chấp vào các pháp tướng; cái thấy biết này là thấy biết của chơn tánh, cái thấy biết của ‘vô niệm,Vô tâm, tức tâm tức Phật’ mà trước niệm không sanh, sau niệm không mất, cái biết của mắt Bát nhã, trong sáng tròn đầy lặng lẽ chơn thật, là ngộ, là kiến tánh vậy. Cái thấy biết nầy chính là cái thấy biết từ cảnh giới tự chứng của giải thoát, đồng một chỗ với cái nói tuông trào như như của Phật suốt bốn mươi chín năm, mà như Ngài thường nói, môi chưa hề động. Cái ‘Biết’này xuất phát từ sự diệu dụng ở chỗ uyên nguyên, thanh tịnh, bất động, trùm khắp mà văn tự, ngôn ngữ chẳng thể với tới được, chỉ có tự chứng tự tri, tự ngộ chợt biết, như người câm chiêm bao chợt tỉnh, thật khác xa với cái thấy biết, cái nói năng, chỉ trỏ phàm tình xuất phát từ dòng vọng thức, vọng tưởng, của mê mờ, sanh diệt.

Thế nhưng thời này vẫn còn nhiều người nhận lầm, cứ chấp chặt vào chữ nghĩa, câu cú, dùng kiến thức của tâm phân biệt, của vọng mà lý giải từng lời từng chữ, cho là bất lập văn tự thì không còn dùng ngôn từ, chữ nghĩa để rồi cũng bắt chước người xưa hoặc ngậm miệng vung tay, gậy huơ, chân đá, há mồm, nhắm mắt hoặc nói những câu vô nghĩa lý, mà thật ra chính họ cũng chẳng hiểu một chút ý nghĩa gì qua lời nói hay hành động quái quỉ của chính mình, nếu không muốn nói tất cả đều chỉ là khỉ làm trò, vẹt học nói tiếng người. Hoặc lại có người vì nặng chấp ‘Pháp’ nên nhầm lẫn bảo rằng, không dùng văn tự, ngôn-ngữ mới có thể thâm nhập đạo được, các Sư bây giờ nói năng, viết lách làm gì cho phí sức!? Thật tội nghiệp cho những kẻ lầm lạc! Bỡi quý Thầy, quý Sư ấy, thậm chí chư Tổ xưa nay, nếu không có miệng để nói, không có tay để viết thì tâm trí chúng ta làm gì có được cái sáng như ngày nay.

Họ đâu biết rằng mỗi lời nói hay hành động giản đơn của các Thiền sư, mà tai chúng ta nghe, mắt chúng ta thấy, dường như chẳng chút dính dấp gì đến sự việc mà người tham hỏi đề cập, đó lại chính là ngôn từ, hành động vượt thoát khỏi cái biết của thế trí sanh diệt, dòng thức tưởng của vô minh, được các Ngài tùy chốn tùy thời áp dụng chính xác cho từng căn cơ của người đối diện ,để ngay đó, những ngôn từ, hành động không chút vướng mắc, trói buộc này (mà phàm phu như chúng ta thường cho là những lời nói, hành động vô nghĩa), chợt thành những bài pháp như sấm, như sét trực chỉ ngay tâm, nổ trực diện trên đầu trước mặt; đập bể, phá nát, tháo tung toàn bộ kiến chấp của tâm phân biệt cố hữu, ngay đó mở lối cho kẻ căn cơ trực nhận chính mình.

Chúng tôi xin cử ra đây vài câu chuyện nhỏ mà Tông chỉ ‘bất lập văn tự’ được các Thiền sư áp dụng trong pháp ‘dạy người mở trói’, mà đời sau gọi là Công án Thiền, để minh chứng cho lối dùng ngôn ngữ, hành động vượt thoát của các Ngài, nói mà thật chẳng gì nói, làm mà thật chẳng gì làm, cũng như để nếu ai lanh cơ thì ngay đây cũng được dự phần.

l. " Sư Lâm Tế theo học ở núi Hoàng Bá. Một hôm Thủ tọa là Trần tôn Túc hỏi :

Thượng-tọa ở đây được bao lâu ?

Sư Lâm Tế bạch: Ba năm.

Đã từng tham vấn chưa ?

Bạch: Chưa từng tham vấn, cũng chẳng biết tham vấn cái gì.

Sao không đến hỏi Hoà thượng, thế nào là đại ý Phật pháp.

Sư liền đến tham hỏi , chưa dứt câu bị Hoàng Bá vung gậy đánh liền.

Sư trở xuống, Thủ tọa hỏi: thế nào rồi ?

Sư thưa: Tôi hỏi chưa dứt lời Hoà thượng liền đánh, tôi chẳng hội.

Thủ tọa Trần lại giục: Nên đi hỏi nữa .

Sư lại đến hỏi . Hoàng Bá lại đánh. Cứ như thế ba lần hỏi ba lần bị đánh .

Sư đến bạch cùng Thủ tọa Trần: Thầy vì lòng từ bi dạy tôi đến tham hỏi Hoà thượng , nhưng ba phen hỏi ba lần bị đánh . Tôi buồn vì chẳng có duyên ở đây nên không thể lãnh hội yếu chỉ. Nay xin từ giã ra đi.

Thủ tọa Trần bảo: Trước khi đi nên đến chào từ giã Hoà thượng.

Thủ tọa đến thưa trước cùng Hoà thượng: Người vừa đến tham hỏi ấy, quả là bậc pháp khí. Người ấy đến từ giã, mong Hoà thượng phương tiện tiếp y, về sau đẽo gọt sẽ thành đại thọ che mát người trong thiên hạ.

Lâm Tế đến từ giã. Hoàng Bá bảo: Chẳng nên đi chỗ nào khác. Cứ đến thẳng chỗ Thiền sư Đại Ngu ở Cao An, Ông ấy sẽ vì ngươi mà nói.

Sư liền đến chỗ Đại Ngu. Đại ngu hỏi:

* Ở đâu đến ?

* Ở chỗ Hoàng Bá đến.

* Hoàng Bá dạy lời gì ?

*Con ba lần thưa hỏi đại ý Phật pháp, cả ba lần bị đánh. Chẳng biết con có lỗi hay không ?

Đại Ngu nói : Hoàng Bá, tâm lão bà từ bi chỉ chỗ cùng tột, Ông lại trong ấy hỏi có lỗi cùng chẳng lỗi.

Vừa chợt nghe câu nói, Lâm Tế đại ngộ, liền thưa :

*Phật pháp của Hoàng Bá xưa nay chẳng nhiều.

Đại Ngu liền nắm chặt Lâm Tế hỏi :

*Con quỉ đái giầm, vừa nói có lỗi không lỗi giờ lại nói Phật pháp Hoàng Bá không nhiều; thấy đạo lý gì nói mau, nói mau!

Lâm-Tế liền tống vào hông Đại Ngu ba thoi. Đại Ngu buông Lâm Tế nói:

* Thầy của ngươi là Hoàng Bá, chẳng việc gì can hệ đến ta.

Sư từ tạ Đại Ngu rồi trở về núi Hoàng Bá.

Hoàng Bá thấy Sư về liền bảo :

* Kẻ đến đến, đi đi kia biết bao giờ mới liễu ngộ.

Lâm Tế thưa: Chỉ vì Hoà thượng quá từ bi, nên trở về đây.

* Ở đâu về ?

* Hôm trước vâng lời dạy của Hoà thượng, đến tham vấn Đại Ngu trở về.

*Đại Ngu có nói câu gì không ?

Sư liền thuật hết mọi việc ở chỗ Đại Ngu. Hoàng Bá bảo :

* Lão Đại Ngu này thật lắm chuyện, đợi lúc gặp, ta cho ăn đòn.

Sư Lâm Tế bảo : Cần gì đợi lúc nào, cho ăn ngay bây giờ cũng được.

Nói xong Sư bước tới tát Hoàng Bá một tát.

Hoàng Bá la lên: Cái gã phong điên này lại đến trong ấy nhổ râu cọp.

Sư Lâm Tế liền hét một tiếng. Hoàng Bá gọi: Thị giả! Đưa gã điên này đến thiền đường."

Trong mẫu chuyện nhỏ nói lên tính cách khai thị mà hai vị Tổ Thiền tông đã chỉ thẳng cho Lâm Tế để ngay đây Lâm Tế trực ngộ, nhưng đối với những người căn trí tầm thường như chúng ta, khi đọc xong mẫu chuyện, đầu tiên cảm thấy mù mịt trước ngôn từ chữ nghĩa cũng như hành động của hai Ngài, sau đó vận dụng thế trí để biện luận, lý giải và cuối cùng là chẳng đi đến đâu cả (rơi vào ngõ cụt không lối thoát của kiến giải, khác hẵn Lâm Tế ,tất cả bể nát, tháo tung) để rồi thầm kết luận, cho là các Ngài có những ngôn từ vô nghĩa và những hành động quái dị.

Trong ba năm cầu học ở núi Hoàng Bá, sư Lâm Tế thể hiện là người có duyên phước sâu dày, cùng sự tinh tấn cần mẫn, nỗ lực tham học để mong đạt được yếu chỉ Phật pháp, và chính điều này đã được ghi nhận qua lời khen tặng của Thủ tọa Trần : ‘ là bậc pháp khí, có thể đẽo gọt để trở thành đại thọ, che mát người trong thiên hạ.’ Thế nhưng tự thân sư Lâm Tế thì vẫn mù mịt, tuy nỗ lực dùi mài nhưng chưa biết đường, chưa có người trực tiếp hướng dẫn, cũng chưa biết mở miệng ra sao để tham hỏi cái điều mình đang tìm kiếm mà nghĩ không ra. Chính sự gợi ý của Thủ tọa Trần đã gãi trúng chỗ ngứa của Sư. Câu hỏi mà Sư cho là Hoà thượng có thể giải đáp được để làm thõa mãn sự tìm tòi, học hỏi của Sư bấy lâu, đã thúc giục Sư tham vấn, để rồi ba lần hỏi đều được nhận ba lần trả lời chân thật đến chỗ cùng tột của lý đạo, mà tri kiến của Sư không thể với tới. Bỡi cái ‘Biết’ của Sư lúc này chính là cái biết của kiến chấp, của tâm tướng vậy. Sư Lâm Tế đã được Thủ tọa gợi ý, nên Sư đem cái kiến chấp sắc tướng ra hỏi và cố chờ đợi câu giải đáp ‘bằng lời’ về cái vô tướng (miệng mồm nào làm được !), và ở đây, Ngài Hoàng Bá đã trả lời bằng phương tiện độc đáo của mình là sẵn cái gậy ở tay để bất chợt làm tháo tung, bể nát cái kiến chấp sắc tướng cố hữu ấy, để nhờ đó Sư có thể lọt vào cữa đạo . Nhưng tiếc thay, Hoàng Bá ba lần phương tiện khai thị mà Sư Lâm Tế chẳng thể tự phá để vượt qua chính mình mà thấu lý .

Ba lần tham hỏi của Lâm Tế, Hoàng Bá ba lần không nề hà, từ bi quảng đại trả lời chân thật chỗ cùng tột lý đạo, dĩ nhiên ở đây là bằng gậy, làm chúng ta trào nước mắt, ấm ức, tiếc rẻ cho Lâm Tế, và liên tưởng đến câu trả lời cũng cùng một cách như trên mà Ngài Văn Ích đã áp dụng để khai thị cho một thầy Tăng :

" Muốn cầu tri kiến Phật, con đường nào ngắn nhất ?"

Ngài Văn-Ích trả lời:

" Chắc chắn không qua đây."

"Đây" chính là ngã chấp, cửa ải kiên cố của vô minh mà phàm phu ai cũng đều giữ chặt; nếu thoát qua khỏi nó , ngay đó tức khắc tự rõ thế nào là vô sự. Còn nếu đem ngôn ngữ lý giải để chấp thủ thì đối với tri kiến Phật, thật là ngàn trùng xa cách. Đó chính là cách dùng ngôn ngữ của các Thiền sư mà thật chẳng có chỗ dụng. Đó chính là ‘bất lập văn tự’ vậy.

Hai lối khai thị hoàn toàn khác nhau, bằng lời và bằng gậy nhưng tất cả đều cùng một chỗ phá để mở, nhưng cả hai người đều chẳng hội.

Mãi đến khi Sư gặp Đại Ngu, phải trải qua bao ngày đêm thao thức vì cố tìm tòi lý do của ba phen bị đánh, Sư đã chợt tỉnh, tri-kiến của tâm phân biệt tức thì bể nát, ngã chấp triệt tiêu, cửa đạo chợt mở, không tai mắt mà thấy nghe tất cả, ngay khi Đại Ngu đập lại bằng chính cái sơ hở mà mình bị ăn đòn ‘có lỗi, không lỗi’ . Ba lần gậy của Hoàng Bá là ba bài pháp trực chỉ, nhắm ngay vào ngã chấp cố hữu của Lâm Tế mà bổ cho bể nát, nhưng Lâm Tế lại không tự vượt qua mình để có thể vào cữa Hoàng Bá. Câu nói của Đại Ngu cũng chính là một bài pháp trực chỉ để ngay đây, cơ duyên chín muồi qua nhiều ngày đêm trăn trở, thao thức, sư Lâm Tế đã trên lời vượt ý mà tự thoát khỏi mình, thấu lý, tỏ ngộ tự tánh. Câu nói ‘Phật pháp Hoàng Bá xưa nay chẳng nhiều’ tự khẳng định Sư đã tỏ ngộ, tâm phân biệt cố hữu đã bể nát, đã lọt qua cái ‘cữa không cữa’ này ở chỗ Đại Ngu, đã nhận ra cái ‘một thật-hữu’ và câu hỏi trắc nghiệm tâm linh mà Đại Ngu đặt ra cho Lâm Tế ngay lúc ấy và được Sư trả lời một cách vượt thoát, rốt ráo bằng cái thoi vào hông Đại Ngu và Đại Ngu đã ẩn chứng qua câu nói ‘Thầy của ngươi là Hoàng Bá, chẳng can hệ gì đến ta’ mà hai người cùng trong chỗ ấy thầm nhận.

Đến khi Sư về trước mặt Hoàng-Bá, trình bày mọi sự việc, Hoàng-Bá lại có câu nói bâng-quơ tưởng không dính dấp nhưng kỳ thật là câu trắc-nghiệm tâm-linh về sự đạt ngộ của Lâm Tế : "Lão Đại Ngu thật lắm chuyện, đợi lúc gặp, ta cho ăn đòn".

Lâm-Tế thầm nhận cùng thầy một chỗ và tự chứng tỏ cái thấy biết vượt cách của mình bằng câu nói của đương-niệm, mà khái-niệm thời-gian và không gian chẳng còn tác dụng trong Ông ‘Cần gì đợi lúc nào, ngay đây cho ăn đòn’ và liền vung tay tát thầy.

Câu nói và cái tát của Lâm Tế xác quyết trước Thầy cái hiện thực tuyệt đối mà mình cùng thầy trong ấy đang là, vô tâm, trọn trong cái ‘bát bất’ như như , tự thân chứng ngộ.

Và cuối cùng là ngài Hoàng Bá cũng đã thầm ấn chứng sự đạt ngộ của Sư qua câu nói cuối cùng của câu chuyện là đưa Sư vào Thiền đường sau tiếng hét thể hiện cái vô sở đắt, vô sở trụ của Sư.

Qua mẫu chuyện nhỏ mà sư Lâm Tế tham vấn, được chỉ dạy và đạt ngộ, chúng ta thấy chư Tổ, qua cách dạy người vừa dùng lời, dùng gậy, dùng thoi vv… nhưng tất cả những phương tiện ấy được áp dụng trực chỉ, siêu lời vượt ý, không vướng mắc bất cứ một cái gì kể cả kinh điển để ngay đó người thượng căn thượng trí có thể nương vào mà tự thoát vô minh, cũng là tự thoát khỏi ràng buộc của kiến chấp ‘Ngã-Pháp’ để ngay đây thể nhận Trung đạo, ngộ tự tánh.

" Thiền-sư Viên Ngộ muốn thử xem Thủ Tuân có

• Trước khi Ngưu Đầu chưa thấy Tứ Tổ thì sao ?
• Đầm sâu nhiều cá.
• Về sau thì sao ?
• Cây cao vờn gió.
• Lúc thấy và chưa thấy thì sao ?
• Chân co chân duỗi.
Qua lần trắc nghiệm này, Viên Ngộ hoàn toàn hài lòng về đệ tử của mình."

Vậy thử hỏi, Ngài Thủ Tuân đã thể hiện sự chứng ngộ của mình ở chỗ nào, và Ngài Viên Ngộ đã thật sự vừa lòng đệ tử mình ở chỗ nào ?

Ở tắc Công án này, chúng ta thấy Ngài Viên Ngộ hỏi ba câu hoàn toàn thuộc Giáo điển; Ngài hỏi về hành trạng của Tổ Ngưu Đầu. Nhưng ba câu trả lời của Ngài Thủ Tuân lại chẳng chút dính dấp, ăn nhập gì với ba câu hỏi, thế mà Tổ Viên Ngộ rất bằng lòng, thầm chứng cho Thủ Tuân ngộ tánh. Thế là thế nào ?

Ở đây chúng tôi không dám làm cái việc đem Công án người xưa ra mổ xẻ, luận bàn đúng sai, phải trái vì tất cả những việc ấy chẳng một mẩy dính dấp đến việc của các Ngài, bỡi ngôn từ chẳng thể với tới. Chúng tôi chỉ lưu ý một chút, mà qua đây ai trong chúng ta lanh cơ thì cũng có thể cùng với các Ngài một chỗ.

Ba câu hỏi trong một hoàn cảnh éo le mà chỉ có người thật sự chứng ngộ, đang sống chơn thật trong một niệm mà trước niệm không sanh, sau niệm không mất, trong cái đang là, cái đương niệm tròn đầy, sáng trong ngay trước mắt, trọn trong chỗ chẳng nóng lạnh, chẳng đến-đi, chẳng động-tịnh, chẳng không chẳng có, chẳng hiền chẳng ngu, tự rõ. Đó chính là chỗ mà Viên Ngộ Đại sư bắt gặp Thủ Tuân trong ấy.

3. "Một hôm Hoà thượng Vi Sơn kêu Viện chủ. Viện chủ đến.

Vi Sơn liền bảo :

• Ta kêu Viện chủ, ngươi đến làm gì ?
Viện chủ không trả lời được.

Vi Sơn lại cho gọi Thủ tọa, Thủ tọa đến. Vi Sơn bảo:

• Ta kêu Thủ tọa, ngươi đến làm gì ?
Thủ tọa cũng không đáp được."

Thật khổ tâm cho Vi Sơn mà cũng tội nghiệp cho Viện chủ và Thủ tọa.

Bỡi tâm lão bà từ bi mà Vi sơn đã phơi hết ruột gan để cho Viện chủ và Thủ tọa nhận ra chỗ trụ của chính Ngài, phủ đầu và chẹn họng để hai Ông có thể ngoảnh đầu mà tự lià tất cả các tướng, khám phá chính mình để vô sự, nhưng cả hai đều chẳng hội. Thật đáng tiếc.

Có lẽ lúc nầy Ngài Vi Sơn đã quá già yếu chăng, nên ta thấy Ngài chẳng cầm nổi chiếc hèo. Chứ nếu thân thể mạnh mẽ, lại vừa có hèo trong tay sao không tặng tiếp mấy gậy vào hai ông Viện chủ và Thủ tọa, ngay đang lúc mê mờ sau câu hỏi. Biết đâu cái món thuốc cuối cùng nầy tuy không đến nỗi đắng lắm nhưng cũng có thể trị được cái căn bệnh trầm kha của hai ông đệ tử của mình lắm chứ. Hoặc giả nếu hai Ông ngay đó tức khắc trả lời được thì với tay chân khẳng kheo, già yếu của Ngài chẳng biết Ngài phải chèo chống, đỡ gạt sao đây ?

Ở đây qua hai lần hỏi mà cũng là hai câu trả lời ngầm của Vi Sơn chỉ chỗ bí áo, cùng tột, ly tướng, vô trụ để mong hai đệ tử trực nhận được chỗ của Ngài, mà ngay đó cũng đồng biết chỗ của chính mình. Nhưng tiếc thay hai Ông chẳng hội.

• " Một hôm Thiền sư Đạo Ngô cùng đệ tử là Tiệm Nguyên đi điếu tang.

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

Tiệm Nguyên vỗ vào hòm nói: Là Sống hay là Chết ?

Đạo Ngô bảo: Sống ư ? Ta không nói. Chết ư ? Ta không nói .

Tiệm Nguyên hỏi: Tại sao không nói ?

Đạo Ngô bảo: Không nói là không nói .

Trên đường về Tiệm Nguyên nói: Mong Thầy nói cho con nghe đi. Nếu Thầy không nói con đánh Thầy ngay.

Đạo Ngô bảo: Đánh thì cứ đánh, còn không nói là không nói.

Tiệm Nguyên liền đánh Đạo Ngô.

Khi về đến chùa, Đạo Ngô bảo: Ngươi nên đi chỗ khác, kẻo Try sự biết ngươi đánh Ta sẽ khó cho ngươi. Tiệm Nguyên liền đến với Sư huynh Thạch Sương.

Sau khi Đạo Ngô đã tịch, Tiệm Nguyên đem chuyện lúc trước ra hỏi Thạch Sương.

Thạch-Sương bảo: Sống ư ? Ta không nói. Chết ư ? Ta không nói.

Tiệm Nguyên hỏi: Tại sao không nói ?

Thạch Sương bảo: Không nói là không nói.

Vừa chợt nghe, Tiệm Nguyên tỉnh ngộ.

Một hôm Tiệm Nguyên vác thuổng đi qua, đi lại trước Phật đường. Thạch Sương hỏi:

* Ông làm gì thế ?

* Tìm linh cốt Tiên sư.

Biển cả mênh mông, sóng dậy ngập trời, làm sao biết có linh cốt sư phụ ?

* Đang dốc hết sức."

Tiệm Nguyên vừa vỗ hòm vừa hỏi Thầy: ‘Là sống hay là chết’ chứng tỏ Tiệm Nguyên luôn thiết tha cầu đạo, gặp dịp là không bỏ lỡ cơ hội tham vấn.

Với tâm từ bi quảng đại, Ngài Đạo-Ngô đã mở bẹt, tháo tung mọi cánh cữa đang vây quanh trong đầu, trước mắt Tiệm Nguyên để có đường thoát cho Ông trực nhận Trung Đạo, khi Ngài trả lời một cách rõ ràng chơn thật:‘ Sống ư ? Ta không nói. Chết ư ? Ta không nói.’ Tiếc thay, Tiệm Nguyên chẳng thể vượt qua nổi cái ‘kẽ hở mênh mông’ giữa cái sống cùng cái chết ở chỗ này.

Bỡi không tự vứt bỏ được gánh nặng của tâm chấp trước vào tri kiến phân biệt, quên mình theo tiếng, nên Tiệm Nguyên mới lại có câu hỏi tiếp thật phàm phu,tầm thường: ‘Tại sao không nói.’

Ngài Đạo Ngô lại một phen từ nhẫn, cố mở cho đệ tử mình một con đường sống: ‘không nói là không nói.’ Không nói là không nói, nhưng thật ra ngay chính cái chỗ trên lời ‘không nói’ này đã nói, đã chỉ , đã phơi bày, mở tung tất cả không còn một chút gì che dấu. Ngài Đạo Ngô đã hai lần vén màn trước mặt, mà Tiệm Nguyên thì cả hai lần mê lầm bỏ qua nên không tự thoát nổi.

Đến lần thứ ba trên đường về, mới thấy lòng từ bi, nhẫn nhục của Đạo Ngô thật quảng đại làm sao, cố một lần vớt vát cho đệ tử mình, biết đâu, may ra …. : ‘Đánh thì cứ đánh, còn không nói là không nói.’ Nhưng lòng từ nhẫn của Ngài đã không được đáp lại, Tiệm Nguyên vẫn không vượt qua nổi cữa ải này, và kết quả là Ngài phải bị đòn oan vì sự mê mờ của đệ tử mình.

Bị đòn đau nhưng chẳng phải đau vì cái đánh, mà ấm-ức, khổ tâm vì Ngài đã liều, dám tự đem thân xác ốm yếu của mình ra thách thức khổ nhục để lần cuối cùng may ra có thể mở mắt cho đệ tử, nhưng than ôi, chẳng kết quả. Lòng từ nhẫn, hy sinh của các Ngài để cứu vớt chúng sanh, cao cả thay, thật không sao tả xiết.

Đến khi về với Thạch Sương, cũng ngần ấy câu vấn đáp, thế mà ngay đây Tiệm Nguyên chợt tỏ. Có thể nói rằng Tiệm Nguyên có duyên cùng Thạch Sương mà không duyên với Đạo Ngô chăng ? Có mà không, không mà có. Phải mà cũng chẳng phải, chẳng phải mà phải vậy. Đến chỗ này mới thấy lòng từ nhẫn mà cương quyết, liều thân ‘đánh thì cứ đánh - rồi bị đánh’ của Ngài Đạo Ngô lúc trước, không đến nỗi uổng vậy. Người nào tự xét căn trí linh lợi hãy tham, vượt qua chỗ ách yếu này thì dù trăm công ngàn việc cũng đều là ‘vô sự’ cả.

Khi Tiệm Nguyên đã tỏ ngộ ở chỗ Thạch Sương, Ông mới thấy được tấm lòng từ bi quảng đại của thầy mình lúc trước, thà hy sinh chịu đòn chứ nhất quyết không chịu bít lấp con đường tiến của đệ tử trong tương lai. Chính sự hy sinh của Ngài lúc trước đã hun đúc thêm cho mối nghi của Tiệm Nguyên ôm ấp khắc khoải trong lòng ngày càng thêm lớn, để đến lúc gặp duyên chín mùi nơi Thạch Sương thì bùng vỡ. Cũng một câu trả lời ‘không nói là không nói’ của Thạch Sương lần này trở thành một nhát búa trợ duyên nặng cân hơn, giúp cho Tiệm Nguyên phá nát tấm chắn mê mờ cố hữu trước mắt mà tự thoát. Giờ đây sự biết ơn của Tiệm Nguyên đối với Thầy pha chút ân hận, tự trách sự thiển trí không hội được ngay câu nói khai thị của thầy lúc trước để thầy phải lận đận vì mình, được thể hiện qua hành động vác thuổng đi tìm linh cốt tiên sư trước Phật đường, đồng thời nói lên hai việc: tạ lỗi trước tiên sư và sự đạt ngộ của mình trước Thạch Sương.

Thạch Sương đã kiểm chứng sự đạt ngộ của Ông qua câu hỏi: ‘ Biển cả mênh mông, sóng dậy ngập trời, làm sao biết có linh cốt sư phụ?’ Tiệm Nguyên đã trình chỗ tỏ của mình với Thạch Sương qua câu nói rổng rang, vô sở trụ, thể hiện cái đương niệm không chút vướng mắc, trói buộc: ‘ Đang dốc hết sức.’

• " Có học tăng vừa mới xuất gia, đến chỗ Triệu Châu

Sàigòn-Việt nam

---

Những bài pháp tháng 2-2000
Trang chính