PHAÄT GIAÙO GAÉN BOÙ
VÔÙI TAÂM LYÙ TRUYEÀN THOÁNG CUÛA DAÂN TOÄC
VUÕ MINH TUYEÂN
Baát cöù moät tín ngöôõng toân giaùo hay moät hoïc thuyeát chính trò xaõ hoäi naøo cuõng khoâng theå coù cô sôû toàn taïi neáu khoâng ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu veà maët taâm lyù cuûa xaõ hoäi. Vì vaäy taâm lyù xaõ hoäi coù vai troø heát söùc quan troïng ñoái vôùi söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa toân giaùo noùi chung, Phaät noùi rieâng. Taâm lyù xaõ hoäi laø moät hieän töôïng phong phuù, ña daïng phöùc taïp khoâng nhöõng vì ñöôïc hình thaønh töï phaùt do ñieàu kieän sinh soáng vaø hoaït ñoäng tröïc tieáp haøng ngaøy chi phoái maø coøn vì tính phöùc taïp vaø tinh teá cuûa taâm lyù con ngöôøi. Taâm lyù con ngöôøi khoâng chæ phaûn aùnh nhöõng ñieàu kieän sinh hoaït vaät chaát, quan heä vaät chaát cuûa moãi giai caáp, coäng ñoàng, maø coøn phaûn aùnh nhöõng ñieàu kieän sinh hoaït chung cuûa daân toäc, do ñoù taâm lyù xaõ hoäi coøn coù nhöõng ñaëc ñieåm taâm lyù daân toäc. Nhöõng ñaëc ñieåm ñoù in saâu vaøo taâm tö, tình caûm cuûa quaàn chuùng nhaân daân, truyeàn töø theá heä naøy sang theá heä khaùc, ñeå laïi moïi daáu aán trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa xaõ hoäi, taïo neân nhöõng neùt truyeàn thoáng tính caùch daân toäc. Gaàn hai ngaøn naêm gaén boù vôùi daân toäc, Phaät giaùo ñaõ ñeå laïi nhöõng daáu aán saâu saéc trong ñaëc ñieåm taâm lyù daân toäc, goùp phaàn taïo neân baûn saéc, coát caùch vaên hoaù cuûa daân toäc Vieät Nam. Nhöõng daáu aán saâu saéc cuûa Phaät giaùo trong taâm lyù daân toäc ñöôïc theå hieän treân nhieàu lónh vöïc khaùc nhau cuûa ñôøi soáng tinh thaàn xaõ hoäi vôùi noäi dung coù haïn cuûa baøi vieát, chuùng toâi chæ ñeà caäp böôùc ñaàu Phaät giaùo gaén boù vôùi taâm lyù truyeàn thoáng cuûa daân toäc .
Phaät giaùo Vieät Nam coù lòch söû laâu ñôøi gaén boù vôùi lòch söû tö töôûng daân toäc maø caùc toân giaùo khaùc khoâng theå coù ñöôïc. Phaät giaùo ñöôïc truyeàn vaøo nöôùc ta töø ñaàu coâng nguyeân, ñeán theá kyû thöù II ñaõ coù vò trí ñaùng keå trong tín ngöôõng vaø sinh hoaït tinh thaàn cuûa ngöôøi Vieät. Theá kyû thöù VI ñaõ xuaát hieän doøng Thieàn ñaàu tieân doøng Tyø Ni Ña Löu Chi; theá kyû thöù IX xuaát hieän doøng Thieàn thöù 2 –doøng Voâ Ngoân Thoâng; theá kyû thöù XI xuaát hieän doøng Thieàn thöù 3- doøng Thaûo Ñöôøng; theá kyû XIII, vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ saùng laäp ra doøng Thieàn cuûa daân toäc –doøng Truùc Laâm –Yeân Töû …
Ñaõ coù giai ñoaïn haàu nhö ngöôøi daân naøo cuõng tin Phaät giaùo nhö giai ñoaïn Lyù Traàn. Vôùi moät lòch söû toàn taïi ñeán nay gaàn 2000 naêm, Phaät giaùo töø caùi ngoaïi lai trôû thaønh caùi baûn ñòa, töø caùi xa laï trôû thaønh caùi truyeàn thoáng thaân thuoäc vôùi moïi ngöôøi .
Ngöôøi Vieät Nam tieáp thu Phaäât giaùo, ñöa nieàm tin Phaät giaùo vaøo gia taøi tinh thaàn cuûa mình, thì ñoàng thôøi hoï cuõng trôû thaønh nhöõng chuû theå saùng taïo ra bieát bao caùc coâng trình vaên hoaù cuûa daân toäc mang coát caùch Phaät giaùo, keå caû vaên hoaù vaät chaát laãn vaên hoaù tinh thaàn, nhö trong caùc lónh vöïc noâng nghieäp, y hoïc, aâm nhaïc, hoäi hoïa, vaên hoïc, kieán truùc, ñieâu khaéc v.v…Nhöõng coâng trình vaên hoaù noåi tieáng cuûa daân toäc ta do quaù khöù ñeå laïi phaàn lôùn naèm ôû chuøa thaùp, töôïng Phaät …nhö chuøa Taây phöông, chuøa Höông, chuøa Thaày, chuøa Kim Lieân, chuøa Moät Coät, chuøa Buùt Thaùp, chuøa Daâu, chuøa Linh Muï… maõi maõi laø nhöõng coâng trình vaên hoaù ngheä thuaät tuyeät vôøi vaø laø nieàm töï haøo cuûa caû truyeàn thoáng vaên hoaù daân toäc .
Ngoâi chuøa ôû Vieät Nam duø to hay nhoû ñeàu giöõ moät vò taâm linh heát söùc thieâng lieâng trong tö töôûng tình caûm truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Vieät. Chuøa caûnh khoâng nhöõng laø nôi ñeå nhaân daân lui tôùi chieâm ngöôõng, leã baùi maø coøn laø nôi thöôøng xuyeân dieãn ra caùc leã hoäi vui chôi truyeàn thoáng. Leã hoäi chuøa thöôøng dieãn ra vaøo muøa xuaân vaø muøa thu. Ñoù laø nhöõng ngaøy hoäi vaên ngheä daân gian phong phuù ôû khaép caùc mieàn queâ cuûa Vieät Nam. Song leã hoäi ñoù" khoâng vöôït qua ngoaøi haèng soá cuûa lòch söû vaên hoaù Vieät Nam coå laø noâng nhieäp –noâng thoân –noâng daân"[Nguyeãn Vinh Phuùc, Leã hoäi truyeàn thoáng trong ñôøi soáng xaõ hoäi hieän ñaïi, NXBKHXH 1994, tr.92 ]. Beân caïnh ñoù, leã hoäi ôû ñaây coøn laø söï tích hôïp nhieàu lôùp tín ngöôõng nguyeân thuûy aån taøng saâu xa ñeán nhöõng tín ngöôõng toân thôø danh nhaân, tín ngöôõng toân giaùo ngoaïi lai du nhaäp khoâng maáy coå sô, laïi ñöôïc phong kieán hoaù, nhieàu khi ñi quaù xa yù nghóa khôûi nguyeân. Trong khoâng khí hoäi heø, vaên hoaù Phaät giaùo ñaày haáp daãn aáy khieán cho con ngöôøi tröôùc ñaây cuõng nhö ngaøy nay, trong ñoù coù nhieàu ngöôøi khoâng phaûi laø Phaät töû cuõng thích ñi chuøa, thích döï caùc leã hoäi vaø Phaät giaùo thöïc söï ñaõ goùp phaàn laøm phong phuù cho neàn vaên hoaù truyeàn thoáng cuûa daân toäc. Bieát bao chuyeän tình duyeân ñaèm thaém ñaõ xaûy ra beân caïnh cöûa chuøa. Caûnh chuøa töø xöa ñeán nay vaãn laø nôi haùt ñoái giao duyeân cuûa caùc "lieàn anh –lieàn chò" quan hoï Baéc Ninh. Ñaëc bieät laø ñoái vôùi thanh nieân trong caùc ngaøy leã hoäi chuøa thöôøng laø nôi giao tieáp, höùa heïn cuûa nhöõng löùa ñoâi, do vaäy ôû trong nhaân daân ñaõ löu truyeàn nhöõng caâu ca dao .
Duø cho cha ñaùnh meï treo
Em khoâng boû hoäi chuøa Keo hoâm raèm
Hoaëc laø :
Hoäi chuøa Thaày coù hang Caéc Côù .
Trai chöa vôï nhôù hoäi chuøa Thaày
Coù theå cho raèng Nho giaùo veà maët naøo ñoù coù laøm cho tö töôûng vaø vaên hoaù khoâ cöùng thì Phaät giaùo laøm meàm hôn, caù theå hôn, phong phuù hôn, sinh ñoäng hôn. Chính vì leõ ñoù maø ngoâi chuøa caøng trôû neân thaân thieát hôn, saâu naëng hôn trong tình caûm cuûa nhaân daân ta töø bao ñôøi nay. "Ñieàu maø khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc laø tình caûm toân giaùo coù vò trí vaø taàm quan troïng khoâng theå thay theá ñöôïc ñoái vôùi söï hình thaønh vaø toàn taïi cuûa toân giaùo" [Vuõ Duõng, Taâm lyù hoïc toân giaùo, NXBKHXH, H.1998, tr.83 –84.
Con ngöôøi Vieät Nam tìm ñeán Phaät giaùo khoâng chæ thaáy ôû ñaáy söï che chôû, an uûi, giuùp ñôõ, giaûi thoaùt…maø moãi khi ñaët chaân ñeán choán cöûa chuøa ngöôøi ta coù caûm giaùc thanh thoaùt nheï nhaøng nhö ruõ boû ñöôïc phaàn naøo nhöõng buïi baëm cuûa cuoäc soáng traàn tuïc, gaàn guõi vôùi theá giôùi xa laï, huyeàn aûo nhöng ñaày haáp daãn. Xaõ hoäi caøng phaùt trieån chaéc raèng nhöõng tính chaát huyeãn hoaëc, hö aûo trong Phaät giaùo seõ maát daàn ñeå nhöôøng choã cho söï caûm nhaän caùi chaân, thieän, myõ .
Trong ñieàu kieän nöôùc ta hieän nay, khi maø hieän töôïng tieâu cöïc trong xaõ hoäi coøn phaùt trieån, teä naïn xaõ hoäi coøn chöa ngaên chaën ñöôïc, ôû moät möùc ñoä naøo ñaáy sinh hoaït tín ngöôõng Phaät giaùo coøn nhö moät bieåu hieän phaûn khaùng laïi teä naïn xaõ hoäi ñoù vaø ít nhieàu ngaên chaën nhöõng hieän töôïng tieâu cöïc ñang naûy sinh .
Tö töôûng "töø bi", "hæ xaû" vôùi muïc ñích "cöuù khoå, cöùu naïn" vaø taám loøng bao dung nhaân ñaïo cuûa Phaät giaùo vöøa truøng hôïp vôùi baûn tính ngöôøi Vieät laïi ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu tinh thaàn truyeàn thoáng cuûa quaàn chuùng voán ña soá laønhöõng ngöôøi lao ñoäng ñaõ töøng soáng trong ñau khoå da dieát meânh moâng töø kieáp naøy sang kieáp khaùc. Duø laø moät toân giaùo töø phöông trôøi xa xoâi truyeàn ñeán, nhöng Phaät giaùo laïi gaàn guõi vôùi taâm lyù truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Vieät Nam. Dó nhieân quaàn chuùng ñaõ khoâng tieáp nhaän Phaät giaùo vôùi tö caùch laø moät heä tö töôûng, moät traøo löu trieát hoïc maø nhö moät söï caûm thoâng vaø ñoàng ñieäu vöøa gaàn guõi, vöøa coù tình, vöøa cuï theå, vöøa thieát thöïc. Phaät giaùo noùi ñeán caùi "beå khoå" trong cuoäc ñôøi thaät laø cuï theå : sinh. laõo, beänh, töû… Nhöõng chuyeän cuï theå raát deã laøm cho ngöôøi ta lieân heä saâu xa, ñoù laø quy luaät cuûa tö duy. Nhö vaäy cuøng vôùi sinh, laõo, beänh, töû, laïi coøn nhöõng caùi khoå khaùc nöõa, ñeàu laø thöïc teá maø moïi ngöôøi ai chaúng gaëp phaûi trong cuoäc soáng haøng ngaøy, Phaät laïi noùi veà "voâ thöôøng", maø ñaõ coù voâ thöôøng thì taát coù chuyeån bieán. Ngöôøi daân cuøng khoå naøo maø laïi khoâng mong coù söï chuyeån bieán ñoåi ñôøi. Ñoåi ñôøi ra laøm sao, dieät khoå nhö theá naøo thì chöa bieát. Song haõy cöù tin vaøo ñieàu maø coù ngöôøi chia seû noãi ñau thöông vaø nieàm öôùc voïng cuûa mình. Caùc toân giaùo khaùc coù bao giôø ñeà caäp tôùi nhöõng ñieàu gaàn guõi nhö theá ñaâu ? Phaät quaû laø gaàn guõi coâng baèng, vì Phaät khoâng heà chia caáp baäc. Vôùi Phaät khoâng ai laø tieåu nhaân, ai laø quaân töû, khoâng ai laø caáp treân, ai laø caáp döôùi cuûa nhöõng haøng raøo phaân bieät giai caáp. Vôùi Phaät coøn laø caû moät nieàm töø bi, baùc aùi, khoâng coù nhöõng haèn hoïc, oaùn gheùt, haän thuø. Ñoù cuõng laø moät ñieàu phuø hôïp vôùi baûn chaát truyeàn thoáng cuûa daân toäc Vieät Nam. Roài tieáp ñoù, Phaät laïi keâu goïi "töï giaùc – giaùc tha" khoâng nhöõng ñeå giaûi thoaùt noãi khoå cho mình maø coøn phaûi cöùu giuùp cho nhöõng ngöôøi ñau khoå khaùc cuõng ñöôïc thoaùt khoå nhö mình. ÔÛ ñaây, moät chuû nghóa nhaân ñaïo lôùn lao vaø coù phaàn tích cöïc. Coù thöïc hieän ñieàu ñoù hay khoâng laø vaán ñeà khaùc, nhöng ôû ñaây roõ raøng laø ñieåm chính yeáu laøm cho Phaät giaùo gaén boù ñöôïc vôùi taâm lyù truyeàn thoáng cuûa daân toäc Vieät Nam.
Ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam, töø em beù ñeán cuï giaø, Phaät ñaõ trôû neân quen thuoäc, gaàn guõi vaø thaân thieát. Vôùi nhaân daân Phaät töôïng tröng cho söï caûm thoâng, tình höõu aùi, loøng thöông ngöôøi, tinh thaàn töø bi, hæ xaû. Trong caùc caâu chuyeän coå tích , moät ñieàu lyù thuù laø Khoång Töû vaø Laõo Töû haàu nhö khoâng bao giôø xuaát hieän, trong khi ñoù Phaät luoân hieän leân ñeå giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi hieàn laønh, thaät thaø toát buïng ñang trong côn khoán khoù nguy nan. Phaät vöøa laø lyù töôûng cuûa nhaân daân Vieät Nam bò aùp böùc muoán ñöôïc baûo veä khoûi bò aùp böùc, vöøa laø bieåu töôïng choáng aùch aùp böùc do caùc theá löïc ngoaïi xaâm doøm ngoù, choáng "aùc" trong Phaät giaùo ñöôïc nhaân daân hieåu laø choáng cöôùp nöôùc, cöôùp söï soáng cuûa gia ñình mình, cuûa daân toäc mình. Traûi qua quaù trình lòch söû, Phaät giaùo ñöôïc nhaân daân ta ñoùn nhaän vaø tieáp thu phuø hôïp vôùi taâm lyù truyeàn thoáng daân toäc vaø coù ñaëc ñieåm khoâng taùch rôøi vôùi tö töôûng "cöùu quoác". Bình minh cuûa lòch söû daân toäc ñaõ gaén lieàn vôùi Phaät giaùo" [Traàn Vaên Giaøu, Ñaïo Phaät vaø moät soá vaán ñeà cuûa lòch söû tö töôûng Vieät Nam. Maáy vaán ñeà veà Phaät giaùo vaø lòch söû tö töôûng Vieät Nam. Vieän trieát hoïc, H.1998, tr.11-15] .
Lyù Nam Ñeá (451-547) vöøa taïo laäp ra nöôùc "Vaïn Xuaân" vöøa xaây döïng chuøa "Khai quoác". Hình aûnh nöôùc "Vaïn Xuaân" vaø chuøa "Khai quoác" ñaõ quyeän chaët vaøo nhau trong buoái ñaàu döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc. Moät oâng vua khaùc, Lyù Phaät Töû cuõng töï xöng mình laø con Phaät (chöù ñaâu phaûi laø Thieân töû - con Trôøi).
Nhöõng chieán coâng oanh lieät, nhöõng thaønh töïu röïc rôõ veà chính trò, vaên hoùa, xaõ hoäi… thôøi Lyù - Traàn tuy khoâng theå hoaøn toaøn ghi coâng cuûa Phaät giaùo, song khoâng theå phuû nhaän vai troø vaø nhöõng ñoùng goùp to lôùn cuûa Phaät giaùo ñoái vôùi lòch söû daân toäc thôøi kyø naøy khi noù trôû thaønh quoác giaùo. Ñöông nhieân nhieàu Thieàn sö coù vai troø raát lôùn trong vieäc tham gia tích cöïc vaøo ñôøi soáng chính trò –xaõ hoäi… cuûa ñaát nöôùc, hoaëc laøm coá vaán cho nhaø vua, hoaëc giöõ chöùc vuï quan troïng trong trieàu ñình nhö Phaùp Thuaän, Khuoâng Vieät, Vaïn Haïnh … Coù nhöõng oâng vua raát moä Phaät giaùo, nhöng cuõng heát lo toan baûo veä vaø xaây döïng ñaát nöôùc nhö : Lyù Thaùi Toâng, Lyù Thaùnh Toâng, Traàn Thaùi Toâng, Traàn Thaùnh Toâng, Traàn Nhaân Toâng…
Cuõng coù nhieàu taêng ni Phaät töû tuy nöông thaân trong choán cöûa thieàn vaãn khoâng queân traùch nhieäm vôùi non soâng ñaát nöôùc, luoân saün saøng ñoùng goùp cuûa caûi, söùc löïc, trí tueä thaäm chí caû tính maïng vaøo söï nghieäp chung cuûa toaøn daân toäc. ÔÛ nöôùc ta hieän nay, nhöõng giaù trò tinh hoa cuûa Phaät giaùo ñöôïc keát tinh trong taâm lyù truyeàn thoáng cuûa daân toäc khoâng bò maát ñi maø traùi laïi, taâm lyù truyeàn thoáng cuûa Phaät giaùo ñaõ töøng gaén boù vôùi daân toäc ta luoân coù vò trí xöùng ñaùng trong tö töôûng tình caûm cuûa ngöôøi Vieät Nam. Phaät giaùo xöùng ñaùng ñöôïc xem laø moät trong nhöõng cuûa quyù baùu cuûa ñôøi tröôùc maø thôøi ñaïi khoâng theå boû qua .
(Taïp chí nghieân cöùu Phaät hoïc soá 5/ 2000)
Trang MUÏC LUÏC