BÒ PHAÙ HUÛY TAÏI AFGHANISTAN
MINH CHI
(Giaùo sö Hoïc vieän
PGVN)
LTS : Söï kieän "Hai pho töôïng Phaät bò phaù huûy taïi Afghanistan", moät söï kieän laøm xoân xao dö luaän theá giôùi. GN giôùi thieäu baøi vieát cuûa GS. Minh Chi
Trong moät thôøi gian daøi, Ñöùc Phaät khoâng ñöôïc moâ taû döôùi daïng ngöôøi
Ñaây coù theå laø giai ñoaïn ñaàu cuûa ngheä thuaät ñieâu khaéc Phaät giaùo, keùo daøi töø khi Phaät nhaäp Nieát baøn cho tôùi giöõa theá kyû I tröôùc Taây lòch. Trong thôøi gian keùo daøi hôn boán theá kyû naøy, nhöõng söï kieän quan troïng cuûa ñôøi soáng Ñöùc Phaät ñöôïc theå hieän qua nhöõng daáu hieäu bieåu tröng : Phaät ñaûn sanh ñöôïc bieåu tröng baèng moät khu vöôøn, vôùi ôû giöõa baø hoaøng haäu Mada ñöùng gaàn caây Voâ öu. Phaät xuaát gia, bieåu tröng baèng con ngöïa (töùc con ngöïa Kieàn Traéc, Phaät cöôõi luùc rôøi cung thaønh). Phaät thaønh ñaïo, theå hieän baèng caây boà ñeà, Phaät laàn ñaàu tieân thuyeát phaùp ôû vöôøn Nai bieåu tröng baèng moät baùnh xe, beân caïnh moät con nai v.v.. Ngöôøi ta cuõng theå hieän Phaät baèng hai baøn chaân, ñuùng hôn laø daáu hai baøn chaân. ÔÛ moãi loøng baøn chaân, coù hình baùnh xe 1000 taêm.
Ngheä thuaät Gandhara vaø nhöõng töôïng, tranh Phaät ñaàu tieân döôùi daïng ngöôøi
Vì sao ngöôøi ta khoâng moâ taû Ñöùc Phaät döôùi daïng ngöôøi ? Lyù do chuû yeáu laø trong moät thôøi gian daøi, tín ñoà Phaät giaùo, keå caû nhöõng ñeä töû haøng ñaàu cuûa Phaät, ñeàu quan nieäm Phaät laø sieâu nhaân, laø baäc Thaùnh sieâu phaøm, cho neân khoâng daùm moâ taû Ngaøi döôùi daïng ngöôøi. Raát coù theå laø ôû chuøa Phaät Tích (tænh Baéc Ninh cuõ), caùc taám phuø ñieâu moâ taû caùc nhaïc coâng ñaùnh ñaøn cuùng döôøng Ñöùc Phaät ñöôïc bieåu tröng chæ baèng moät hoa sen, giöõa moät laù sen… laø thuoäc veà thôøi kyø ngheä thuaät Phaät giaùo ñaàu tieân naøy.
Maõi tôùi theá kyû I sau Taây lòch, tröôøng phaùi ngheä thuaät Gandhara môùi baét ñaàu moâ taû Phaät Thích Ca trong nhöõng böùc töôïng hay tranh döôùi daïng con ngöôøi, Gandhara naèm phía Taây Baéc AÁn Ñoä, ôû thung luõng Peshawar, hieän thuoäc Pakistan. Caùc nhaø söû hoïc ngheä thuaät cho raèng, tröôøng phaùi ngheä thuaät naøy cuûa AÁn Ñoä chòu aûnh höôûng cuûa ngheä thuaät coå ñaïi La Maõ – Hi Laïp. Aûnh höôûng cuûa tröôøng phaùi naøy, veà phía Baéc toaû leân Afghanistan vaø Trung AÙ, coøn veà phía Nam thì lan xuoáng Mathura vaø Amaravati.
Caùc chuøa taïc trong vaùch ñaù vaø ñaëc bieät laø hai töôïng Phaät khoång loà ôû Bamiyan (mieàn Trung Afghanistan) ñeàu thuoäc tröôøng phaùi ngheä thuaät Gandhara. Hai töôïng Phaät khoång loà naøy, moät töôïng cao 120 feet, töôïng thöù hai cao 175 feet (moät foot Anh daøi baèng 30.40cm) nhö vaäy, tính ra meùt, thì moät töôïng cao 53 meùt 34 vaø moät töôïng cao 36 meùt 5.
Khaép theá giôùi, khoâng coù töôïng Phaät hay töôïng cuûa baát cöù thaàn linh naøo cao ñeán nhö vaäy. Trong cuoán "Taây du kyù", Huyeàn Trang coù noùi tôùi hai töôïng Phaät naøy vôùi gioïng kính phuïc. Tuy nhieân, oâng coù phaùn xeùt sai veà ñoä cao cuûa hai böùc töôïng : moät töôïng cao 42/45 meùt vaø moät töôïng cao 30 meùt. Coù theå oâng chæ ngaém nhìn vaø cheùp theo taøi lieäu taïi choã. OÂng cho bieát laø nhaân daân ôû ñaáy tuy laø mieàn nuùi cao, nhöng raát tín ngöôõng Tam baûo laø Phaät Phaùp Taêng, ñoàng thôøi cuõng suøng baùi vaø cuùng döôøng caùc thaàn linh khaùc. Chæ taïi Bamiyan coù theå xem laø ñòa ñaàu phía Taây cuûa con ñöôøng lòch söû Tô luïa, coù ñeán 10 tu vieän Phaät giaùo vôùi nhieàu nghìn tu só.
Moät caâu hoûi : Vì sao tröôøng phaùi ngheä thuaät Gandhara laïi taïc nhöõng töôïng Phaät khoång loà nhö vaäy ?
Nhö ñaõ noùi, trong moät thôøi gian daøi töø khi Phaät nhaäp dieät cho tôùi giöõa theá kyû I tröôùc Taây lòch, vì toân troïng Ñöùc Phaät nhö laø baäc Thaùnh sieâu nhaân, sieâu phaøm, neân ngöôøi ta chæ hình dung ñöôïc Phaät qua caùc bieåu tröng nhö hoa sen, caây boà ñeà, baùnh xe vôùi con nai ñöùng caïnh, daáu chaân vôùi hai hình baùnh xe nghìn taêm…
Do ñoù, khi caùc ngheä só thuoäc tröôøng phaùi ngheä thuaät Phaät giaùo Gandhara baét ñaàu moâ taû Phaât Thích Ca döôùi daïng ngöôøi, hoï coù xu höôùng taïc ra nhöõng töôïng khoång loà, ñeå cho phaàn naøo töông xöùng vôùi tö caùch sieâu nhieân cuûa Phaät.
Ñaùng tieác laø theo nhöõng tin töùc môùi nhaát, hai töôïng Phaät khoång loà ôû Bamiyan ñaõ bò phe Taliban phaù huûy. Thaät laø moät maát maùt lôùn cho neàn vaên hoùa vaø ngheä thuaät theá giôùi. Vì ñoù laø nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät, khoâng theå coù phieân baûn thöù hai ! Andreù Malraux, nhaø vaên hoaù lôùn cuûa nöôùc Phaùp, goïi caùc coâng trình ngheä thuaät toân giaùo lôùn nhö laø nhöõng coâng trình ngheä thuaät giaù trò toaøn caàu. Nhöõng coâng trình ngheä thuaät moâ taû caùi thieâng lieâng vaø nhö Malraux noùi : "laø thuoäc veà taát caû moïi neàn vaên minh trong khoâng gian cuõng nhö trong thôøi gian "… celui de toutes les civilisations, aussi dans l’espace que dans le temps…)
(Xem Malraux – La Metamorphose des dieux. Le surnaturel. Gallimard. P.3)
Ñeå maát hai pho töôïng Phaät ôû Bamiyan, chuùng ñaõ ñeå maát hai coâng trình ngheä thuaät giaù trò toaøn caàu !
Laï thay ! Kinh Coran, baøi 2 (souriate 2), caâu thô 256 vieát : "Khoâng ñöôïc aùp ñaët trong toân giaùo".
Chuùng ta chæ coù theå hieåu ñöôïc haønh ñoäng laï luøng cuûa vò giaùo chuû soá moät cuûa chính quyeàn Taliban nhö laø moät haønh ñoäng chính trò thay vì moät haønh ñoäng toân giaùo, vì noù ngöôïc laïi tinh thaàn cuûa baøi souriate 2 cuûa kinh Coran.
(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä)
Trang
MUÏC LUÏC
Trang
chính