PHAÄT GIAÙO VAØ MOÂI TRÖÔØNG

GS. J.B. Dissanayaka

Ngaøy nay, vaøo thôøi ñieåm chuyeån sang moät theá-kyû môùi cuõng laø luùc maø chuùng ta phaûi ñoái dieän vôùi moät cuoäc khuûng hoaûng nghieâm troïng nhaát trong lòch söû nhaân loaïi; ñoù laø cuoäc khuûng hoaûng moâi sinh. Cuoäc khuûng hoaûng naøy ñöôïc xem laø nghieâm troïng bôûi vì döôøng nhö noù ñe doïa söï soáng coøn cuûa traùi ñaát cuõng nhö quaàn theå sinh thaùi, trong ñoù coù con ngöôøi vaø muoân loaøi ñoäng vaät treân haønh tinh naøy.

Danh töø moâi sinh laø chæ cho moái quan heä giöõa nhöõng cô theå soáng vaø moâi tröôøng cuûa chuùng, vaø cuoäc khuûng hoaûng moâi sinh voán naûy sinh töø moät thöïc teá laø nhöõng heä thoáng sinh thaùi töï nhieân ñang bò loaøi ngöôøi taøn phaù naëng neà. Taát nhieân, khoù coù theå traùnh khoûi moät söï taøn phaù nhö theá bôûi leõ con ngöôøi khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät phaàn cuûa thieân nhieân maø coøn laø nhaân toá ñang ñieàu khieån thieân nhieân.

Trong quaù trình vaên minh hoùa, chuùng ta döôøng nhö ñaõ ñieàu chænh sai laàm caùc moái quan heä soáng cuûa mình, chuùng ta ñaõ khai thaùc thieân nhieân ñeán noãi taïo neân traïng thaùi maát caân baèng trong heä thoáng sinh thaùi töï nhieân. Trong cuoán "Ñaïi cöông lòch söû vaên hoaù Aán Ñoä", taùc giaû Krishna Chaitanya ñaõ vieát nhö sau : "Vôùi söï gia taêng cuûa caùc khu ñoâ thò cuøng vôùi tö duy cuûa caùc nhaø quy hoaïch ñoâ thò trong vieäc môû roäng phaïm vi thaønh thò treân khaép luïc ñòa, loaøi ngöôøi ñang coù khuynh höôùng queân raèng cuoäc soáng cuûa hoï coù moái lieân heä maät thieát vôùi thieân nhieân ñeán döôøng naøo. Loaøi ngöôøi ñaõ loät boû nhöõng taám aùo choaøng xanh töôi ñang bao phuû nhöõng khu ñoài baït ngaøn, nhöõng thung luõng thoai thoaûi cuøng nhöõng doøng soâng eâm ñeàm, vaø nhö theá, hoï ñaõ tieáp tay cho moät cuoäc taán coâng laøm cho traùi ñaát bò suy yeáu, ñeå roài moät ngaøy naøo ñoù, töông lai cuûa hoï cuõng bò cuoán troâi vaøo bieån caû meânh moâng. Hoï ñaâu bieát raèng chính nhöõng khu röøng xanh töôi ñaõ baûo veä cho maët ñaát khoûi bò xoùi moøn, ñieàu tieát doøng chaûy cuûa caùc con suoái laøm saïch baàu khoâng khí maø hoï ñang thôû".

Nhaän thöùc ñöôïc söï taøn phaù nguy hieåm nhö theá, ngaøy nay nhieàu toå chöùc quoác teá ñang keâu goïi moïi ngöôøi cuøng quan taâm ñeán vaán ñeà khuûng hoaûng moâi tröôøng. Hoï ñang mong moûi nhöõng lôøi giaûi ñaùp cho vaán ñeà naøy töø caùc phía lónh vöïc xaõ hoäi maø hoï ñang ñaët nhieàu hy voïng nhö : khoa hoïc, toân giaùo, nguoàn trí tueä nhaân gian… Nhö theá, Phaät giaùo coù quan ñieåm nhö theá naøo veà vaán ñeà naøy ?

Quan ñieåm cuûa Ñöùc Phaät veà moái quan heä giöõa con ngöôøi vaø moâi tröôøng soáng ñöôïc theå hieän qua khaí nieäm "ñôøi soáng lyù töôûng" maø Ngaøi ñaõ giaûng daïy cho caùc vò gia chuû. Trong kinh An Laïc, ngoaøi vieäc trình baøy moät loaït caùc yeáu toá lyù töôûng ñöa ñeán haïnh phuùc cuûa moãi ngöôøi, Ñöùc Phaät coøn ñeà caäp ñeán vieäc "cö truù ôû moät ñòa phöông thích hôïp". Ñöùc Theá Toân ñaõ lieät keâ nhöõng yeáu toá lyù töôûng treân khi moät vò thieân thaàn khaûi thænh Ngaøi noùi veà nieàm an laïc toái thöôïng. Tuy theá, trong phaùp thoaïi naøy, Ngaøi vaãn chöa giaûng roõ theá naøo laø "thích hôïp". Nhöng chuùng ta coù theå hieåu ñöôïc yù nghóa ñoù qua nhöõng söï kieän trong cuoäc ñôøi cuûa Ngaøi cuõng nhö nguyeân taéc ñaïo ñöùc maø Ngaøi ñaõ daïy cho caùc vò Tyø kheo.

Danh töø "thích hôïp" roõ raøng laø moät thuaät ngöõ töông ñoái vaø yù nghóa cuûa noù döïa treân nhöõng caâu hoûi "thích hôïp vôùi ai ? " hay "thích hôïp vôùi ñieàu gì ?", ñieàu gì thích hôïp vôùi chö Tyø kheo nhöng laïi khoâng thích hôïp vôùi caùc vò gia chuû vaø ngöôïc laïi. Nhöng noùi chung, theo quan ñieåm cuûa Ñöùc Phaät, moät "ñòa phöông thích hôïp" laø moät nôi coù caây coái xanh töôi, khoâng khí trong laønh.

Cuoäc ñôøi cuûa Ñöùc Phaät laø moät bieåu hieän roõ neùt cho tình yeâu thieân nhieân trong saùng cuûa Ngaøi, cuï theå laø söï gaén boù giöõa cuoäc ñôøi cuûa Ngaøi vôùi nhöõng khu röøng, nhöõng hoa vieân vaø nhöõng khu vöôøn. Chính nôi Ñaûn sinh cuûa Ngaøi cuõng noùi leân ñöôïc ñieàu ñoù. Kinh Chaitanya coù keå raèng : "Trong ñieàm öùng moäng cuûa Hoaøng haäu Ma Gia, Ñöùc phaät ñaõ thò hieän thoï thai trong hình daùng cuûa moät con baïch töôïng, voøi ñang naâng moät ñoùa hoa sen traéng. Trong luùc ñang naâng moät caønh hoa ñang nôû roä trong vöôøn Laâm Tyø Ni, Hoaøng haäu ñaõ sanh ra Thaùi töû tröôùc söï chaøo ñoùn cuûa muoân hoa töôi thaém". Taát nhieân, Ñöùc Phaät khoâng coù yù ñònh choïn löïc nôi Ngaøi ñaûn sinh, nhöng moät ñieàu chaéc chaén laø Ngaøi ñaõ coù söï choïn löïa trong nhöõng söï kieän sau ñoù.

Theo tín ngöôõng cuûa ngöôøi Aán Ñoä, nhöõng caây lôùn ñöôïc xem laø nhöõng vò chuùa teå cuûa röøng xanh vaø moãi khi caây coái sanh tröôûng xum xueâ roài vöôn cao toûa roäng thì nhöõng caây aáy ñöôïc xem laø nôi truù nguï cuûa caùc vò thieân thaàn. Caây Taát baùt la maø Ñöùc Phaät ñaõ choïn ñeå ngoài voán ñöôïc xem laø nôi truù nguï cuûa thaàn Vishnu vaø vôï cuûa vò aáy, nöõ thaàn Lashmi, vì theá caây naøy ñöôïc moïi ngöôøi thôø cuùng. Töø khi Ñöùc Phaät giaùc ngoä döôùi caây naøy, caùc nhaø thöïc vaät hoïc ñaõ ñaët teân cho caây naøy laø Ficus Regiliosa, coøn ngöôøi Phaät töû goïi caây naøy laø caây Boà ñeà. Vì caây naøy gaén lieàn vôùi cuoäc ñôøi Ñöùc Phaät vaø laø nôi thôø cuùng neân khoâng ai daùm ñoán noù, thaäm chí duø chæ moät nhaùnh thoâi. Khi Ñöùc Phaät nhaäp ñònh döôùi caây naøy, naøng Tu Xaø Ñeà ñaõ ñem gaïo söõa daân cuùng vò thaàn cuûa caây naøy, vaø naøng ñaõ laàm Ñöùc Phaät vôùi vò thaàn aáy. Söï daâng cuùng cuûa naøng ñaõ cho thaáy ngöôøi daân ôû ñaây tin caây naøy laø nôi truù nguï cuûa thieân thaàn.

Cuoái cuøng, Ñöùc Phaät ñaõ choïn moät khu vöôøn khaùc ñeå nhaäp Nieát baøn, ñoù laø vöôøn caây sala ôû gaàn thaønh Caâu Thi Na, kinh ñoâ cuûa boä toäc Malla. Kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn keå raèng : "Treân ñoaïn ñöôøng cuoái cuøng trong chuyeán vaân du veà Caâu Thi Na cuøng vôùi A Nan, vò thò giaû cuûa mình, Ñöùc Phaät baûo : "Naøy A Nan, ta caûm thaáy meät moûi quaù vaø muoán naèm nghæ, haõy traûi taám toïa cuï ra giöõa hai caây sala, ñaàu höôùng veà phöông Baéc". Vaø khi Ngaøi naèm xuoáng thì hai caây sala boãng nôû hoa maëc duø luùc ñoù khoâng phaûi laø muøa ra hoa. Roài nhöõng caây sala aáy tung nhöõng ñoùa hoa töôi thaém laøm thaønh moät côn möa hoa ngoït ngaøo, dòu maùt nhö ñeå tieãn ñöa ñaáng Ñaïo sö veà vôùi caûnh giôùi chôn nhö muoân thuôû".

Nhöõng tu vieän daønh cho caùc vò Tyø kheo cuõng ñöôïc xaây ôû nhöõng nôi gaàn vôùi röøng xanh, vôùi nhöõng vöôøn hoa vaø nhöõng khu vöôøn töôi thaém, bôûi nhöõng nôi nhö theá thích hôïp cho vieäc tu thieàn. Chính Ñöùc Phaät cuõng khuyeán khích caùc vò thí chuû cuûa Ngaøi neân xaây döïng caùc tu vieän ôû nhöõng nôi nhö theá. Thöïc ra, danh töø ñeå chæ cho moät tu vieän PG trong tieáng Paøli laø Vihara, nghóa ñen cuûa noù laø "moät khoaûng troáng trong röøng".

Moät trong nhöõng tu vieän ñaàu tieân maø caùc vò gia chuû ñaõ hieán cuùng cho Ñöùc Phaät laø tònh xaù Truùc Laâm naèm ôû thaønh Vöông Xaù, kinh ñoâ cuûa vöông quoác Ma Kieät Ñaø. Sôû dó tònh xaù naøy mang teân Truùc Laâm laø bôûi vì noù toaï laïc trong moät khu röøng tre. Moät tònh xaù khaùc, nôi maø Ñöùc Phaät ñaõ truù nguï trong haàu heát muøa an cö cuûa Ngaøi laø tònh xaù Kyø Hoaøn naèm ôû Xaù Veä, thuoäc vöông quoác Caâu Taùt La. Tònh xaù naøy ñöôïc xaây döïng do coâng lao cuûa tröôûng giaû Caáp Coâ Ñoäc, vì theá noù cuõng coù teân laø tònh xaù Caáp Coâ Ñoäc. Ñöùc Phaät ñaõ ôû tònh xaù naøy trong suoát 18 muøa an cö. Ngaøy nay, baát cöù ai khi vieáng thaêm thaùnh tích naøy cuõng ñeàu coù theå nhaän ra raèng, vaøo thôøi Ñöùc Phaät coøn taïi theá, nôi ñaây laø moät khu vöôøn raát trong laønh vaø yeân tónh.

Moät ñieàu thuù vò khaùc laø Ñöùc Phaät ñaõ trôû veà aån cö trong moät khu röøng mang teân Parileyyaka, gaàn nöôùc Kieàu Thöôùng Di, khi hai giaùo ñoaøn Tyø kheo coù söï baát hoøa vôùi nhau : "Bôûi hoï khoâng hoøa hôïp vaø cuõng chaúng ñeå taâm ñeán lôøi khuyeân nhuû cuûa Ñöùc Nhö Lai, neân Nhö Lai lui veà aån cö trong röøng". Nhö vaäy, Ñöùc Phaät ñaõ tìm söï khuaây khoûa trong khung caûnh yeân tónh cuûa röøng xanh moãi khi Ngaøi gaëp ñieàu baát nhö yù trong ñôøi mình.

Khoâng nhöõng caùc söï kieän veà cuoäc ñôøi Ñöùc Phaät nhö treân cho chuùng ta thaáy ñöôïc tình caûm cuûa Ngaøi ñoái vôùi thieân nhieân, maø chính lôøi giaùo giôùi cuûa Ngaøi ñoái vôùi chö Tyø kheo cuõng bieåu hieän raát roõ neùt nhöõng tình caûm ñoù. Trong luaät Tyø kheo, moät boä saùch quy ñònh veà oai nghi, giôùi luaät cuûa caùc vò Tyø kheo, coù moät hoïc giôùi ñaëc bieät lieân quan ñeán vieäc chaët phaù caây coái. Moät laàn noï, coù moät soá vò Tyø kheo ôû Alavi chaët caây ñeå söûa chöõa nhaø ôû vaø caùc vò aáy vò moät vaøi ngöôøi chæ trích raèng :"Laøm sao nhöõng Sa moân, nhöõng ngöôøi con trai thuoäc doøng hoï Thích, laïi coù theå chaët caây vaø nhôø ngöôøi khaùc chaët caây ? Nhöõng vò Sa moân naøy ñang laøm toån thöông ñeán ñôøi soáng cuûa moät sinh vaät". Khi nghe tin naøy, Ñöùc Phaät lieàn goïi caùc vò Tyø kheo aáy ñeán vaø hoûi : "Ngöôøi ta noùi raèng caùc oâng ñaõ chaët caây coái vaø nhôø ngöôøi khaùc chaët, coù phaûi khoâng ?". Chö vò Tyø kheo aáy thöa : "Baïch Ñöùc Theá Toân, ñuùng nhö theá". Ñaáng Giaùc Ngoä lieàn khieån traùch caùc vò Tyø kheo aáy vaø noùi : "Laøm sao caùc oâng, nhöõng baäc Tyø kheo, laïi coù theå chaët caây coái vaø nhôø ngöôøi khaùc chaët ñöôïc". Naøy chö Tyø kheo, khoâng neân laøm nhöõng ñieàu khieán cho ngöôøi khaùc khoâng haøi loøng. Vì theá, naøy caùc Tyø kheo, hoïc giôùi naøy phaûi ñöôïc thieát laäp : Neáu Tyø kheo taøn phaù söï sanh tröôûng cuûa caây coái thì caùc vò aáy phaïm caám giôùi". Trong thuaät ngöõ Phaät hoïc, caám giôùi treân ñöôïc xeáp vaøo moät loaïi hoïc giôùi mang teân Ba daät ñeà, vaø cuïm töø "sanh tröôûng cuûa caây coái" phaûi ñöôïc hieåu theo naêm nghóa sau : 1. Loaïi caây sanh tröôûng töø reã hay cuû. 2. Loaïi caây sanh töø nhaùnh. 3. Loaïi caây sanh töø maét caây. 4. Loaïi sanh töø veát caét treân caây. 5. Loaïi sanh töø haït.

Söï toân troïng cuûa Ñöùc Phaät ñoái vôùi caây xanh coøn ñöôïc theå hieän nhöõng neáp soáng cao ñeïp trong caùc neàn vaên hoaù khaùc nhau nhöng ñeàu thaám nhuaàn giaùo lyù Phaät giaùo ôû khaép Chaâu AÙ, vaø ñieàu ñoù ñaõ trôû thaønh moät ñeà taøi nghieân cöùu haáp daãn cuûa nhieàu ngöôøi. Ñeå keát thuùc baøi vieát naøy, toâi xin neâu ra yù kieán cuûa moät ngöôøi con vó ñaïi cuûa Aán Ñoä, cöïu Thuû töôùng Jawahar Lal Nehru : "Caàn phaûi ñöa ra moät ñieàu luaät nghieâm khaéc laø khoâng ai ñöôïc pheùp chaët ñi moät caây, neáu ngöôøi aáy chöa troàng ñöôïc hai caây môùi". Chuùng ta hy voïng raèng vôùi nhöõng kieán thöùc veà thieân nhieân, chuùng ta seõ ñöa ra ñöôïc nhieàu chieán dòch baûo veä môùi cho moâi-tröôøng.

Theo Buddhism and Green Issues

(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä
 


bullets08.gif - 0.2 KTrang MUÏC LUÏC
bullets08.gif - 0.2 KTrang chính