CAÙC GIAÙ TRÒ CUÛA NHAÂN LOAÏI
nguyeân taùc HARY JAI SINGH
Söï kieän nhöõng ngöôøi cuoàng tín Taliban phaù huûy caùc töôïng Phaät ôû Bamiyan vaøo ngaøy 5-6 thaùng 3 naêm 2001 ñaõ taïo ra moät laøn soùng phaûn khaùng maõnh lieät cuûa giôùi chöùc coù thaâm quyeàn vaø giôùi baùo chí ôû khaép moïi nôi. Söï kieän phaù huûy nhöõng coâng trình vaên hoaù, ngheä thuaät, lòch söû ñoù khoâng phaûi laø moät cô hoäi daønh cho caùc giôùi baùo chí khai thaùc trong moät hai ngaøy maø thöïc söï vaán ñeà naøy ñaõ laøm cho khoâng bieát bao nhaø trí thöùc thuoäc moò toân giaùo vaø caû khoâng toân giaùo, ñaëc bieät laø tín ñoà Phaät giaùo, khoâng khoûi ñau loøng vaø noù lieân tuïc ñöôïc phaûn aùnh treân caùc tôø baùo taïi Aán Ñoä vaø moät soá nöôùc khaùc cho tôùi ngaøy 18-03-2001 vaãn chöa chaám döùt. Haønh ñoäng cuoàng tín phaù huûy caùc coâng trình vaên hoùa, kieán truùc, ngheä thuaät cuûa Phaät giaùo noùi rieâng vaø laø di saûn vaên hoùa, lòch söû cuûa nhaân loaïi noùi chung ñaõ laøm cho nhöõng thöùc giaû, nhöõng ngöôøi laøm vaên hoaù khoâng khoûi phaûi suy nghó, chaán ñoäng vì nhöõng maát maùt lôùn lao cuûa bao theá heä tieàn nhaân ñaõ khoå coâng taïo döïng. Ñeå goùp phaàn bieåu hieän quan ñieåm khoâng theå naøo chaáp nhaän veà nhöõng haønh ñoäng phæ baùng toân giaùo cöïc ñoan, xem nheï di saûn chung cuûa nhaân loaïi theo quan ñieåm cuûa nhöõng ngöôøi cuoàng tín Taliban, tôø The Tribune (Dieãn ñaøn) ra ngaøy thöù saùu 09-03-2001 ôû Aán ñaõ vieát : "Haønh ñoäng man rôï cuûa ngöôøi Taliban ñaõ nhaán maïnh ñeán söï roãng tueách taän goác reã cuûa nhöõng gì maø ngöôøi Hoài giaùo baïo cöôøng truyeàn baù. Hoï khoâng bieát quyù troïng ñeán nhöõng giaù trò cuûa nhaân loaïi vaø caûm xuùc cuûa nhöõng toân giaùo khaùc. Vaán ñeà ôû ñaây khoâng phaûi laø vaán ñeà toân giaùo nöõa. Caùc töôïng Phaät thuoäc toaøn theå nhaân loaïi. Caùc töôïng Phaät naøy theå hieän moät soá yù töôûng ñeïp nhaát cuûa nhaân loaïi. Chuùng laø bieåu töôïng cho vaên hoaù toaøn caàu, vöôït khoûi moâ hình toân giaùo nhoû heïp. Tuy nhieân, söï thaùch thöùc thaät söï laø theá giôùi vaên minh phaûi traû lôøi nhö theá naøo veà nhöõng ngöôøi man rôï ñang hoaït ñoäng döôùi danh nghóa Hoài giaùo naøy".
Ngöôøi Taliban laïi boâi theâm moät veát nhô vaøo lòch söû "vai troø khuûng khieáp" cuûa hoï, nhaèm nhaéc laïi vôùi theá giôùi veà nhöõng haønh ñoäng töông töï ñaõ xaûy ra vaøo nhöõng thôøi ñieåm khaùc nhau vôùi nhöõng lyù do khaùc nhau trong lòch söû. Söï kieän phaù huûy thö vieän lôùn nhaát theá giôùi vaøo thôøi cuûa ñaïi ñeá Alexandra ôû Ai Caäp laø moät tröôøng hôïp gaây chaán ñoäng. Thö vieän ñoù phaûi chaùy maát saùu thaùng tröôøng. Ngöôøi ra leänh phaù huûy thö vieän ñoù roõ raøng laø khoâng bieát thöôûng thöùc vaø quyù troïng kieán thöùc [cuûa nhaân loaïi ñeå laïi]. Nhöng ñoái vôùi theá giôùi, vieäc ñoát chaùy nhö vaäy laø moät thaûm hoïa khoâng gì so löôøng ñöôïc. Mullah Muhammad Omar – ngöôøi ra leänh huûy phaù töôïng Phaät ôû Bamiyan khoâng hieåu gì veà giaù trò di saûn ngheä thuaät vaø vaên hoùa. Trong khoaûng 1500 naêm xaûy ra hai söï kieän khaùc bieät. Suoát thôøi gian 1500 naêm naøy, nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa cöïc ñoan döôùi caùc hình daïng khaùc nhau khoâng töø boû ñöôïc söï cuoàng tín cuûa hoï. Ñieàu khaùc bieät ñaùng löu yù ôû ñaây laø coù leõ theá giôùi ít baïo haønh hôn söï baïo haønh cuûa hoï ngaøy nay.
Vaøo theá kyû thöùc X, Khalifa Hakun II ñaõ laøm cho Andalusia (thuoäc Boà Ñaøo Nha) thaønh trung taâm vaên hoaù cuûa Chaâu Aâu. Thö vieän cuûa oâng chöùa khoaûng 400.000 ñaàu saùch, ngöôøi keá thöøa cuûa oâng laø Al-Nansur ñaõ ra leänh huûy phaù toaøn boä. Cuøng moät tinh thaàn "phaù hoaïi caùc coâng trình vaên hoaù" (vandalism) ñaõ thuùc ñaåy Mahammad bin Bakhtyan trieät phaù Tröôøng Ñaïi hoïc Nalanda, moät trung taâm hoïc vaán lôùn nhaát thôøi baáy giôø, vaøo naêm 1197 TL. Nhöõng ngöôøi cöïc ñoan cuûa Indonesia coù laàn chuû taâm ñaët mìn phaù huûy ngoâi chuøa ôû Borobudur - moät kyø quan kieán truùc coù taàm côõ theo loái kieán truùc phoái hôïp giöõa Phaät giaùo vaø Aán giaùo, baây giôø cuõng laø di saûn cuûa theá giôùi. Nhöõng ngöôøi cöïc ñoan toân giaùo thöôøng thöôøng choáng laïi vieäc nghieân cöùu trieát hoïc vaø khoa hoïc, ñoù laø ñieàu heát söùc roõ raøng. Vì vaäy, khi theá giôùi ñang môû taàm nhìn tröôùc nhöõng ñieàu kyø dieäu cuûa tö töôûng Hy Laïp vaøo thôøi trung coå, thì nhöõng ngöôøi cöïc ñoan laïi kheùp kín taâm trí cuûa hoï laïi tröôùc taát caû hình thaùi hoïc vaán. Do ñoù, khi Chaâu Aâu ñi qua giai ñoaïn caûi caùch lôùn (great reformation), giai ñoaïn phuïc höng (the renaissance) vaø thôøi kyø bieän chöùng (the age of reason), thì theá giôùi Hoài giaùo vaøo nhöõng ngaøy ñoù, noùi chung vaãn trô trô tröôùc nhöõng tö töôûng môùi.
Thaät laø moät ñieàu ñaùng tieác, moät vaøi yeáu toá phaù hoaïi ñaõ phuû nhaän taát caû nhöõng gì cuûa ngöôøi Hoài giaùo veà söï saùng taïo vaø veû ñeïp trong neàn vaên minh nhaân loaïi. Ngaøy nay, chuû nghóa cöïc ñoan cuûa ngöôøi Taliban troâng gioáng nhö chuû nghóa cöïc ñoan cuûa thôøi trung coå (middle ages fanaticism), ñaùng lyù laø khoâng coù chaân ñöùng trong theá kyû XXI naøy.
Ngöôøi Taliban muoán xoaù saïch [ nhöõng di saûn vaên hoaù vaø bieán Afghanistan thaønh maûnh ñaát hoang vu. Chieán tranh xaûy ra, ñaàu tieân choáng laïi Lieân bang Xoâ vieát vaø ngay trong chính quaân nguõ cuûa hoï, coù ngöôøi thaät söï ñaõ ñöa ñaåy Afghanistan vaøo thôøi ñaïi ñoà ñaù (stone age). Haøng ngaøn ngöôøi ñaõ vaø ñang troán chaïy ñaát nöôùc cuûa hoï, ngay caû nguy hieåm ñeán tính maïng cuûa hoï.
Ngöôøi traán thuû tieàn traïm ôû Peshawar (Pakistan) vieát nhö sau : "Thöïc söï, nhöõng ngöôøi cöïc ñoan vaø baïo ñoäng, laø daáu xaùc nhaän tieâu chuaån veà vaên hoaù cuûa ngöôøi Taliban ngaøy nay, hoaøn toaøn khoâng phuø hôïp vôùi Hoài giaùo. "Moät vaøi hoïc giaû Hoài giaùo noùi raèng khoâng coù choã cho moät chính theå thuoäc chính trò thaàn quyeàn trong kinh Qu’ran. Moät vaøi ngöôøi khaùc noùi raèng khoâng coù choã cho moät chuû nghóa theá tuïc (secularism) toàn taïi trong xaõ hoäi Hoài giaùo. ÔÛ ñaây, cuõng caàn neân bieát raèng, Phaät giaùo laø toân giaùo duy nhaát xuaát phaùt töø noãi thoáng khoå cuûa con ngöôøi. Chaøng thanh nieân Siddhartha ñaõ chaán ñoäng vì noãi khoå ñau ñoù. Ngöôøi ñaõ töø boû ngoâi baùu. Khoâng coù toân giaùo naøo coù leõ coù ñöôïc nieàm caûm höùng töông töï. Vieäc baïo haønh ñoái vôùi moät toân giaùo thaùnh thieän nhö vaäy cho chuùng ta thaáy baûn chaát thaät cuûa ngöôøi Taliban. Hoï laø nhöõng ngöôøi phaù hoaïi caùc coâng trình vaên hoùa voâ taâm cuûa thôøi ñaïi chuùng ta.
Coù leõ Samuel P. Huntinton, moät giaùo sö Myõ noåi tieáng vaø laø taùc giaû cuûa taùc phaåm Söï xung ñoät cuûa caùc neàn vaên minh (The clash of civilizations) ñaõ tieân ñoaùn. OÂng ñaõ ñoaùn tröôùc söï noåi loaïn cuûa ngöôøi Taliban. Lôøi tieân tri cuûa oâng veà söï xung ñoät cuûa caùc neàn vaên minh döôøng nhö ñang trôû thaønh söï thaät. Söï xuùc phaïm ôû Bamiyan vaø cuûa nhöõng ngöôøi Hoài giaùo maø ngöôøi Taliban ñang ñaùnh cuoäc chöùng minh lôøi tieân ñoaùn cuûa oâng laø ñuùng. Theá giôùi vaãn chöa thoaùt khoûi caùc baøn tay cuûa nhöõng ngöôøi cöïc ñoan toân giaùo daãn daét. Ñieàu ñoù khoâng theå naøo ñöôïc. Caû Hitler vaø Mussolini coù theå uoán naén theá giôùi nhö hoï muoán ö ? Caû hai ñeàu thaát baïi. Nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa cöïc ñoan naøy cuõng khoâng theå naøo thaønh coâng ñöôïc.
Nhaân daân cuûa ñaát nöôùc Aán Ñoä thaät söï phaûi xin loãi cho nhöõng gì ñaõ xaûy ra ôû phiaù nhaân daân Afghanistan. Hoï laø baø con chuù baùc cuûa chuùng toâi. Hoaøng haäu Kaikeyi cuûa thieân anh huøng ca Ramayana vaø hoaøng haäu Gandhari cuûa thieân söû thi Mahabharata coù queâ höông ñeàu ôû Afghanistan caû. Afghanistan ñaõ töøng laø trung taâm chính cuûa Phaät giaùo döôùi caùc trieàu ñaïi Kushan.
Vöông trieàu Kushan, moät trong nhöõng vöông trieàu lôùn nhaát, thuû ñoâ toaï laïc ôû Purushapura (Peshawar ngaøy nay) traûi daøi töø Mathura ñeán Trung Quoác, bao boïc caû Trung AÙ. Kaniska (Ka Ni Saéc Ca), moät trong nhöõng vò hoaøng ñeá vó ñaïi cuûa Aán Ñoä, ñaõ toå chöùc cuoäc taäp keát kinh ñieån Phaät giaùo laàn thöù tö taïi Kasmir. Phaät giaùo töø Kasmir vaø Afghanistan ñaõ truyeàn ñeán Trung AÙ vaø Trung Quoác. Vaø Bamiyan luùc baáy giôø laø traïm döøng chaân cho caùc ñoaøn thöông gia vaø caùc ñoaøn löõ haønh treân con ñöôøng Tô luïa (Silk Route).
Cho ñeán khi Hoài giaùo du nhaäp, Afghanistan laø moät trung taâm höng thònh vaø laø moät phaàn cuûa neàn vaên minh Aán Ñoä vó ñaïi. Nhöõng ngöôøi Afghanistan ñaõ laøm gì cho chính hoï ! Hieän töôïng ngöôøi Taliban laø moät söï thaùch thöùc lôùn nhaát veà xaõ hoäi, vaên hoaù, chính trò, trieát hoïc vaø an ninh toaøn theá giôùi. Vieäc phaù huûy caùc töôïng Phaät cuûa ngöôøi Taliban laø moät chuû nghóa voâ cuøng tieâu cöïc, ñaõ xeù naùt taát caû nhöõng lôøi daïy cao thöôïng cuûa Hoài giaùo. Moái nguy hieåm ôû ñaây naèm ngay trong chuû nghóa cöïc ñoan maø raát thöôøng xuyeân vöôït qua ranh giôùi ñòa lyù cuûa noù. Chuùng ta ñaõ thaáy caùc yeáu toá taùc haïi ñaõ phaûn öùng nhö theá naøo veà caùc töôïng Phaät baèng ñaù khoång loà vaø xa xöa ôû Bamiyan, cuøng vôùi caùc coâng trình ngheä thuaät tröôùc Hoài giaùo ñaõ ñöôïc minh hoïa trong caùc hình töôïng tuyeät taùc naøy. Caùc böùc töôïng ôû Bamiyan laø moät kho taøng quyù giaù cuûa nhaân loaïi vaø moät phaàn di saûn voâ cuøng phong phuù cuûa nhaân loaïi.
Söï ñoùng goùp cuûa Phaät giaùo ñoái vôùi neàn vaên hoaù phong phuù cuûa Chaâu AÙ ñaõ töøng raát nhieàu veà caùc phöông dieän khaùc nhau. Noù bieåu töôïng cho moät lyù töôûng phoå quaùt. Vì vaäy thaät laø xaáu hoå ñoái vôùi nhöõng ngöôøi coù nhieäm vuï baûo veä neàn vaên hoaù cuûa nhaân loaïi laïi khoâng coù caâu traû lôøi naøo veà chuû nghóa man rôï cuûa thôøi trung coå naøy.
Chuû tröông phaù huûy caùc coâng trình vaên hoaù traéng trôïn naøy laøm cho ta thaáy söï baát löïc cuûa nhöõng löïc löôïng daân chuû cuûa theá giôùi vaø caùc cô quan thuoäc Lieân hieäp quoác. Caùc cô quan vaø löïc löôïng naøy thöôøng ñöôïc khoaùc chieác aùo giaù trò cuûa nhaân loaïi, doøng chaûy vaên hoaù khoâng bieân giôùi vaø söï baûo toàn caùc di saûn chung, nhö : ngheä thuaät, vaên hoïc, kieán truùc, chuøa thaùp v.v… noùi chung laø taát caû nhöõng gì thuoäc ñaïi loaïi nhö vaäy. Taïi sao hoï laïi boù tay ?
"Khoâng caàn ñaët laïi vaán ñeà nöõa, Phaät giaùo laø moät trong nhöõng saûn phaåm vó ñaïi cuûa traùi tim ngöôøi Meï Aán Ñoä". Thi haøo Rabindranath Tagore ñaõ töøng phaùt bieåu moät caùch coâ ñoïng nhö vaäy. OÂng cuõng ñaõ töøng tuyeân boá : "Toân giaùo vó ñaïi cuûa Ñöùc Phaät ñaõ töøng truyeàn baù tinh thaàn hôïp nhaát soáng ñoäng treân moät phaàn lôùn maûnh ñaát Chaâu AÙ. Noù hoaøn toaøn ruùt khoûi caùc cuoäc chaïy ñua vaø phuïc hoài nieàm hy voïng vaø nieàm tin cuûa ngöôøi chaâu AÙ, thoaùt khoûi söï roái loaïn vaø tìm kieám baûn ngaõ".
Haønh ñoäng man rôï cuûa ngöôøi Taliban ñaõ nhaán maïnh ñeán söï roãng tueách taän goác reã cuûa nhöõng gì maø ngöôøi Hoài giaùo baïo cöôøng truyeàn baù. Hoï khoâng bieát quyù troïng ñeán nhöõng giaù trò cuûa nhaân loaïi vaø caûm xuùc cuûa nhöõng toân giaùo khaùc. Vaán ñeà ôû ñaây khoâng phaûi laø vaán ñeà toân giaùo nöõa. Caùc töôïng Phaät thuoäc toaøn theå nhaân loaïi. Caùc töôïng Phaät naøy theå hieän moät soá yù töôûng ñeïp nhaát cuûa nhaân loaïi. Chuùng laø bieåu töôïng cho vaên hoaù toaøn caàu, vöôït khoûi moâ hình toân giaùo nhoû heïp. Tuy nhieân, söï thaùch thöùc thaät söï laø theá giôùi vaên minh phaûi traû lôøi nhö theá naøo veà nhöõng ngöôøi man rôï ñang hoaït ñoäng döôùi danh nghóa Hoài giaùo naøy.
Baïo haønh laø moät trong nhöõng thaùch thöùc lôùn nhaát maø chuùng ta phaûi ñoái maët ngaøy nay. Dó nhieân, giaän döõ vaø traû thuø baèng caùc phöông tieän baïo löïc khoâng phaûi laø ñaùp aùn. Cuõng vaäy, nhöõng ngöôøi vaø nhöõng quoác gia ñaõ vaên minh haõy töï hoûi laïi chính mình veà nhöõng laàm laïc naøy vaø haõy suy nghó caùc phöông thöùc vaø caùc phöông tieän ñeå ñaùnh baïi nhöõng tö töôûng cuûa caùc vieäc laøm gaây maâu thuaãn, laøm ly khai chaân lyù, ly khai caùc giaù trò cuûa nhaân loaïi, tình thöông yeâu ñaïi ñoàng vaø tình höõu nghò. Tagore ñaõ nhìn thaáy ngay trong Ñöùc Phaät moät söï bieåu hieän hoaøn haûo cuûa moät baäc Toái Thöôïng, "hieän dieän trong chính baûn thaân Ngaøi taát caû moïi ngöôøi trong moïi thôøi ñaïi, treân khaép moïi mieàn, vaø taâm thöùc cuûa Ngaøi khoâng heà bò caùc böùc töôøng bieân giôùi cuûa tuoåi taùc, chuûng toäc hay quoác gia laøm thöông toån.
GIAÙC HOAØNG dòch
(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä)
Trang
MUÏC LUÏC
Trang
chính