Tieáp theo chuû ñeà "Voâ thöôøng" NSGN giôùi thieäu ñeán ñoäc-giaû chuû ñeà "Nghieäp" qua cuoäc ñoái thoaïi giöõa thaày Matthieu Recard, ngöôøi Phaùp, tieán só sinh vaät hoïc vaø nhaø khoa hoïc Trònh Xuaân Thuaän, ngöôøi Myõ goác Vieät, giaùo sö vaät lyù thieân vaên, giaùo sö Ñaïi hoïc Virginia, hieän nghieân cöùu taïi Vieän Coâng Ngheä hoïc California. Cuoäc ñoái thoaïi naøy thuoäc chöông VIII cuûa taùc phaåm Voâ bieân trong loøng baøn tay (L’infini dans la paume de la main), xung quanh caùc vaán ñeà; Khaùi nieäm cuûa Phaät giaùo veà nghieäp ? Thuyeát nghieäp lieân heä theá naøo vôùi luaät nhaân quaû vaø tö töôûng ñònh nghieäp ? Neáu theo ñaïo Phaät, caùi "ta" vaø con ngöôøi caù nhaân laø aûo aûnh thì caùi gì luaân hoài trong söï taùi sinh ? Ñaây laø quan ñieåm cuûa caùc nhaø khoa hoïc, NSGN xin giôùi thieäu nguyeân vaên qua baûn dòch cuûa GS. Minh Chi.
Matthieu Recard (Matthieu) : Veà töø nguyeân maø noùi, karma coù nghóa laø "haønh ñoäng". Nhöõng ñieàu chuùng ta laøm, noùi vaø suy nghó khoâng nhöõng coù moät taàm quan troïng veà ñaïo ñöùc maø chuùng coøn taïo ra theá giôùi cuûa chuùng ta. Nhaän thöùc cuûa chuùng ta ñoái vôùi theá giôùi laø keát quaû cuûa toaøn boä thöïc nghieäm cuûa taâm thöùc chuùng ta töø nhieàu ñôøi, nhieàu kieáp. Ngöôïc laïi, taâm thöùc ñoù laïi bò chi phoái bôûi caáu truùc cuûa thaân theå, boä naõo, vaø heä thaàn kinh chuùng ta. Ñaây laø moät ví duï nöõa cuûa luaät töông taùc nhaân quaû (causaliteù reùciproque). Chaéc chaén laø con ngöôøi nhaän thöùc vuõ truï khaùc vôùi baày ong vaø baày dôi. Caùch thöùc hoaït ñoäng cuûa taâm thöùc chuùng ta gaén lieàn vôùi caùi maø chuùng ta goïi laø vuõ truï cuûa "chuùng ta". Do coù nhöõng thöïc nghieäm töông tôï nhau trong nhieàu kieáp quaù khöù, maø coù nhöõng coäng ñoàng loaøi höõu tình coù moät nhaän thöùc töông töï nhau veà theá giôùi. Ñoù laø keát quaû cuûa caùi maø ñaïo Phaät goïi laø coäng nghieäp (karma collectif) noùi leân nhaän thöùc chung cuûa chuùng ta ñoái vôùi theá giôùi , ngoaøi ra, coøn coù bieät nghieäp (karma individuel) laø keát quaû cuûa kinh nghieäm caù nhaân cuûa moãi ngöôøi.
GS. Trònh Xuaân Thuaän (GS. Thuaän) : Nhaän thöùc veà theá giôùi coù theå khaùc nhau giöõa caùc sinh vaät trong caùc theá giôùi khaùc nhau trong vuõ truï naøy, thí duï, nhöõng sinh vaät soáng ôû moät haønh tinh khaùc, coù moät vì sao khaùc laøm maët trôøi, nhöng theo toâi nghó, nhaän thöùc cuûa hoï ñoái vôùi theá giôùi, coù theå khoâng khaùc bieät laém so vôùi nhaän thöùc cuûa chuùng ta, bôûi leõ, taát caû ñeàu cuøng coù moät lòch söû vuõ truï, gioáng nhau, ñeàu laø saûn phaåm cuûa thay ñoåi quaù trình chuyeån nghieäp, baèng caùch taùc ñoäng vaøo noù, tröôùc khi hình thaønh quaû vui hay buoàn, toát hay xaáu. Cuõng nhö moät quaû bong boùng ñang rôi, chuùng ta coù theå baét laáy noù vaø neùm leân ôû moät ñoä cao hôn.
Cuoäc soáng chuùng ta haïnh phuùc hay baát haïnh laø keát quaû cuûa toaøn boä yù nghó, lôøi noùi vaø haønh ñoäng cuûa chuùng ta, ñöôïc thöïc hieän trong vuõ truï naøy, trong ñôøi naøy hay laø trong caùc ñôøi soáng tröôùc. Ñoù laø moät toång theå heát söùc phöùc taïp cuûa nhöõng yeáu toá töông taùc laãn nhau, maø chuùng ta coù theå thay ñoåi quaù trình, trong töøng giaây phuùt. Ñoù laø thuyeát baát ñònh nghieäp cuûa ñaïo Phaät, raát khaùc vôùi caùc thuyeát quyeát ñònh luaän hay soá meänh luaän.
Nhö vaäy, ñieàu xaûy ra cho chuùng ta trong ñôøi naøy laø keát quaû tröïc tieáp cuûa haønh ñoäng vaø tö duy cuûa chuùng ta trong caùc ñôøi soáng tröôùc. Nhö vaäy, phaûi chaêng laø thuyeát nghieäp coù lieân heä vôùi thuyeát taùi sinh, thuyeát luaân hoài qua nhieàu cuoäc soáng noái tieáp nhau. Ñoái vôùi toâi, nieàm tin veà thuyeát taùi sinh laøm giaûm nheï noãi lo aâu tröôùc söï cheát, vaø cung caáp moät giaûi thích hôïp lyù cho söï xuaát hieän nhöõng ñöùa beù thieân taøi. Mozart, môùi 5 tuoåi ñaõ laø ngheä só döông caàm xuaát saéc vaø ñaõ soaïn ñöôïc nhieàu baûn nhaïc… phaûi chaêng trong cuoäc soáng tröôùc, Mozart ñaõ laø thieân taøi aâm nhaïc ? Thuyeát taùi sinh cuõng giaûi thích vì sao coù nhöõng ñöùa treû, chöa lôùn leân ñaõ maéc nhöõng chöùng beänh hieåm ngheøo vaø phaûi ñau ñôùn voâ cuøng. Phaûi chaêng chính chuùng phaûi gaët haùi haäu quaû nhöõng haønh ñoäng cuûa chuùng trong moät kieáp tröôùc ?
Matthieu : Neáu khoâng tìn vaøo thuyeát taùi sinh, thì thaät laø khoù chaáp nhaän tình hình nhöõng ñöùa beù "voâ toäi" phaûi gaùnh chòu haäu quaû nhöõng haønh ñoäng maø döôøng nhö chuùng khoâng coù yù nieäm gì heát, khoâng coù traùch nhieäm gì heát. Nhöng thuyeát taùi sinh vaø nghieäp seõ giuùp côûi boû thaéc maéc ñoù.
GS. Thuaän : Ñaïo Phaät noùi khoâng coù "caùi ta", caùi ta laø khoâng thaät coù . Neáu khoâng coù caùi ta thì ai höôûng haïnh phuùc, ai chòu baát haïnh ?
Matthieu : Ñuùng laø coù moät söï lieân tuïc cho pheùp noùi "toâi" höôûng haïnh phuùc hay laø chòu noãi baát haïnh, theá nhöng ñoù chæ laø söï lieân tuïc cuûa moät caùi gì thay ñoåi lieân tuïc. Chính söï lieân tuïc ñoù taïo ra aûo aûnh moät caùi gì coù thaät vaø baát bieán. Cuõng nhö moät ngöôøi ñöùng xa, nhìn con soâng, hình nhö khoâng chaûy, hay laø nhìn moät ngoïn ñuoác chaùy lieân tuïc suoát ñeâm, nhöng ngoïn ñuoác ñaàu ñeâm, ngoïn ñuoác giöõa ñeâm, vaø ngoïn ñuoác cuoái ñeâm khoâng phaûi laø cuøng moät ngoïn ñuoác. Thaäm chí, qua töøng giaây phuùt, ngoïn ñuoác cuõng ñoåi khaùc. Khoâng phaûi chæ con ngöôøi maø moïi söï vaät ñeàu laø nhöõng doøng chaûy lieân tuïc cuûa nhöõng hieän töôïng noái tieáp nhau vaø moãi hieän töôïng trong doøng chaûy lieân tuïc ñoù cuõng laø voâ thöôøng, bieán ñoåi khoâng vuï noå ñaàu tieân – Big bang, vôùi caùc tinh vaân, sao vaø haønh tinh v.v… Ñoái vôùi haøng trieäu trieäu sinh vaät khoâng phaûi loaøi ngöôøi, soáng treân traùi ñaát naøy cuõng vaäy, vì coù cuøng chung moät lòch söû vuõ truï, cho neân nhaän thöùc cuûa chuùng ñoái vôùi theá giôùi coù theå khoâng phaûi laø khaùc nhau laém.
Matthieu : Ñaáy baát quaù laø do chuùng ta quaù chaáp thuû vaøo nhaän thöùc cuûa chuùng ta ñoái vôùi theá giôùi, ñeán möùc chuùng ta cho laø caùc sinh vaät khaùc cuõng thaáy theá giôùi, gaàn gioáng nhö chuùng ta thaáy. Toâi cho raèng, con kieán hay con dôi nhìn theá giôùi khaùc chuùng ta raát nhieàu. Quen thuoäc vôùi ba chieàu kích (dimension) cuûa thôøi gian, chuùng ta meät laém môùi möôøng töôïng chieàu kích thöù tö, baây giôø caùc nhaø vaät lyù hoïc noùi coù tôùi 10 hay 12 chieàu kích ! Moät sinh vaät soáng ôû bình ñoä thöù nguyeân töû (subatomic, xem ngöõ vöïng), chaéc laø thaáy theá giôùi khaùc chuùng ta raát nhieàu.
Ñöùc Phaät laø baäc Toaøn giaùc, haún laø cuõng thaáy theá giôùi raát khaùc vôùi chuùng ta. Kinh Phaät noùi tôùi moät soá theá giôùi vaø vuõ truï nhieàu nhö caùt trong bieån, vaø moâ taû chuùng moät caùch raát hình aûnh vaø khaùc laï. Coù nhöõng theá giôùi gioáng nhö baùnh xe quay voøng (phaûi chaêng ñoù laø nhöõng tinh vaân hình xoaùy – galaxies spirales), nhöõng vuõ truï hình gioáng mieäng sö töû (phaûi chaêng ñoù laø nhöõng loã ñen – trous noirs – laø loaïi thieân theå ñaëc bieät, coù troïng löïc baûn thaân lôùn ñeán noãi, khoâng coù vaät chaát hay aùnh saùng naøo coù theå thoaùt ra ñöôïc), nhöõng vuõ truï hình deïp (phaûi chaêng ñoù laø vuõ truï coù khoâng gian hai chieàu?), nhöõng vuõ truï gioáng nhö nuùi löûa ñang phun (phaûi chaêng ñoù laø nhöõng novae – laø ngoâi sao buøng noå roài tan bieán), v.v…
GS. Thuaän : Hình aûnh cuûa caùc vuõ truï theo Phaät giaùo thaät laø kyø laï. Ñöùc Phaät coù theå ñaõ noùi tôùi nhöõng sinh vaät khoâng phaûi laø loaøi ngöôøi, phaùt trieån khaùc haún chuùng ta trong moät moâi tröôøng khaùc bieät hoaøn toaøn.
Matthieu : Theo vuõ truï quan Phaät giaùo, coù tôùi saùu loaïi chuùng sinh, trong soá naøy chæ coù hai loaïi, chuùng ta coøn nhaän thöùc ñöôïc, töùc laø loaøi ngöôøi vaø loaøi ñoäng vaät, coøn boán loaïi kia thì chuùng ta khoâng bieát ñöôïc. Ñoù laø khoâng keå loaøi trôøi goïi laø Voâ saéc, töùc laø khoâng coù saéc thaân, laø moät hình thaùi soáng khoâng theå nghó baøn (baát khaû tö nghì) ñoái vôùi loaøi ngöôøi chuùng ta.
GS. Thuaän : Neáu hai loaïi bieät nghieäp vaø coäng nghieäp theo Phaät giaùo ñeàu do quaù khöù quyeát ñònh thì phaûi chaêng ñaây laø moät hình thöùc cuûa quyeát ñònh luaän (determinisme) ?
Matthieu : Khoâng, thuyeát nghieäp phaûn aùnh luaät nhaân quaû, thuyeát nghieäp khoâng phaûi laø quyeát ñònh luaän. Nghieäp laø haønh ñoäng, nghieäp do haønh ñoäng taïo ra, thì nghieäp cuõng do haønh ñoäng cuûa con ngöôøi maø thay ñoåi. Chuùng ta coù theå ngöøng. Norbert Wiener, moät trong nhöõng cha ñeû cuûa moân "Thaàn kinh cô giôùi hoïc" (Cybernetics) ñaõ duøng hình aûnh cuûa thi ca ñeå noùi leân chaân lyù ñoù cuûa ñaïo Phaät : "Chuùng ta chæ laø nhöõng doøng xoaùy cuûa moät con soâng chaûy voâ taän. Chuùng ta khoâng phaûi laø moät chaát lieäu toàn taïi maõi, maø laø nhöõng neùt ñöôøng luoân ñöôïc taùi phuïc hoài".
Moät theá kyû tröôùc Taây lòch, Milinda, vua xöù Bactriane, ñaõ ñaët caâu hoûi ñoù vôùi Ñaïi ñöùc Nagasena (Na Tieân Tyø kheo) :
- "Baïch Ñaïi ñöùc, con ngöôøi taùi sinh vôùi ngöôøi kieáp tröôùc laø moät hay laø hai ngöôøi?
- Khoâng phaûi laø moät ngöôøi cuõng khoâng phaûi laø hai ngöôøi.
- Haõy cho toâi moät ví duï.
- Neáu chuùng ta thaép moät boù ñuoác, boù ñuoác coù theå chaùy suoát ñeâm khoâng ?
-Taát nhieân coù theå
-Boù ñuoác cuoái ñeâm coù gioáng boù ñuoác nöûa ñeâm vaø boù ñuoác ñaàu ñeâm hay khoâng?.
-Khoâng
- Nhö vaäy laø coù ba ñuoác khaùc nhau ?
- Khoâng, chæ coù moät boù ñuoác ñaõ chaùy suoát ñeâm.
- Thöa Ñaïi vöông, cuõng nhö vaäy, caùc hieän töôïng noái tieáp nhau lieân tuïc, moät hieän töôïng naøy naûy sinh, thì moät hieän töôïng khaùc maát ñi. Chính vì leõ ñoù, maø ngöôøi taùi sinh khoâng phaûi laø moät ngöôøi, cuõng khoâng phaûi laø ngöôøi khaùc, so vôùi ngöôøi cuûa ñôøi soáng tröôùc".
Khaùi nieäm coù moät caùi ta thöôøng taïi, hay moät taâm thöùc thöôøng taïi, thöïc nghieäm haäu quaû cuûa nhöõng nghieäp taïo ra trong quaù khöù, vaø luaân hoài lieân tuïc töø ñôøi soáng naøy qua ñôøi soáng khaùc chæ laø moät aûo töôûng. Caùi ta aûo töôûng ñoù tuy khoâng coù moät söï toàn taïi tuyeät ñoái, nhöng vaãn toàn taïi töông ñoái, cho neân môùi coù taïo nghieäp vaø chòu haäu quaû cuûa nghieäp. Ñoù laø caùi maø kinh saùch Phaät goïi laø caùi ta giaû (giaû ngaõ), caùi ta quy öôùc.
Ngöõ vöïng :
Ñieàu khieån hoïc : Töø thoâng duïng ôû Vieät Nam chæ cho moân hoïc Cybernetics, nhöng trong baøi, toâi duøng töø "Thaàn kinh cô giôùi hoïc" theo boä töø ñieån hai taäp "Vieãn Ñoâng Anh – Haùn ñaïi töø ñieån".
Vuõ truï song haønh (Univers paralleøle) : Coù nhöõng vuõ truï song haønh vôùi vuõ truï chuùng ta, nhöng laïi caùch bieät hoaøn toaøn vôùi vuõ truï chuùng ta, khieán khoâng theå naøo quan saùt ñöôïc chuùng. Tuy nhieân, moân cô hoïc löôïng töû döï ñoaùn vaø giaû thieát phaûi coù nhöõng vuõ truï song haønh nhö vaäy vôùi vuõ truï chuùng ta.
Vuõ truï chu kyø (Univers cyclique) : Vuõ truï khoâng coù ñieåm baét ñaàu vaø ñieåm taän cuøng, maø phaùt trieån qua caùc chu kyø sinh thaønh, phaût trieån, hoaïi dieät.
Khoaûng khoâng löôïng töû (Vide quantique) : Khoaûng khoâng chöùa ñaày nhöõng haït aûo vaø phaûn haït aûo (particules virtuelles vaø antiparticules virtuelles). Nhöõng haït naøy goïi laø aûo vì sinh ra roài dieät hay töùc khaéc vôùi toác ñoä nhanh ngoaøi söùc töôûng töôïng, do vaäy maø khoâng theå quan saùt chuùng ñöôïc. Haït aûo bao giôø cuõng xuaát-hieän vôùi phaûn haït aûo (xin xem laïi lôøi phaùt-bieåu cuûa giaùo sö Thuaän).
(Nguyeät-san Giaùc Ngoä)
Trang MUÏC LUÏC