Ñaây laø moät vaán ñeà quan troïng, vaán ñeà ñaïo ñöùc Phaät giaùo, vì chuùng ta coù theå noùi taát caû nhöõng lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät ñeàu tröïc tieáp hay giaùn tieáp lieân heä ñeán vaán ñeà ñaïo ñöùc vaø chuùng ta caàn phaûi ñònh nghóa ñaïo ñöùc Phaät giaùo nhö theá naøo tröôùc heát cho phuø hôïp vôùi duïng yù thuyeát phaùp ñoä sanh cuûa Ngaøi, sau ñeå öùng duïng neàn ñaïo ñöùc aáy vaøo theá giôùi loaøi ngöôøi cuûa chuùng ta, ñaëc bieät laø con ngöôøi hieän ñaïi cuûa chuùng ta.
Khi Ngaøi tuyeân boá: "Naøy caùc Tyø kheo, xöa cuõng nhö nay Ta chæ noùi leân söï khoå vaø söï dieät khoå" (Trung Boä I, 140), lôøi tuyeân boá xaùc nhaän Ngaøi chæ daïy cho loaøi ngöôøi bieát ñeán khoå vaø söï dieät khoå trong suoát 45 naêm thuyeát phaùp cuûa Ngaøi. Chuùng ta ñöôïc bieát trong kinh Chuyeån Phaùp Luaân, baûn kinh ñaàu tieân cuûa Ngaøi thuyeát phaùp cho 5 vò tröôùc kia cuøng tu khoå haïnh vôùi Ngaøi, Ngaøi ñaõ tuyeân boá: "Ñaây laø khoå, ñaây laø khoå caàn phaûi ñöôïc bieát, ñaây laø khoå ñaõ ñöôïc bieát; ñaây laø khoå taäp, ñaây laø khoå taäp caàn ñöôïc ñoaïn dieät; ñaây laø khoå dieät, ñaây laø khoå dieät caàn phaûi chöùng ngoä, ñaây laø khoå dieät, ñaây laø khoå dieät ñaõ ñöôïc chöùng ngoä; ñaây laø con ñöôøng ñöa ñeán khoå dieät, ñaây laø con ñöôøng ñöa ñeán khoå dieät caàn phaûi haønh trì, ñaây laø con ñöôøng ñöa ñeán khoå dieät ñaõ ñöôïc haønh trì". Khoâng nhöõng vaäy, Ngaøi coøn khuyeân caùc ñeä töû xuaát gia cuûa Ngaøi: "Naøy caùc Tyø kheo, haõy du haønh, vì haïnh phuùc cho quaàn sanh, vì an laïc cho quaàn sanh, vì loøng thöông töôûng cho ñôøi, vì lôïi ích, vì haïnh phuùc, vì an laïc cho chö Thieân vaø loaøi ngöôøi" (Töông Öng I, 128). Nhöõng lôøi tuyeân boá treân cuûa ñöùc Phaät neâu roõ hoaøi baõo tha thieát cuûa Ngaøi laø cöùu khoå ñoä sanh, dieät khoå öu, ñem laïi hyû laïc cho taát caû loaøi höõu tình. Vaø nhö vaäy chuùng ta coù theå ñònh nghóa, ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng ñem laïi haïnh phuùc vaø an laïc cho moïi loaøi chuùng sanh, ñaëc bieät laø loaøi ngöôøi chuùng ta. Toâi ñaëc bieät nhaán maïnh ñaây laø moät neáp soáng, khoâng phaûi laø nhöõng lôøi daïy luaân lyù haïnh kieåm caàn phaûi theo moät caùch maùy moùc thuï ñoäng. Vaø neáp soáng aáy phaûi ñöôïc ñem ra haønh trì, thöïc hieän, khoâng phaûi laø ñeå leã baùi, caàu xin. Coù thöïc hieän, ngöôøi haønh trì môùi ñöôïc höôûng haïnh phuùc, an laïc, thieát thöïc hieän taïi vaø ngay trong ñôøi naøy (Sanditthiko akaøliko), coù theå thaáy bieát ñöôïc (ehipassiko), khoâng phaûi laø moät caûnh giôùi thieân ñöôøng xa xaêm töôûng töôïng. Moät soá lôøi daïy sau ñaây cuûa ñöùc Phaät caøng chöùng minh roõ nhöõng lôøi daïy cuûa Ngaøi laø höôùng ñeán dieät khoå vaø ñem vui cho chuùng sanh: "Thaønh töïu 5 phaùp naøy, naøy caùc Tyø kheo, Tyø kheo ngay trong hieän taïi soáng ñau khoå, vôùi toån naõo, vôùi öu naõo, vôùi nhieät naõo, sau khi thaân hoaïi maïng chung ñöôïc chôø ñôïi laø aùc thuù. Theá naøo laø 5? ÔÛ ñaây naøy caùc Tyø kheo, Tyø kheo khoâng coù loøng tin, khoâng coù loøng xaáu hoå, khoâng coù loøng sôï haõi, bieáng nhaùc vaø aùc tueä. Thaønh töïu 5 phaùp naøy, naøy caùc Tyø kheo, Tyø kheo ngay trong hieän taïi soáng an laïc, khoâng coù toån naõo, khoâng coù öu naõo, khoâng coù nhieät naõo; vaø sau khi maïng chung, ñöôïc chôø ñôïi laø coõi laønh. Theá naøo laø 5? Naøy caùc Tyø kheo. Tyø kheo coù loøng tin, coù loøng hoå theïn, coù loøng sôï haõi, tinh caàn, tinh taán, coù trí tueä…" (Taêng Chi I, 11).
Moät lôøi daïy tieáp, caøng nhaán maïnh theâm: "Thaønh töïu 5 phaùp naøy, naøy caùc Tyø kheo, Tyø kheo ñem laïi haïnh phuùc cho mình, vaø ñem laïi haïnh phuùc cho ngöôøi. Theá naøo laø 5? ÔÛ ñaây naøy caùc Tyø kheo, Tyø kheo töï mình ñaày ñuû giôùi haïnh vaø khuyeán khích ngöôøi khaùc ñaày ñuû giôùi haïnh. Töï mình ñaày ñuû thieàn ñònh vaø khuyeán khích ngöôøi khaùc ñaày ñuû thieàn ñònh. Töï mình ñaày ñuû trí tueä vaø khuyeán khích ngöôøi khaùc ñaày ñuû trí tueä. Töï mình ñaày ñuû giaûi thoaùt vaø khuyeán khích ngöôøi khaùc ñaày ñuû giaûi thoaùt. Töï mình ñaày ñuû giaûi thoaùt tri kieán vaø khuyeán khích ngöôøi khaùc ñaày ñuû giaûi thoaùt tri kieán. Ñaày ñuû 5 phaùp naøy, naøy caùc Tyø kheo, tyø kheo ñem laïi haïnh phuùc cho mình vaø ñem laïi haïnh phuùc cho ngöôøi" (Taêng Chi II, 20).
Neáu ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng ñem laïi haïnh phuùc an laïc, neáp soáng aáy cuõng laø moät neáp soáng ñeà cao con ngöôøi, ñöa con ngöôøi vaøo moät vò trí toái thöôïng, xaùc ñònh con ngöôøi coù khaû naêng ñoaïn tröø moïi khoå naõo, chaám döùt sanh töû luaân hoài. Lôøi cuûa Ngaøi laø caû moät hình aûnh linh ñoäng cuûa moät con ngöôøi döïa treân söùc maïnh con ngöôøi, töï mình ñi tìm ñaïo, töï mình tu khoå haïnh, töï mình haønh thieàn cho ñeán khi chöùng quaû, khoâng nhôø moät thaàn löïc naøo, khoâng yû laïi moät thieân löïc naøo. Khi ñeán tìm ñaïo vôùi ngaøi Alarakalama, vò ñaõ chöùng thieàn Voâ sôû höõu xöù, Ngaøi suy nghó: "Khoâng phaûi chæ Alarakalama coù loøng tin, Ta cuõng coù loøng tin. Khoâng phaûi chæ Alarakalama coù tinh taán, Ta cuõng coù tinh taán. Khoâng phaûi chæ Alarakalama coù nieäm, Ta cuõng coù nieäm. Khoâng phaûi chæ Alarakalama coù ñònh, Ta cuõng coù ñònh. Khoâng phaûi chæ Alarakalama coù tueä, Ta cuõng coù tueä". Vôùi nhöõng suy nghó nhö vaäy, vaø vôùi khaû naêng töï löïc töï cöôøng, Ngaøi kieân trì tu taäp vaø chöùng ñöôïc quaû Voâ sôû höõu xöù nhö Alarakalama ñaõ chöùng. Khi Ngaøi töï chöùng nghieäm treân baûn thaân raèng khoå haïnh khoâng ñöa ñeán giaùc ngoä, Ngaøi lieàn töø boû khoå haïnh, haønh trì thieàn ñònh, chöùng ñöôïc sô thieàn, thieàn thöù hai, thieàn thöù ba, thieàn thöù tö, chöùng ñöôïc tuùc maïng minh, thieân nhaõn minh, laäu taän minh, giaûi thoaùt khoûi caùc laäu hoaëc, thaønh baäc Chaùnh ñaúng Chaùnh giaùc. Nhö vaäy ñôøi Ngaøi töø khi taàm ñaïo ñeán khi giaùc ngoä, chöùng minh moät caùch cuï theå raèng, vôùi thaân con ngöôøi, vôùi yù chí noã löïc con ngöôøi, vôùi nieäm löïc, ñònh löïc vaø tueä löïc con ngöôøi, khoâng nhôø vaø yû laïi moät ai, Ngaøi ñaõ ñaït ñöôïc cöùu caùnh phaïm haïnh toái thöôïng, Ngaøi chöùng minh raèng, khoâng quaù ñau khoå trong caûnh giôùi ñòa nguïc, khoâng quaùsung söôùng trong caûnh giôùi chö Thieân, chæ vôùi thaân con ngöôøi, tueä tri ñöôïc ñau khoå ñeå vöôït qua ñau khoå, tueä tri ñöôïc laïc ñeå giaûi thoaùt khoûi thieân laïc, ñaït ñöôïc giaûi thoaùt laïc ñeå thaønh baäc Chaùnh giaùc.
Nhö vaäy ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng ñeà cao vò trí con ngöôøi vaø chöùng minh raèng con ngöôøi coù khaû naêng ñaït ñeán giaûi thoaùt toái thöôïng neáu con ngöôøi coù ñuû yù chí vaø noã löïc cuûa con ngöôøi, neáu con ngöôøi taêng tröôûng ñöôïc nieäm löïc, ñònh löïc vaø thieàn löïc cuûa con ngöôøi, neáu con ngöôøi phaùt huy ñöôïc tueä löïc, giaûi thoaùt löïc cuûa con ngöôøi. Böôùc theâm böôùc nöõa, ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng trong saïch, thanh tònh vaø laønh maïnh, vì chæ coù moät ñôøi soáng thanh tònh môùi baûo ñaûm ñöôïc moät ñôøi soáng haïnh phuùc. Trong kinh Ví Duï Taám Vaûi (Trung Boä I – soá 7), ñöùc Phaät xaùc nhaän moät taám vaûi caåu ueá ñem nhuoäm seõ ñöôïc moät maøu nhuoäm khoâng toát ñeïp. Cuõng vaäy, coõi aùc chôø ñôïi moät taâm caåu ueá. Traùi laïi, moät taám vaûi thanh tònh, trong saïch ñem nhuoäm seõ ñöôïc moät maøu nhuoäm toát ñeïp. Cuõng vaäy, coõi thieän chôø ñôïi moät taâm thanh tònh. Nhö vaäy haïnh phuùc chæ ñeán vôùi moät taâm trong saïch, khoâng ñeán vôùi moät taâm caåu ueá. Roài ñöùc Phaät keå 16 caåu ueá taâm, trong aáy tham saân si laø chính, caàn phaûi taåy saïch vaø ñoaïn tröø, nhôø loøng tònh tín baát ñoäng ñoái vôùi Ba Ngoâi Baùu (Tam Baûo), nhôø chöùng ñöôïc nghóa tín thoï vaø phaùp tín thoï. "Töø nôi ñaây, haân hoan lieân heä ñeán phaùp sanh; töø haân hoan, hyû khôûi leân. Töø hyû thaân ñöôïc khinh an. Thaân khinh an, caûm giaùc ñöôïc laïc thoï. Vôùi laïc thoï, taâm ñöôïc thieàn ñònh. (Trung Boä I, 37a-37B). Muoán chöùng ñöôïc thieàn ñònh phaûi ñoaïn tröø 5 trieàn caùi ñöôïc xem nhö laø caåu ueá cuûa taâm vaø thay theá baèng 5 thieàn chi taàm töù, hyû, laïc vaø nhöùt taâm. Muoán chöùng quaû A la haùn, phaûi ñoaïn tröø ba laäu hoaëc: duïc laäu, höõu laäu, voâ minh laäu; phaûi taåy saïch möôøi kieát söû: thaân kieán, nghi, giôùi caàm thuû, tham, saân, saéc aùi, voâ saéc aùi, maïn, traïo cöû vaø voâ minh. Cuõng phaûi ñoaïn tröø 7 tuøy mieân: tham tuøy mieân, saân tuyø mieân, kieán tuøy mieân, nghi tuøy mieân, maïn tuøy mieân, höõu tham tuøy mieân, voâ minh tuøy mieân; vaø caùc trieàn caùi, kieát söû, laäu hoaëc, tuøy mieân ñöôïc xem nhö caáu ueá cuûa taâm. Vaø nhö vaäy moät taâm trong saïch chôø ñôïi laø haïnh phuùc, an laïc; moät taâm caáu ueá chôø ñôïi laø khoå ñau, saàu muoän. Noùi ñeán caåu ueá töùc laø noùi ñeán baát thieän, noùi ñeán trong saïch töùc laø noùi ñeán thieän laønh, nhö bieát bao nhieâu lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät veà vaán ñeà naøy. Chuùng ta ñeàu nhôù caâu:
Khoâng laøm moïi ñieàu aùc,
Thaønh töïu caùc haïnh laønh,
Taâm yù giöõ trong saïch,
Chính lôøi chö Phaät daïy.
(Phaùp Cuù 183)
Soá phaän chôø ñôïi keû aùc vaø baäc thieän ñöôïc phaân bieät roõ raøng:
Moät soá sinh baøo thai,
Keû aùc sinh ñòa nguïc,
Ngöôøi thieän leân coõi trôøi,
Voâ laäu chöùng Nieát baøn
(Phaùp cuù 126)
Hay caâu:
Aùc haïnh khoâng neân laøm
Laøm xong chòu khoå luïy.
Thieän haïnh aét neân laøm,
Laøm xong khoâng aên naên.
(Phaùp Cuù 319)
Söï sai khaùc giöõa ngöôøi aùc vaø baäc thieän cuõng ñöôïc phaân bieät roõ:
Ngöôøi laønh daàu ôû xa,
Saùng toû nhö nuùi tuyeát.
Keû aùc daàu ôû gaàn
Nhö teân baén ñeâm ñen.
(Phaùp Cuù 309)
Khi ñöôïc du só Vacchagota yeâu caàu giaûng vaén taét caùc phaùp thieän vaø caùc phaùp baát thieän, Theá Toân phaân tích roõ nhö sau: "Tham laø baát thieän, voâ tham laø thieän. Saân laø baát thieän, voâ saân laø thieän. Si laø baát thieän, voâ si laø thieän. Nhö vaäy ba phaùp laø baát thieän, ba phaùp laø thieän. Saùt sanh laø baát thieän, töø boû saùt sanh laø thieän, Laáy cuûa khoâng cho laø baát thieän, töø boû laáy cuûa khoâng cho laø thieän. Taø haïnh trong caùc duïc laø baát thieän, töø boû taø haïnh trong caùc duïc laø thieän. Noùi laùo laø baát thieän, töø boû noùi laùo laø thieän. Noùi hai löôõi laø baát thieän, töø boû noùi hai löôõi laø thieän. Noùi aùc khaåu laø baát thieän, töø boû noùi aùc khaåu laø thieän. Noùi lôøi phuø phieám laø baát thieän, töø boû noùi lôøi phuø phieám laø thieän. Xan tham laø baát thieän, töø boû xan tham laø thieän. Saân laø baát thieän, töø boû saân laø thieän. Taø kieán laø baát thieän, töø boû taø kieán laø thieän. Nhö vaäy naøy Vacchagota, möôøi phaùp laø baát thieän, möôøi phaùp laø thieän". (Trung Boä II, 135 boä môùi). Trong kinh Song Taàm, Trung Boä I soá 19, ñöùc Phaät phaân chia caùc taàm ra hai loaïi: Duïc taàm, saân taàm, haïi taàm thuoäc baát thieän taàm vì caùc taàm naøy ñöa ñeán töï haïi, ñöa ñeán haïi ngöôøi, ñöa ñeán haïi caû hai, dieät trí tueä, döï phaàn vaøo phieàn naõo, khoâng ñöa ñeán Nieát baøn. Ly duïc taàm, voâ saân taàm, baát haïi taàm thuoäc thieän taàm, vì caùc taàm naøy khoâng ñöa ñeán töï haïi, khoâng ñöa ñeán haïi ngöôøi, khoâng ñöa ñeán haïi caû hai, taêng tröôûng trí tueä, khoâng döï phaàn vaøo phieàn naõo, höôùng ñeán Nieát baøn. Vì sao coù söï phaân bieät naøy? Ñöùc Phaät neâu roõ: "Ta thaáy söï nguy haïi, söï haï lieät, söï ueá nhieãm cuûa caùc phaùp baát thieän, vaø thaáy söï vieãn ly, söï lôïi ích, söï thanh tònh cuûa caùc phaùp thieän". (Trung Boä I, 116). ÔÛ nôi ñaây chuùng ta hieåu vì sao ñöùc Phaät khuyeân chuùng ta:
Chôù thaân vôùi baïn aùc,
Chôù thaân keû tieåu nhaân;
Haõy thaân ngöôøi baïn laønh,
Haõy thaân baäc thieän nhaân.
(Phaùp Cuù 78)
Hay caâu:
Ai duøng caùc haïnh laønh,
Laøm xoùa môø nghieäp aùc,
Seõ choùi saùng ñôøi naøy,
Nhö traêng thoaùt maây che.
(Phaùp Cuù 173)
Ñöùc Phaät duøng moät hình aûnh tuyeät ñeïp ñeå dieãn taû söï sai khaùc giöõa phaùp cuûa baäc thieän vaø phaùp cuûa keû aùc: "Thaät laø xa, thaät xa, khoaûng caùch giöõa maët ñaát vaø baàu trôøi. Thaät laø xa, thaät xa, khoaûng caùch giöõa bôø bieån beân naøy vôùi bôø bieån beân kia. Thaät laø xa, thaät xa, khoaûng caùch choã maët trôøi moïc vaø choã maët trôøi laën. Nhöng coøn caùch xa, caùch xa hôn nöõa laø khoaûng giöõa phaùp cuûa baäc thieän vaø phaùp cuûa keû aùc."
Ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng ñi ñoâi vôùi laïc, khoâng ñi ñoâi vôùi khoå, ñeà cao moät kinh nghieäm baûn thaân cuûa ñöùc Phaät laø ñau khoå khoâng ñöa ñeán giaûi thoaùt. Vöông töû Boà Ñeà trong kinh soá 85 Trung Boä II ñaõ baøy toû caûm nghó cuûa mình: "Laïc ñöôïc chöùng ñaéc khoâng phaûi do laïc, laïc ñöôïc chöùng ñaéc do khoå. (Trung Boä II, 403). Ñaây cuõng laø quan ñieåm cuûa caùc Ni Kieàn Töû, khi caùc vò naøy tu khoå haïnh ñeå thieâu ñoát caùc nghieäp aùc quaù khöù. Quan nieäm ñöùc Phaät khaùc haún khi ngaøi ñaõ coù kinh nghieäm 6 naêm khoå haïnh cuûa mình. Vaø lôøi daïy hay phaùp moân naøo cuûa ngaøi cuõng ñem laïi an laïc vaø haïnh phuùc cho ngöôøi haønh trì. Tröôùc heát Ngaøi so saùnh hai loaïi laïc: Laïc ñöôïc ñöùc Phaät goïi laø laïc nhö phaân, töùc laø thuïy mieân laïc, lôïi döôõng laïc, cung kính laïc, danh vaên laïc (Taêng Chi II, 334-335), maø ñöùc Phaät khuyeân caùc Thaùnh ñeä töû cuûa Ngaøi laùnh xa. Ngaøi ñeà cao laïc caùc baäc Thaùnh laø vieãn ly laïc, an oån laïc, an tònh laïc, chaùnh giaùc laïc, Nieát baøn laïc. Ngaøi khuyeân caùc ñeä töû cuûa Ngaøi thöôøng ñi nghe phaùp ñeå ñöôïc höôûng phaùp laïc, thöôøng ngaøy haønh thieàn ñeå höôûng ñöôïc thieàn laïc, thöôøng giöõ 5 giôùi, tu taäp 8 quan trai giôùi ñeå höôûng ñöôïc thanh tònh laïc, an tònh laïc. Ngaøi goïi haønh thieàn laø phaùp moân hieän taïi laïc truù. Sô thieàn ñem laïi hyû laïc do ly duïc sanh, thieàn thöù hai ñem laïi hyû laïc do ñònh sanh, thieàn thöù ba ñem laïi xaû nieäm laïc truù, thieàn thöù tö ñem laïi xaû nieäm thanh tònh. Nhö vaäy ngöôøi haønh thieàn laøm cho sung maõn traøn ñaày hyû laïc do ñònh sanh, khoâng coù choã naøo treân toaøn thaân laø khoâng do hyû laïc aáy thaám nhuaàn. Moät neáp soáng ñeà cao an laïc nhö vaäy, nhöng khoâng hieåu sao, coù ngöôøi laïi hieåu laàm Phaät giaùo laø bi quan yeám theá, trong khi ñuùng lyù ngöôøi Phaät töû phaûi laø ngöôøi laïc quan nhaát ñôøi, luoân luoân ñöôïc thaám nhuaàn phaùp laïc, thieàn laïc, vieãn ly laïc vaø an tònh laïc.
Moät ñaëc ñieåm cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø ñeà cao moät neáp soáng giaûi thoaùt moïi raøng buoäc, môû ñaàu laø caùc raøng buoäc ñoái vôùi 5 duïc tröôûng döôõng töùc laø saéc ñeïp, tieáng hay, höông thôm, vò ngon, xuùc eâm dòu. Ñöùc Phaät thöôøng hay chæ roõ söï nguy hieåm cuûa duïc: "Sôï haõi, naøy caùc Tyø kheo, laø ñoàng nghóa vôùi caùc duïc. Beänh, naøy caùc tyø kheo, laø ñoàng nghóa vôùi caùc duïc…Cuïc böôùu…tham dính…buøn laày, naøy caùc tyø kheo, ñoàng nghóa vôùi caùc duïc . Vaø naøy caùc tyø kheo, vì sao sôï haõi laø ñoàng nghóa vôùi caùc duïc? Naøy caùc tyø kheo, say ñaém bôûi tham duïc, bò troùi buoäc bôûi tham muoán, ngay trong hieän taïi khoâng thoaùt khoûi söï sôï haõi, ñôøi sau cuõng khoâng thoaùt khoûi sôï haõi. Do vaäy sôï haõi laø ñoàng nghóa vôùi duïc. (Taêng Chi II, 309).
Trong Tieåu Kinh Khoå Uaån, Trung Boä soá 14, Mahanaøma hoûi Ngaøi vì sao tuy vaãn bieát tham, saân, si laø caáu ueá cuûa taâm, nhöng tham, saân, si, thænh thoaûng vaãn khôûi leân, ñöùc Phaät traû lôøi: "Naøy Mahanaøma, vì phaùp aáy trong ngöôi chöa ñöôïc ñoaïn tröø neân ngöôi soáng trong gia ñình vaø thoâ höôûng caùc duïc". Ñöùc Phaät giaûi thích roõ theâm: "Naøy Mahanaøma, khi naøo vò Thaùnh ñeä töû kheùo thaáy nhö vaäy vôùi nhö thaät chaùnh trí tueä: "Caùc duïc, vò ngoït ít, khoå nhieàu, naõo nhieàu; söï nguy hieåm ôû ñaây laïi nhieàu hôn". Vaø vò naøy chöùng ñöôïc hyû laïc do ly duïc, ly caùc baát thieän phaùp sanh, hay moät phaùp naøo cao thöôïng hôn, nhö vaäy vò aáy khoâng bò caùc duïc chi phoái." (TrungBoä I, 92-93). ÔÛ ñaây chuùng ta thaáy tí tueä ñi ñoâi vôùi thieàn ñònh môùi coù khaû naêng giaûi thoaùt ñöôïc loøng duïc cuûa con ngöôøi, vaø chuùng ta môùi hieåu roõ vì sao ñöùc Phaät duøng danh töø taâm giaûi thoaùt, tueä giaûi thoaùt ñeå dieãn taû moät vò ñöôïc giaûi thoaùt giaùc ngoä, vì taâm giaûi thoaùt laø giaûi thoaùt nhôø thieàn ñònh vaø tueä giaûi thoaùt laø giaûi thoaùt nhôø trí tueä. Hai giaûi thoaùt naøy coäng laïi vôùi nhau môùi laø moät söï giaûi thoaùt toaøn dieän.
Moät ñieåm noåi baät trong ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø vai troø trí tueä trong taát caû caùc phaùp moân ñöa ñeán giaûi thoaùt vaø giaùc ngoä. Nhö vaäy cuõng deã hieåu vì trí tueä môùi coù coâng naêng ñoaïn tröø caùc aùc baát thieän phaùp, caùc laäu hoaëc, caùc kieát söû, caùc tuøy mieân v.v…vaø vì vaäy, trong moïi phaùp moân Phaät daïy ñeàu coù vai troø noåi baät cuûa trí tueä. Trong ba Voâ laäu hoïc giôùi, ñònh, tueä, trí tueä ñoùng vai troø tueä tri khoå, khoå taäp, khoå dieät, con ñöôøng ñöa ñeán khoå dieät, tueä tri caùc laäu hoaëc, caùc laäu hoaëc taäp khôûi, caùc laäu hoaëc ñoaïn dieät, con ñöôøng ñöa ñeán laäu hoaëc ñoaïn dieät. Nhôø tueä tri nhö vaäy neân nhaøm chaùn sanh, do nhaøm chaùn neân ly tham, do ly tham ñöa ñeán ñoaïn dieät, ñöa ñeán taâm giaûi thoaùt vaø tueä giaûi thoaùt. Trí tueä coù khaû naêng giuùp phaân bieät ñaâu laø phaùp thieän, ñaâu laø phaùp baát thieän, ñaâu laø phaùp ñen, ñaâu laø phaùp traéng, ñaâu laø phaùp thanh tònh, ñaâu laø phaùp caáu ueá, ñaâu laø chaùnh phaùp, ñaâu laø taø phaùp. Nhôø söï phaân bieät naøy, chuùng ta môùi coù theå töø boû caùc phaùp aùc, thaønh töïu caùc phaùp laønh. Chính nhôø trí tueä, chuùng ta tueä tri ñöôïc vò ngoït, söï nguy hieåm, söï xuaát ly cuûa caùc duïc. Ñöùc Phaät xaùc ñònh: "Naøy caùc Tyø kheo, nhöõng Sa moân, Baø la moân naøo chöa thaät tueä tri vò ngoït caùc duïc laø vò ngoït nhö vaäy, söï nguy hieåm laø söï nguy hieåm nhö vaäy, söï xuaát ly laø söï xuaát ly nhö vaäy, nhöõng vò naøy seõ nhö thaät tueä tri caùc duïc cuûa chuùng, chuùng coù theå ñaët ngöôøi khaùc trong ñòa vò töông töï, nghóa laø nhö thaät tueä tri caùc duïc, söï kieän nhö vaäy coù xaûy ra". (Trung Boä I, 87C). Trong 37 phaùp trôï ñaïo, phaùp moân naøo cuõng coù trí tueä. Trong boán nieäm xöù, coù quaùn phaùp treân caùc phaùp ñoái vôùi 5 trieàn caùi, 5 thuû uaån, 8 noäi ngoaïi xöù; trong 5 caên, 5 löïc, coù tueä caên, tueä löïc, trong 7 giaùc chi, coù traïch phaùp giaùc chi; trong 8 chaùnh ñaïo, coù chaùnh tri kieán, chaùnh tö duy thuoäc veà trí tueä. Taùc ñoäng cuûa trí tueä trong tieán trình giaûi thoaùt phong phuù vaø ña daïng ñeán noãi coù nhieàu danh töø khaùc nhau ñeå ñaët teân cho caùc trí. Nhö thöùc tri bieát ngang qua yù, thaéng tri bieát ngang qua thieàn, tueä tri bieát ngang qua trí tueä, lieãu tri laø hieåu bieát cuûa moät vò ñaõ giaûi thoaùt. Nhö vaäy trí tueä trong tieán trình giaùc ngoä chaân lyù laø yeáu toá caên baûn ñeå ñöôïc giaùc ngoä vaø giaûi thoaùt.
Moät ñaëc ñieåm nöõa cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng haøi hoøa vôùi thieân nhieân vaø laøm cho moâi tröôøng soáng vöøa laønh vöøa ñeïp. Chuùng ta nhaän thaáy ñöùc Phaät ñaûn sanh ôû ngoaøi trôøi, döôùi moät goác caây, thaønh ñaïo ôû ngoaøi trôøi, döôùi moät goác caây, thuyeát phaùp laàn ñaàu tieân ôû ngoaøi trôøi, taïi vöôøn nai, vaø thò tòch cuõng ôû ngoaøi trôøi döôùi goác caây Ta la Song thoï. Ñôøi soáng cuûa Ngaøi raát gaàn guõi vôùi thieân nhieân, thaân caän vôùi nuùi röøng, hoa vieân vaø caønh laù. Ñôøi soáng cuûa caùc vò xuaát gia, ñaïi ñeä töû cuûa Ngaøi cuõng thöôøng laø ñôøi soáng trong röøng nuùi, xa choán thò thaønh, vaø hieän caùc hang ñoäng coøn laïi nhö ñoäng Ajanta, Ellora, Kanheri ñeàu naèm saâu trong nuùi thaúm, xaùc ñònh ñôøi soáng ñaïo ñöùc tu haønh bao giôø cuõng haøi hoøa vôùi thieân nhieân, vôùi nuùi röøng. ÔÛ Vieät nam chuùng ta, chuøa Yeân Töû, chuøa Höông ñöôïc xaây döïng cheo leo treân nuùi ñaù hoaëc aån saâu trong röøng raäm. Phaàn lôùn chuøa chieàn Vieät nam ñeàu coù vöôøn caûnh, vöôøn hoa, coù hoøn non boä, coù hoà nöôùc, coù caùc loaøi caù bôi qua bôi laïi. Nhöõng hình aûnh naøy chöùng minh moät ñieàu laø ñôøi soáng cuûa caùc nhaø xuaát gia theo ñaïo Phaät ñöôïc gaén trong moâi tröôøng thieân nhieân trong saïch, haøi hoaø vôùi phong caûnh xung quanh, tónh taâm haøi hoaø vôùi tónh vaät, traêng sao soi saùng thieàn taâm.
Ñaïo ñöùc Phaät giaùo ñaõ laø moät neáp soáng haøi hoøa vôùi thieân nhieân, ñoàng thôøi cuõng laø moät neáp soáng haøi hoøa vôùi con ngöôøi. Cho neân ta khoâng laáy laøm laï, khi thaáy Dandapaøni hoûi Ngaøi coù quan ñieåm theá naøo vaø giaûng daïy nhöõng gì, ñöùc Phaät ñaõ traû lôøi: "Theo lôøi daïy cuûa Ta, trong theá giôùi vôùi chö Thieân, aùc ma vaø Phaïm thieân, vôùi caùc chuùng Sa moân, Baø la moân, chö Thieân, vaø loaøi ngöôøi, khoâng coù tranh luaän vôùi moät ai ôû ñôøi." (Trung Boä III, 109-109a). Moät caâu tuyeân boá nöõa noùi leân thaùi ñoä khoâng tranh chaáp cuûa ñöùc Phaät.
"Naøy caùc Tyø kheo, Ta khoâng coù tranh chaáp vôùi ñôøi, chæ coù ñôøi tranh chaáp vôùi Ta. Naøy cacù Tyø kheo, ngöôøi noùi phaùp khoâng tranh chaáp vôùi moät ai ôû ñôøi" (Töông Öng III, 165)
Ñaëc taùnh cuoái cuøng cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng voâ ngaõ, moät trieát lyù uyeân thaâm vi dieäu, vöøa giuùp con ngöôøi töï chuû, thoaùt ly söï chi phoái cuûa thaân ngöôøi vaø theá giôùi, vöøa vöôït qua ñöôïc caùi khoå ñau, saàu muoän, do taùnh voâ thöôøng cuûa töï ngaõ vaø theá giôùi gaây ra, vöøa laø con ñöôøng ñöa ñeán taâm giaûi thoaùt vaø tueä giaûi thoaùt. Tröôùc heát ñöùc Phaät neâu leân 6 kieán xöù cuûa con ngöôøi nhö ñaõ ñöôïc trình baøy trong kinh Xaø Duï (22, Trung Boä), töùc xem saéc, thoï, töôûng haønh, thöùc laø cuûa ta, laø ta, laø töï ngaõ cuûa ta, vaø xem töï ngaõ vaø theá giôùi sau khi cheát laø seõ thöôøng haèng, thöôøng toàn maõi maõi. Tröôùc heát ñöùc Phaät phaân bieät giöõa ngöôøi phaøm phu ít nghe vaø vò thaùnh ñeä töû nghe nhieàu, ngöôøi phaøm phu thôøi chaáp thuû 6 kieán xöù naøy, coøn vò Thaùnh ñeä töû nghe nhieàu thôøi khoâng. Tieáp ñeán ñöùc Phaät noùi ñeán söï voâ lyù cuûa chaáp ngaõ nhö ñaõ trình baøy trong kinh Saùu Saùu soá 148 Trung Boä III: "Neáu maét laø töï ngaõ, nhö vaäy khoâng hôïp lyù. Söï sanh vaø dieät cuûa maét ñaõ ñöôïc thaáy neân phaûi ñöa ñeán keát luaän "Töï ngaõ sanh vaø dieät" ôû nôi toâi. Do vaäy, neáu ai noùi: maét laø töï ngaõ, nhö vaäy khoâng hôïp lyù" (Trung Boä III, 474-475). Cuõng vaäy ñoái vôùi caùc phaùp khaùc, kinh "Voâ Ngaõ Töôùng" laïi noùi theâm, xem 5 uaån laø töï ngaõ khoâng theå chaáp nhaän ñöôïc vì ñoái vôùi thaân cuûa ta, ta khoâng coù quyeàn löïc muoán thaân cuûa ta phaûi nhö yù ta muoán. Do vaäy, khoâng theå xem 5 thuû uaån laø töï ngaõ. Roài ñöùc Phaät noùi leân nhöõng nguy hieåm ñau khoå do chaáp ngaõ gaây ra: "Ai khôûi leân yù nghó, caùi gì chaéc chaén laø cuûa ta, nay chaéc chaén khoâng coøn laø cuûa ta, caùi gì chaéc chaén coù theå laø cuûa ta, chaéc chaén ta khoâng coù ñöôïc caùi aáy. Suy nghó nhö vaäy, noù saàu muoän than van, khoùc loùc, ñaäp ngöïc, ñi ñeán baát tænh" (Trung Boä I, 136a). Neáu noù khoâng suy nghó nhö vaäy, thôøi noù ñaâu coù saàu muoän than van. Coøn nhöõng ai tin töôûng raèng sau khi cheát, ta seõ thöôøng haèng, thöôøng toàn, thöôøng taïi maõi maõi, vaø khi nghe ñöùc Phaät hay ñeä töû cuûa ñöùc Phaät giaûng phaùp, baït tröø taát caû kieán xöù, tònh chæ caùc haønh, töø boû moïi sanh y, ñoaïn tröø khaùt aùi, thôøi vò aáy saàu muoän, than van, khoùc loùc, ñaäp ngöïc, ñi ñeán baát tænh, vì nghó raèng mình seõ bò hoaïi dieät, khoâng coù toàn taïi. Cho neân moïi khoå ñau khôûi leân ñeàu chính do chaáp 5 thuû uaån naøy laø cuûa ta, laø ta, laø töï ngaõ cuûa ta. Ñeå moïi ngöôøi yù thöùc roõ 5 thuû uaån laø voâ ngaõ, ñöùc Phaät ñaët moät soá caâu hoûi: "Saéc laø thöôøng hay voâ thöôøng? Caùi gì voâ thöôøng, khoå hay laïc? Caùi gì voâ thöôøng laø khoå, chòu söï bieán hoaïi thì coù hôïp lyù chaêng neáu xem: "Saéc laø cuûa toâi, laø toâi, laø töï ngaõ cuûa toâi?". Caùc caâu traû lôøi taát nhieân xaùc nhaän saéc laø voâ thöôøng, laø khoå, laø voâ ngaõ, cuõng nhö caùc thuû uaån khaùc. Roài ñöùc Phaät ñi ñeán keát luaän, khích leä caùc vò Tyø kheo caàn phaûi quaùn saùt: "Naøy caùc Tyø kheo, baát cöù saéc phaùp naøo…caûm thoï naøo…töôûng naøo…haønh naøo…thöùc naøo quaù khöù, vò lai, hieän taïi, noäi hay ngoaïi, thoâ hay teá, lieät hay thaéng, xa hay gaàn taát caû ñeàu laø: caùi naøy khoâng phaûi cuûa toâi, khoâng phaûi laø toâi, khoâng phaûi töï ngaõ cuûa toâi" (Trung Boä I, 138a). Nhôø quaùn nhö vaäy, vò Thaùnh ñeä töû nhaøm chaùn ñoái vôùi saéc…ñoái vôùi thoï… ñoái vôùi töôûng… ñoái vôùi haønh…ñoái vôùi thöùc. Do nhaøm chaùn neân ly tham, do ly tham neân ñöôïc giaûi thoaùt. Trong söï giaûi thoaùt coù trí bieát ñöôïc ñaõ giaûi thoaùt. Vò aáy bieát: "Sanh ñaõ taän, Phaïm haïnh ñaõ thaønh, vieäc neân laøm ñaõ laøm, khoâng coøn trôû laïi traïng thaùi naøy nöõa (Trung Boä I, 139).
Nhö vaäy chính nhôø quaùn voâ ngaõ maø vò haønh giaû chöùng ñöôïc Thaùnh quaû. Vaø ñaõ chöùng ñöôïc Thaùnh quaû, thôøi moïi ñau khoå ñeàu ñöôïc tieâu dieät hoaøn toaøn. Nhö vaäy ñaïo ñöùc Phaät giaùo laø moät neáp soáng mang laïi haïnh phuùc cho con ngöôøi, ñeà cao giaù trò con ngöôøi, moät neáp soáng trong saïch thanh tònh, laønh maïnh, loaïi boû caùc phaùp baát thieän, thaønh töïu caùc thieän phaùp, moät neáp soáng ñi ñoâi vôùi laïc, khoâng ñi ñoâi vôùi khoå, giaûi thoaùt caùc trieàn phöôïc, caùc duïc, caùc duïc tröôûng döôõng, moät neáp soáng trong aáy trí tueä ñoùng vai then choát, soáng haøi hoøa vôùi thieân nhieân, vôùi con ngöôøi, moät neáp soáng voâ ngaõ vò tha.
ÔÛ ñaây chuùng ta phaân tích roõ, trong 45 naêm thuyeát phaùp cuûa Ngaøi, Ngaøi khoâng bao giôø rôøi boû muïc tieâu cöùu khoå ñoä sanh, ñem laïi haïnh phuùc cho moïi ngöôøi, moïi loaøi. Vaø ñoái töôïng thuyeát phaùp cuûa Ngaøi bao truøm moïi loaøi höõu tình, töø chö Thieân ñeán loaøi ngöôøi, töø coû caây hoa laù ñeán caùc sinh vaät beù nhoû, töø caùc hoaøng toäc vua chuùa ñeán caùc Baø la moân, Pheä xaù, Thuû ña øv.v…ÔÛ nôi ñaây, trong baøi thuyeát giaûng naøy, chuùng toâi löïa choïn loaøi ngöôøi laøm ñoái töôïng chính. Ñöùc Phaät laø con ngöôøi ñaõ giaùc ngoä, chuùng ta laø con ngöôøi chöa giaùc ngoä. Trong ñoái töôïng loaøi ngöôøi, chuùng toâi phaân bieät coù ba haïng ngöôøi. Haïng ngöôøi noùi chung chöa ñöôïc nghe chaùnh phaùp, chöa phaûi laø Phaät töû. Haïng thöù hai laø hoäi chuùng taïi gia, goàm caùc nam cö só, nöõ cö só; haïng thöù ba laø hoäi chuùng xuaát gia, goàm caùc vò Tyø kheo, Tyø kheo ni.
Tröôùc heát, ñoái vôùi haïng ngöôøi chöa ñöôïc nghe chaùnh phaùp, chöa phaûi laø Phaät töû, chöa phaûi laø haøng ñeä töû xuaát gia vaø taïi gia, ñöùc Phaät cuõng coù nhöõng lôøi giaûng daïy khoâng ngoaøi muïc ñích ñem laïi haïnh phuùc cho nhöõng ngöôøi naøy.
Trong kinh Dighajaønu (Taêng Chi III, 119 boä môùi), Dighajaønu hoûi, ñoái vôùi caùc gia chuû coù vôï, coù con, höôûng thoï caùc duïc laïc, chaát chöùa tieàn baïc, caàn phaûi haønh trì nhöõng phaùp gì ñeå coù theå ñem laïi an laïc trong hieän taïi, vaø haïnh phuùc an laïc trong töông lai. Ñöùc Phaät traû lôøi coù 4 phaùp ñöa ñeán haïnh phuùc an laïc trong hieän taïi, töùc laø ñaày ñuû söï thaùo vaùt, ñaày ñuû phoøng hoä, laøm baïn vôùi thieän, soáng thaêng baèng ñieàu hoøa. Ñaày ñuû söï thaùo vaùt laø thieän xaûo trong ngheà nghieäp cuûa mình, vöøa ñuû ñeå laøm, vöøa ñuû ñeå chæ cho ngöôøi khaùc laøm. Noùi caùch khaùc, moïi ngöôøi phaûi coù moät ngheà trong tay ñeå sinh soáng vaø thieän xaûo trong ngheà aáy. Thöù hai laø ñaày ñuû söï phoøng hoä, töùc laø phaûi kheùo phoøng hoä taøi saûn thaâu hoaïch ñöôïc, do söùc maïnh caùnh tay laøm ra, do moà hoâi ñoå ra ñuùng phaùp, thaâu hoaïch ñuùng phaùp, khoâng coù duøng söùc maïnh, khoâng coù duøng mua chuoäc, löôøng gaït. Taøi saûn taïo ra ñuùng phaùp aáy caàn phaûi ñöôïc hoä trì, baûo veä, khoâng ñeå cho löûa thieâu ñoát, khoâng ñeå cho nöôùc cuoán troâi, khoâng ñeå cho keû cöôùp mang ñi, khoâng bò caùc ngöôøi thöøa töï chieám ñoaït. Laøm baïn vôùi thieän nghóa laø laøm baïn vôùi ngöôøi coù loøng tin ñeå hoïc taäp loøng tin, laøm baïn vôùi ngöôøi giôùi ñöùc ñeå hoïc taäp giôùi ñöùc, laøm baïn ngöôøi boá thí ñeå hoïc taäp boá thí, laøm baïn vôùi ngöôøi coù trí ñeå hoïc taäp trí tueä. Soáng thaêng baèng ñieàu hoøa töùc laø soáng nhö theá naøo ñeå tieàn nhaäp nhieàu hôn tieàn xuaát, khoûi phaûi maéc nôï, soáng nhö theá naøo cho vöøa phaûi, khoâng coù quaù keo kieät boûn xeûn, cuõng khoâng quaù phung phí taøi saûn, soáng moät ñôøi soáng thaêng baèng ñieàu hoøa. Soáng nhö vaäy seõ ñöôïc haïnh phuùc an laïc trong hieän taïi. Ñöùc Phaät laïi daïy theâm: "Coù 4 phaùp ñöa ñeán haïnh phuùc an laïc trong töông lai, töùc laø ñaày ñuû loøng tin, ñaày ñuû giôùi ñöùc, ñaày ñuû boá thí, ñaày ñuû trí tueä". Moät ñôøi soáng ñaày ñuû 8 phaùp nhö vaäy, ñöôïc xem laø baûo ñaûm haïnh phuùc vaø an laïc trong hieän taïi cuõng nhö trong töông lai. Khi ñaõ coù taøi saûn trong tay, ñöùc Phaät khuyeân neân duøng taøi saûn aáy nhö theá naøo ñeå ñem laïi haïnh phuùc an laïc cho mình, cho vôï con mình, cho nhöõng ngöôøi phuïc vuï mình, cho baïn beø baø con thaân höõu cuûa mình. Coù taøi saûn, khoâng phaûi laø chaát chöùa ñeå laøm giaøu, khoâng phaûi nhòn aên nhòn uoáng ñeå tích tröõ. Ñöùc Phaät khuyeân neân duøng soá tieàn thaâu hoaïch ñeå ñem laïi haïnh phuùc an laïc cho mình vaø cho moïi ngöôøi xung quanh. Thaät laø moät lôøi daïy thieát thöïc saùng suoát, giôùi thieäu moät neáp soáng ñaïo ñöùc, ñem laïi söï an laïc cho mình vaø cho moïi ngöôøi.
Trong kinh Giaùo Thoï Thi Ca La Vieät, hay kinh Leã Saùu Phöông (Tröôøng Boä IV, 188B), ñöùc Phaät ñeà caäp ñeán ñaïo ñöùc trong xaõ hoäi, noùi leân traùch nhieäm giöõa cha meï vaø con caùi chæ cho phöông Ñoâng; giöõa sö tröôûng vaø ñeä töû chæ cho phöông Nam; giöõa vôï vaø choàng chæ cho phöông Taây; giöõa baïn beø vôùi nhau chæ cho phöông Baéc; giöõa chuû nhaø vaø lao coâng chæ cho phöông döôùi; giöõa Sa moân, Baø la moân vôùi caùc thieän nam töû chæ cho phöông treân. Nhö vaäy con caùi coù 5 traùch nhieäm ñoái vôùi cha meï: "Ñöôïc nuoâi döôõng, toâi seõ nuoâi döôõng cha meï, toâi seõ laøm boån phaän ñoái vôùi cha meï, toâi seõ giöõ gìn gia ñình vaø truyeàn thoáng, toâi seõ baûo veä taøi saûn vaø thöøa töï, toâi seõ laøm tang leã khi cha meï qua ñôøi". Coøn cha meï coù 5 traùch nhieäm ñoái vôùi con: "Ngaên chaën con laøm ñieàu aùc, khuyeán khích con laøm ñieàu thieän, daïy con ngheà nghieäp, cöôùi vôï xöùng ñaùng cho con, ñuùng thôøi trao cuûa thöøa töï cho con". Cha meï laøm troøn traùch nhieäm ñoái vôùi con caùi, con caùi laøm troøn traùch nhieäm ñoái vôùi cha meï, thôøi phöông Ñoâng ñöôïc xem laø an oån, yeân laønh, haïnh phuùc, an laïc. Giöõa sö tröôûng vaø ñeä töû, ñöùc Phaät neâu leân 5 moái töông quan ñem laïi an oån thanh bình cho phöông Nam: "Ñeä töû ñöùng daäy ñeå chaøo thaày, haàu haï thaày, haêng haùi hoïc taäp, töï phuïc vuï thaày, chuù taâm hoïc hoûi ngheà nghieäp". Coøn sö tröôûng coù 5 traùch nhieäm ñoái vôùi ñeä töû: "Huaán luyeän ñeä töû nhöõng gì mình ñöôïc kheùo huaán luyeän, daïy cho baûo trì nhöõng gì mình ñöôïc kheùo baûo trì; daïy cho thuaàn thuïc moïi loaïi ngheà nghieäp; khen ñeä töû vôùi caùc baïn beø quen bieát; baûo ñaûm ngheà nghieäp cho ñeä töû veà moïi maët". Thaày laøm troøn traùch nhieäm ñoái vôùi ñeä töû, ñeä töû laøm troøn traùch nhieäm ñoái vôùi thaày, thôøi phöông Nam, bieåu tröng cho tình thaày troø, ñöôïc an oån, yeân laønh, soáng trong haïnh phuùc an laïc. Cuõng vaäy, ñoái vôùi phöông Taây bieåu tröng cho vôï choàng, phöông Baéc bieåu tröng cho tình baïn beø, phöông döôùi bieåu tröng cho lieân heä giöõa gia chuû vaø ngöôøi phuïc vuï, phöông treân bieåu tröng cho lieân heä giöõa Sa moân, Baø la moân vôùi chuùng ñeä töû. Daãu taïi phöông höôùng naøo, traùch nhieäm giöõa caùc ñoái töôïng lieân heä ñöôïc kieän toaøn, ñöôïc thöïc hieän toát ñeïp, thôøi phöông höôùng aáy ñöôïc an laïc haïnh phuùc. Ôû ñaâu coù ñaïo ñöùc, ôû ñaáy coù haïnh phuùc, ôû ñaâu coù haïnh phuùc, ôû ñaáy coù ñaïo ñöùc. Ñoái vôùi ñaïo Phaät, ñaïo ñöùc hoøa mình vôùi haïnh phuùc nhö nöôùc vôùi söõa.
Töø xaõ hoäi môû roäng ñeán quoác gia, ñöùc Phaät daïy raèng khi naøo daân chuùng trong moät nöôùc soáng ñuùng theo 7 phaùp baát thoái, thôøi quoác gia aáy seõ ñöôïc lôùn maïnh, khoâng coù thoái giaûm. Baûy phaùp naøy ñöôïc ñöùc Phaät neâu roõ trong kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn, trang 74: "Daân chuùng Vajji thöôøng hay tuï hoïp vaø tuï hoïp ñoâng ñaûo vôùi nhau; daân chuùng Vajji tuï hoïp trong nieàm ñoaøn keát; giaûi taùn trong niemn ñoaøn keát vaø laøm vieäc trong nieàm ñoaøn keát; daân chuùng Vajji khoâng ban haønh nhöõng luaät leä khoâng ñöôïc ban haønh, khoâng huûy boû nhöõng luaät leä ñaõ ñöôïc ban haønh, soáng ñuùng vôùi truyeàn thoáng cuûa daân Vajji ñaõ ban haønh thôøi xöa; daân chuùng Vajji toân suøng, kính troïng, ñaûnh leã, cuùng döôøng caùc baäc tröôûng laõo vaø nghe theo nhöõng lôøi daïy cuûa caùc vò naøy; daân chuùng Vajji khoâng coù baét coùc vaø cöôõng eùp nhöõng phuï nöõ vaø thieáu nöõ phaûi soáng vôùi mình; daân chuùng Vajji toân suøng, kính troïng, ñaûnh leã, cuùng döôøng caùc töï mieáu ôû Vajji, ôû tænh thaønh vaø ôû ngoaøi tænh thaønh, khoâng boû pheá caùc cuùng leã ñaõ coù töø tröôùc ñuùng vôùi qui phaùp; daân Vajji baûo hoä, che chôû, uûng hoä ñuùng phaùp caùc vò A la haùn ôû taïi Vajji, khieán caùc vò A la haùn chöa ñeán seõ ñeán ôû taïi trong xöù, vaø nhöõng vò ñaõ ñeán ñöôïc soáng an laïc".
Khi naøo daân chuùng Vajji soáng ñuùng theo 7 phaùp baát thoái naøy hay khi naøo 7 nguyeân taéc ñaïo ñöùc naøy ñöôïc daân chuùng Vajji toân troïng, thôøi daân Vajji seõ ñöôïc cöôøng thònh, khoâng bò suy giaûm, soáng trong haïnh phuùc an laïc, vì 7 neáp soáng ñaïo haïnh naøy baûo ñaûm haïnh phuùc vaø an laïc cho daân chuùng Vajji, vì chính söùc maïnh ñaïo ñöùc naøy xaây döïng haïnh phuùc an laïc cho quoác gia xöù sôû, cho toaøn theå daân chuùng Vajji.
Ñoái vôùi hoäi chöùng nam cö só vaø nöõ cö só, nhöõng ngöôøi taïi gia coù gia ñình, soáng höôûng thoï caùc duïc, ñöùc Phaät coù nhöõng lôøi daïy ñaëc bieät hôn, vôùi chuû ñích giuùp caùc ñeä töû cuûa Ngaøi soáng hieän taïi khoâng coù taâm khoå taâm öu, khí maïng chung taâm trí ñöôïc saùng suoát, vaø sau khi cheát, ñöôïc sanh leân caùc coõi laønh. Soáng khoâng saùt sanh töùc toân troïng söï soáng, khoâng laáy cuûa khoâng cho töùc toân troïng taøi saûn cuûa ngöôøi khaùc, khoâng taø haïnh trong caùc duïc töùc toân troïng haïnh phuùc gia ñình cuûa mình vaø gia ñình cuûa ngöôøi, khoâng noùi laùo töùc toân troïng söï thaät, vaø khoâng ñaém say röôïu men röôïu naáu laø toân troïng lyù trí. Trong kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn trang 86, ñöùc Phaät xaùc ñònh roõ raøng: "Coù 5 lôïi ích cho nhöõng ai giöõ giôùi, soáng theo giôùi luaät: Moät laø seõ coù tieàn cuûa doài daøo vì soáng khoâng phoùng daät; hai laø ñöôïc tieáng toát ñoàn xa; ba laø khi ñi vaøo ñoà chuùng naøo, taâm thaàn khoâng sôï haõi; boán laø khi cheát taâm hoàn khoâng roái loaïn; naêm laø sau khi cheát, seõ ñöôïc sanh thieän thuù, thieân giôùi." Ñeå traùnh khoå ñau gaây ra cho töï thaân vaø cho ngöôøi khaùc, ñöùc Phaät khuyeân ngöôøi cö só khoâng neân laøm naêm ngheà buoân baùn: "Buoân baùn ñao kieám, buoân baùn ngöôøi, buoân baùn thòt, buoân baùn röôïu, buoân baùn thuoác ñoäc." (Taêng Chi II, 214). Ñöùc Phaät laïi khuyeân caùc ngöôøi cö só neân haønh thieàn ñeå chöùng ñöôïc hyû laïc do vieãn ly sanh nhö kinh Taêng Chi II, trang 213 neâu roõ: "Khi vò Thaùnh ñeä töû ñaït ñöôïc vaø an truù hyû do vieãn ly sanh, trong thôøi gian aáy 5 söï kieän khoâng xaûy ra cho ngöôøi aáy: Khoå vaø öu lieân heä ñeán duïc trong thôøi gian aáy khoâng xaûy ra cho ngöôøi aáy; laïc vaø hyû lieân heä ñeán duïc, khoå vaø öu lieân heä ñeán baát thieän; laïc vaø hyû lieân heä ñeán baát thieän; khoå vaø öu lieân heä ñeán baát thieän trong thôøi gian aáy khoâng xaûy ra cho ngöôøi aáy. Ñöùc Phaät laïi coøn daïy haøng cö só Phaät töû thænh thoaûng tu taäp taùm Trai giôùi töùc laø tu taäp haïnh xuaát gia trong moät ngaøy moät ñeâm. Trong kinh Vaøsettha, Taêng Chi II, trang 103, ñöùc Phaät xaùc chöùng: "Neáu caùc Saùt ñeá ly…Baø la moân…Pheä xaù…Thuû ñaø…theá giôùi chö Thieân vôùi aùc ma, Phaïm thieân hay quaàn chuùng Sa moân, Baø la moân thöïc haønh ngaøy trai giôùi vôùi ñaày ñuû 8 chi phaàn, nhö vaäy theá giôùi chö Thieân vôùi aùc ma, Phaïm thieân, hay quaàn chuùng Sa moân, Baø la moân seõ ñöôïc haïnh phuùc an laïc laâu daøi…" Nhö vaäy, nhöõng lôøi daïy ñaïo ñöùc cuûa Theá Toân bao giôø cuõng ñöa ñeán haïnh phuùc an laïc cho ngöôøi thöïc haønh.
Ñöùc Phaät coøn muoán caùc ñeä töû taïi gia cuûa Ngaøi tieán leân cao hôn treân con ñöôøng haønh ñaïo, chöùng ñöôïc caùc Thaùnh quaû nhö Döï löu, Nhaát lai. Ngaøi daïy trong kinh Sôï haõi vaø Haän thuø, Taêng Chi III, trang 468: "Khi naøo vò Thaùnh ñeä töû laøm cho laéng dòu 5 sôï haõi haän thuø thaønh töïu 4 Döï löu chi phaàn, kheùo theå nhaäp thaùnh lyù vôùi trí tueä, neáu vò aáy muoán coù theå töï traû lôøi vôùi mình raèng: Ta ñaõ ñoaïn taän ñòa nguïc, baøng sanh, ngaï quæ. Ta ñaõ ñoaïn taän caùc quaû döõ, aùc thuù, ñoïa xöù, ñaõ chöùng Döï löu, khoâng coøn bò ñoïa laïc, quyeát chaéc cöùu caùnh ñöôïc giaùc ngoä". Laøm cho laéng dòu 5 sôï haõi haän thuø laø boû saùt sanh, laáy cuûa khoâng cho, taø haïnh trong caùc duïc, noùi laùo vaø ñaém say röôïu men röôïu naáu. Thaønh töïu 4 Döï löu chi phaàn laø thaønh töïu tònh tín baát ñoäng ñoái vôùi Phaät, ñoái vôùi Phaùp, ñoái vôùi Taêng, ñoái vôùi giôùi. Kheùo nhaäp theå nhaäp thaùnh lyù vôùi trí tueä nghóa laø kheùo thaáy coâng thöùc duyeân sanh vaø duyeân dieät cuûa 12 phaùp, baét ñaàu töø voâ minh cho ñeán giaø cheát, saàu bi khoå öu naõo. Nhö vaäy ñaây cuõng laø moät neáp soáng ñaïo ñöùc ñi ñoâi vôùi trí tueä, ñöa ñeán Thaùnh quaû, giaûi thoaùt moïi khoå ñau.
Coøn ñoái vôùi hoäi chuùng xuaát gia, töùc caùc vò Tyø kheo, Tyø kheo ni, ñöùc Phaät ñaët cöùu caùnh Phaïm haïnh treân vò trí giaûi thoaùt söï ñau khoå luaân hoài, vaø do vaäy phöông phaùp giaûi thoaùt cho hoäi chuùng ñeä töû xuaát gia cuûa Ngaøi nhaán maïnh ñôøi soáng Phaïm haïnh, ñoaïn dieät aùi, thuû, höõu, chaám döùt sanh, laõo, töû, saàu bi khoå öu naõo.
Ñöùc Phaät daïy phaùp moân Giôùi Ñònh Tueä laø neáp soáng daønh cho caùc haøng xuaát gia. Giôùi laø moät ñôøi soáng coù taâm, coù quyù, thaân haønh, khaåu haønh, yù haønh, maïng soáng thanh tònh, hoä trì caùc caên, tieát ñoä trong aên uoáng, chuù taâm caûnh giaùc, chaùnh nieäm tónh giaùc. Nhö vaäy, giôùi laø moät neáp soáng trong saïch, hoä trì caùc caên, khoâng bò caùc duïc tröôûng döôõng chi phoái, aên uoáng vöøa phaûi, giöõ gìn 4 uy nghi, chaùnh nieäm tónh giaùc, nhôø vaäy taâm ñöôïc phaán khôûi, haân hoan khinh an, an laïc vaø töø an laïc ñöa ñeán thieàn ñònh. Chính ôû nôi ñaây, vò haønh giaû ñoaïn dieät tham, saân, hoân traàm thuïy mieân, traïo hoái vaø nghi vaø thaønh töïu 5 thieàn chi: taàm, töù, hyû, laïc, nhaát taâm. Nhôø taâm tö thanh loïc khoûi caùc trieàn caùi, vò haønh giaû chöùng ñöôïc caùc caûnh giôùi thieàn ñònh, höôûng thoï hyû laïc do ly duïc sanh, do ñònh sanh, xaû nieäm laïc truù, xaû nieäm thanh tònh, vôùi taâm ñònh tænh, thuaàn tònh, trong saùng, khoâng caáu nhieãm, khoâng phieàn naõo, vò haønh giaû höôùng taâm ñeán tuùc maïng trí, trí hieåu bieát veà quaù khöù; thieân nhaõn trí, trí hieåu bieát veà töông lai vaø laäu taän trí, trí hieän taïi coù khaû naêng ñoaïn taän caùc laäu hoaëc, chöùng ngoä, chöùng ñaït taâm giaûi thoaùt, tueä giaûi thoaùt. Nhö vaäy neáp soáng tu haønh cuûa hoäi chöùng Tyø kheo, Tyø kheo ni, baét ñaàu töø Giôùi hoïc, töùc laø soáng vôùi thaân haønh, khaåu haønh, yù haønh, maïng soáng thanh tònh. Vôùi neáp soáng thanh tònh ñaïo ñöùc naøy, vò haønh giaû höôùng taâm tö vaøo nhöõng ñoái töôïng löïa choïn, chöùng ñöôïc thieàn ñònh, phaùt huy trí tueä ñeå trôû thaønh baäc giaùc ngoä.
Kinh Nieäm Xöù, Trung Boä I, trang 56 giôùi thieäu moät phaùp moân daønh cho hoäi chuùng xuaát gia, ñöôïc xem laø "con ñöôøng ñoäc nhaát ñöa ñeán thanh tònh cho chuùng sanh, vöôït khoûi saàu bi, dieät tröø khoå öu, thaønh töïu chaùnh lyù, chöùng ngoä Nieát Baøn". Nhö vaäy 4 nieäm xöù laø moät neáp soáng giuùp cho chuùng sanh ñöôïc thanh tònh trong saïch, khoûi caùc caáu ueá.. Vôùi neáp soáng nhö vaäy, vò haønh giaû vöôït khoûi saàu bi, chaám döùt khoå öu, töùc laø soáng an laïc haïnh phuùc trong chaùnh phaùp. Vôùi neáp soáng hyû laïc ñònh tónh, vò haønh giaû phaùt trieån trí tueä, tueä tri ñöôïc chaùnh lyù duyeân sanh, duyeân dieät cuûa caùc phaùp, vaø cuoái cuøng chöùng ngoä Nieát baøn.
Moät phaùp moân nöõa daønh cho caùc vò xuaát gia laø phaùp moân 5 tinh caàn chi, (Trung Boä II, trang 95), töùc laø moät neáp soáng ñaïo ñöùc goàm 5 chi phaàn, giuùp ñeä töû xuaát gia coù khaû naêng chöùng ñöôïc Thaùnh quaû:
"ÔÛ ñaây vò Tyø kheo coù loøng tin, tin töôûng ôû söï giaùc ngoä cuûa Nhö Lai. Vò aáy ít bònh ít naõo, vôùi boä tieâu hoùa ñöôïc ñieàu hoøa, khoâng quaù laïnh, khoâng quaù noùng, trung bình hôïp vôùi tinh taán. Vò aáy khoâng coù gian traù, khoâng coù xaûo traù, töï mình xöû söï nhö chaân ñoái vôùi baäc Ñaïo sö, ñoái vôùi caùc vò coù trí hay ñoái vôùi vò ñoàng Phaïm haïnh. Vò aáy soáng tinh caàn tinh taán, töø boû caùc phaùp baát thieän, thaønh töïu caùc thieän phaùp, thuaàn trí doõng maõnh, khoâng boû rôi caùc thieän phaùp. Vò aáy coù trí tueä, tueä tri söï sanh dieät cuûa caùc phaùp, thaønh töïu thaùnh theå nhaäp, ñöa ñeán chôn chaùnh ñoaïn dieät khoå ñau."
Neáp soáng ñaïo ñöùc ôû ñaây baét ñaàu vôùi moät loøng tin chôn chaùnh, tieáp ñeán laø moät söùc khoeû laønh maïnh, tieáp ñeán laøsöï toân troïng söï thaät, thöù ñeán laø tinh taán loaïi boû caùc phaùp baát thieän, thaønh töïu caùc thieän phaùp, vaø cuoái cuøng laø trí tueä, tueä tri ñöôïc söï sanh dieät cuûa caùc phaùp, theå nhaäp vôùi chaùnh tri kieán ñeå ñoaïn taän khoå ñau. Ôû ñaây khoå ñau ñöôïc ñoaïn taän töùc ñaõ ñöôïc an laïc haïnh phuùc hoaøn toaøn.
(Taäp Vaên Thaønh Ñaïo)
Trang MUÏC LUÏC