Khi cuoäc ñaáu tranh ñeå baûo veä hoaø bình vaø gaày döïng cuoäc soáng aám no ñang treân ñaø phaùt trieån toát ñeïp thì vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ giao laïi quyeàn bính cho con mình laøTraàn Anh Toâng töø thaùng 3 naêm Quyù Tî (1293). Ñeán thaùng 7 naêm Giaùp Ngoï Thöôïng hoaøng ñi chôi Vuõ Laâm vaø quyeát ñònh xuaát gia ôû ñaáy, nhö ÑVSKTT 6 tôø 2 b2-4 ñaõ ghi: "Baáy giôø Thöôïng hoaøng ñeán Vuõ Laâm, vaøo chôi hang ñaù, cöûa nuùi ñaù heïp, Thöôïng hoaøng ngöï chieác thuyeàn nhoû, Tuyeân töø thaùi haäu ôû ñuoâi thuyeàn, goïi Vaên Tuùc Vöông leân muõi thuyeàn chæ cho moät phu cheøo thuyeàn thoâi. Ñeán khi xuaát gia, khi xe vua saép ra, cho môøi Ñaïo Taûi vaøo ñieän Döôõng Ñöùc, cung Thaùnh Töø ngoài aên caùc moùn haûi vò,…"
Vaäy thì vaøo naêm Giaùp Ngoï vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ xuaát gia. Song theo Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc 8 tôø 23b1 laïi cheùp vieäc naøy vaøo thaùng 6 naêm AÁt Muøi (1295) sau khi Thöôïng hoaøng ñaõ ñi chinh phaït Ai Lao trôû veà vaøo thaùng aáy: "Thöôïng hoaøng töø Ai Lao trôû veà, xuaát gia ôû haønh cung Vuõ Laâm, roài boãng trôû laïi kinh sö". Cöông muïc nhö theá muoán sau khi Thöôïng hoaøng ñi xuaát gia laø khoâng coù chuyeän caàm quaân ñi ñaùnh giaëc. Tuy nhieân, ta seõ thaáy, sau khi xuaát gia, Thöôïng hoaøng coù nhieàu hoaït ñoäng vì daân vì nöôùc, vaø nhöõng quyeát saùch cuûa trieàu ñình thöôøng phaûi ñeán thænh thò yù kieán cuûa Thöôïng hoaøng. Thí duï ñieån hình laø vieäc Ñoaøn Nhöõ Haøi tröôùc khi ñi söù Chieâm Thaønh, ñaõ phaûi ñeán chôø Thöôïng hoaøng caû ngaøy taïi chuøa Suøng Nghieâm ôû Chí Linh. Vieäc Thöôïng hoaøng xuaát gia taïi nuùi Vuõ Laâm nhö theá ñaõ xaûy ra vaøo naêm 1294 nhö ÑVSKTT ñaõ cho bieát.
Vuõ Laâm laø moät thung luõng ñeïp thuoäc xaõ Ninh Haûi, huyeän Hoa Lö, tænh Ninh Bình ngaøy nay. Phía ñoâng thung luõng laø con soâng Ngoâ Ñoàng chaûy ngang, coøn ba phía taây nam baéc thì ñeàu do caùc nuùi ñaù voâi bao boïc xung quanh. Hieän coøn ñieän Thaùi vì thôø Traàn Thaùi Toâng, Traàn Thaùnh Toâng vaø Hieáu töï Hoaøng thaùi haäu. Ñieàu naøy chöùng toû ñieän naøy do chính vua Traàn Nhaân Toâng döïng neân ñeå thôø oâng vaø cha meï mình. Ba taám bia coøn ñöôïc ñoïc taïi ñeàn naøy xaùc nhaän cho ta ñieàu ñoù. Taám bia thöù nhaát coù teân "Tu taïo Thaùi Vi cung thaàn töø thaïch bi" vieát vaøo ngaøy 10 thaùng 3 naêm Vónh Thònh thöù 10 (1715) do daân laøng cuøng quan vieân, höông tröôûng cuûa hai giaùp Trung vaø Caät xaõ OÂ Laâm döïng sau khi ñaõ söûa ñieän xong: "Vaøo thaùng 8 muøa thu naêm Giaùp Ngoï (1714) daân hai giaùp Trung vaø Caät xaõ OÂ Laâm vì thaáy ñieän baùu nguy nga cuûa trieàu tröôùc nay ñoå naùt hö hoûng, beøn doác loøng cuøng nhau söûa chöõa (…)
Ñieän baùu Thaùi
Vi
Daáu xöa löu truyeàn
Thaùnh toå trieàu Traàn
Traûi ñôøi tu chöõa
Khuoâng phoø theá nöôùc
Yeân giuùp muoân daân
(…)
(Thaùi Vi ñieän baûo
Coå tích löu thoâng
Traàn trieàu Thaùnh
toå
Lòch ñaïi tu suøng
Khuoâng phuø quoác theá
Baûo höõu daân trung…)
Taám bia thöù hai cuõng do hai giaùp Trung vaø Caät xaõ OÂ Laâm döïng vaøo naêm aáy nhöng sau saùu thaùng vaø cuõng coù cuøng teân, ghi coâng ñöùc nhöõng ngöôøi goùp coâng söûa chöõa ñieän. Hai taám bia naøy chæ khaéc hai maët tröôùc vaø sau. Coøn taám bia thöù ba thì khaéc boán maët. Ba maët ghi coâng ñöùc. Maët thöù tö coù teân Tu lyù Thaùi Vi ñieän bi kyù ghi roõ laø ñieän naøy döïng vaøo naêm Baûo Phuø nhaø Traàn, töùc nhöõng naêm 1273-1278 vaø sau ñoù ñöôïc lieân tuïc söûa chöõa vaøo nhöõng naêm Quang Höng Kyû Söûu (1589), Vónh Thònh Aát Muøi (1715), Thaønh Thaùi Quí Tî (1893) vaø Baûo Ñaïi Bính Daàn (1926). Taám bia naøy ñöôïc khaéc vaøo laàn söûa chöõa cuoái vöøa noùi.
Qua baøi kyù khaùc vaøo naêm Baûo Ñaïi Bính Daàn aáy, ta bieát ñieän Thaùi Vi thöïc hieän töø naêm Baûo Phuø. Ñieàu naøy coù nghóa vua Traàn Nhaân Toâng tröôùc khi leân ngoâi vaøo thaùng 10 naêm Baûo phuø Maäu Daàn (1278), trong khi chuaån bò ñoái phoù vôùi cuoäc chieán tranh naêm 1285, ñaõ choïn Vuõ Laâm laø moät trong nhöõng nôi ñeå ruùt veà hoäi hoïp, chöù khoâng phaûi ñôïi ñeán naêm 1294. Roài sau ñoù, caûnh vaät ôû ñaây coù moät veû ñeïp haáp daãn laï kyø, nhö vua ñaõ bieåu loä trong moät baøi thô veà Vuõ Laâm:
Loøng khe vaét ngöôïc boùng caàu hoa
Haét saùng ngoaøi khe veät naéng taø
Laëng leõ nghìn non rôi laù ñoû
Nhö mô maây ñaãm tieáng chuoâng xa
(Hoïa kieàu ñaûo aûnh traùm kheâ hoaønh
Nhaát maït taø döông thuûy ngoaïi minh
Tòch tòch thieân sôn hoàng dieäp laïc
Thaáp vaân nhö moäng vieãn chung thanh)
Tueä Trung vaø Thöôïng hoaøng
Vuõ Laâm coù moät veû ñeïp nhö theá, neân tôùi thôøi ñieåm aáy, vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ choïn nôi ñaây laøm nôi xuaát gia cuûa mình. Leã xuaát gia nhö theá naøo vaø ai ñöùng laøm chuû leã, ngaøy nay ta khoâng ñöôïc bieát. Nhöng caên cöù Thaùnh ñaêng ngöõ luïc, Traàn Nhaân Toâng ñaõ "tham hoïc vôùi Tueä Trung Thöôïng Só, saâu ñöôïc coát kyû cuûa thieàn, neân thöôøng laáy leã thaày maø thôø". Vaäy, ngöôøi truyeàn taâm aán cho Thöôïng hoaøng Nhaân Toâng khoâng ai khaùc hôn laø Tueä Trung Thöôïng Syõ, danh töôùng ñaõ giaûi phoùng Thaêng Long trong cuoäc chieán veä quoác naêm 1285 vaø ngöôøi ñaõ ñi ñieàu ñình vôùi giaëc ôû caên cöù Vaïn Kieáp, ñeå cho quaân ta coù cô hoäi taán coâng chuùng.
Vua Traàn Nhaân Toâng luùc coøn treû ñaõ coù söï giaùo duïc ñaày ñuû vì nhieàu loaïi tri thöùc khaùc nhau cuûa thôøi mình. Vaø xuaát phaùt töø truyeàn thoáng gia ñình, vua ñaõ sôùm tieáp xuùc vôùi giaùo lyù Phaät giaùo. Nhöng nhö chính moät baøi thô sau naøy ñaõ xaùc nhaän vua caûm thaáy mình chöa thaâm nhaäp giaùo lyù Phaät giaùo nhieàu:
Nieân thieáu haø taèng lieãu saéc khoâng
Nhaát xuaân taâm taïi baùch hoa trung
Nhö kim kham phaù ñoâng hoaøng dieän
Thieän baûn ñoà ñoaøn khaùn truïy hoàng
(Tuoåi treû sao töøng hieáu saéc khoâng
Traêm hoa xuaân ñeán roän trong loøng
Ñeán nay môùi thaáy maët xuaân aáy
Neäm coû giöôøng thieàn ngaém ruïng hoàng)
Khi Tueä Trung Traàn Quoác Tung maát, vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ vieát tieåu söû cuûa vò thaày ñoàng thôøi cuõng laø oâng baùc cuûa mình. Nhaân luùc vieát tieåu söû aáy, vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ keå laïi kinh nghieäm cuûa mình nhö sau: "Tröôùc ñaây khi ta chöa xuaát gia, gaëp luùc cö tang Nguyeân Thaùnh maãu haäu, nhaân ñoù ñi môøi thöôïng só. Ngöôøi trao cho hai boä Ngöõ luïc cuûa Tuyeát Ñaäu vaø Daõ Hieân. Ta thaáy Thöôïng só soáng raát theá tuïc, neân sinh ngôø vöïc, beøn giaû boä ngaây thô leùn hoûi: " Chuùng sinh quen nghieäp uoáng röôïu aên thòt, thì laøm sao traùnh ñöôïc toäi baùo". Thöôïng Só giaûi roõ: "Giaû nhö coù ngöôøi ñöùng quay löng laïi, boãng coù nhaø vua ñi qua sau löng, ngöôøi kia baát ngôø neùm moät vaät gì ñoù truùng vaøo ngöôøi vua. Ngöôøi aáy coù sôï chaêng? Vua coù giaän chaêng?. Nhö vaäy phaûi bieát hai vieäc khoâng lieân quan vôùi nhau". Beøn môùi vieát hai baøi keä ñeå chöùng toû:
Voâ thöôøng caùc phaùp haønh
Loøng nghi, toäi lieàn sanh
Xöa nay khoâng moät vaät
Chaúng gioáng cuõng chaúng maàm
Laïi noùi:
Ngaøy ngaøy khi ñoái caûnh
Caûnh naûnh töø taâm ra
Taâm caûnh xöa nay chaúng
Choán choán ñeàu ba la
Ta hieåu yù chaëp laâu môùi noùi: "Tuy laø nhö theá, nhöng toäi phöôùc ñaõ roõ thì laøm sao", Thöôïng só laïi ñoïc tieáp baøi keä ñeå chæ baûo:
Aên coû vôùi aên thòt
Chuùng sinh moãi coù thöùc.
Xuaân ñeán traêm coû sinh
Choã naøo thaáy hoïa phuùc?
Ta noùi "Chæ nhö theá thì coâng phu giöõ saïch phaïm haïnh khoâng chuùt xao nhaøn ñeå laøm gì? Thöôïng só chæ cöôøi maø khoâng ñaùp. Ta laïi thænh ích, Thöôïng só laïi laøm thaønh hai baøi keä, ñeå aán chöùng cho ta"
Trì giôùi vôùi nhaãn nhuïc
Chuoác toäi chaúng chuoác phuùc
Muoán bieát khoâng toäi phuùc
Chaúng trì giôùi nhaãn nhuïc
Laïi noùi:
Nhö ngöôøi luùc leo caây
Ñang yeân töï tìm nguy
Nhö ngöôøi khoâng leo nöõa
Traêng gioù laøm vieäc gì
Laïi kín ñaùo daën ta: "Chôù baûo cho ngöôøi khoâng ñaùng."
Quaù trình hoïc taäp vaø chöùng ngoä Phaät giaùo döôùi söï höôùng daãn cuûa Tueä Trung Traàn Quoác Tung do chính vua Traàn Nhaân Toâng keå laïi laø nhö theá. Qua lôøi keå naøy, ta thaáy hai taùc phaåm thieàn maø Tueä Trung ñaõ giao cho vua ñoïc. Ñoù laø Tuyeát Ñaäu ngöõ luïc vaø Daõ Hieân ngöõ luïc. Boä ngöõ luïc cuûa Daõ Hieân ngaøy nay ñaõ maát, vaø teân tuoåi oâng khoâng ñöôïc ghi laïi trong caùc taùc phaåm thieàn Trung Quoác. Chæ coù moät baøi thô ñöôïc ghi laïi trong Thieàn toâng tuïng coå lieân chaâu thoâng taäp. Cho neân coù khaû naêng ñaây laø moät vò Thieàn sö cuûa nöôùc ta soáng vaøo khoaûng nhöõng naêm 900 cuûa 1050. Thieàn sö Tuyeát Ñaäu chính laø Tri Moân Toä, ngöôøi thöøa keá doøng thieàn Laâm Teá ôû Trung Quoác, vaø boä ngöõ luïc cuûa oâng raát phoå bieán vaøo thôøi tröôùc cuõng nhö ngaøy nay. Thaùnh ñaêng ngöõ luïc ghi laïi maáy laàn vieäc giaûng Tuyeát Ñaäu ngöõ luïc taïi caùc thieàn ñöôøng Vieät nam sau thôøi vua Traàn Nhaân Toâng.
Cuõng chính qua ñoaïn vaên treân ta bieát thôøi ñieåm chöùng ngoä cuûa vua, ñoù laø vaøo muøa xuaân naêm Ñinh Hôïi (1287), khi caû nöôùc ñang raàm roä chuaån bò löïc löôïng veà moïi maët ñeå ñoái phoù vôùi cuoäc xaâm löôïc laàn thöù ba cuûa quaân Nguyeân vaø ñoù laø luùc Nguyeân Thaùnh Thieân Caûm hoaøng thaùi haäu maát, nhö ÑVSKTT 5 tôø 51b5 ñaõ ghi. Nhaân luùc meï mình maát, vua Traàn Nhaân Toâng ñaõ ñeán môøi ngöôøi anh cuûa meï laø Tueä Trung Thöôïng Só Traàn Quoác Tung ñeán döï tang. Vaøo dòp aáy, ñaõ xaûy ra cuoäc ñoái thoaïi giöõa hai ngöôøi nhö vöøa daãn treân, vaø do chính vua Traàn Nhaân Toâng ghi laïi. Tueä Trung ñaõ aán chöùng cho vua Traàn Nhaân Toâng trong cuoäc ñoái thoaïi ñoù.
Cuõng qua cuoäc ñoái thoaïi aáy, ta thaáy cô sôû tö töôûng cuûa Traàn Nhaân Toâng ñaõ hình thaønh maø sau naøy vua ñaõ vieát thaønh vaên baûn baèng tieáng Vieät trong Cö traàn laïc ñaïo phuù, laøm chæ nam cho söï phaùt trieån cuûa Phaät giaùo ít laém cuõng keùo daøi tôùi gaàn boán traêm naêm sau, töùc töø khoaûng 1300 cho ñeán 1695. Ñaây laø moät giai ñoaïn Phaät giaùo hoaøn toaøn theá tuïc, khoâng coù söï caùch bieät giöõa caùc giôùi taïi gia vaø xuaát gia. Hoï soáng hoøa mình vôùi nhau, thaäm chí trong moät con ngöôøi, maø ñieån hình laø Höông Chaân Phaùp Tính (1470-1550?), Thoï Tieân Dieån Khaùnh (1550-1610?) vaø Minh Chaâu Höông Haûi (1628-1715). Hoï töøng laø nhöõng ngöôøi ñoã ñaït, gaùnh vaùc vieäc nöôùc vieäc daân, roài sau ñoù gioáng nhö vua Traàn Nhaân Toâng, hoï ñaõ soáng ñôøi moät vò xuaát gia, nhö Phaùp Tính ñaõ dieãn taû qua hai caâu thô cuûa mình:
Treû töøng vaûñöùng khoa danh
Giaø leân coõi thoï tìm duyeành Buït tieân.
Cô sôû tö töôûng phaùt bieåu trong ñoaïn vaên treân ta caàn phaûi chuù yù, khi ñeà caäp ñeán neàn Thieàn hoïc cuûa tröôøng phaùi Truùc Laâm do vua Traàn Nhaân Toâng gaày döïng. Duø ñaõ xuaát gia vaøo thaùng 7, thaùng 8 naêm aáy, Thöôïng hoaøng phaûi caàm quaân ñi ñaùnh Ai Lao, nhö ÑVSKTT 6 tôø 3a1-3 ñaõ cheùp: "Thaùng 8 (naêm Giaùp Ngoï, 1294) Thöôïng hoaøng thaân chinh Ai Lao, baét soáng ngöôøi vaø suùc vaät khoâng keå xieát. Trong chieán dòch naøy, Trung Thaønh Vöông (thieáu teân) laøm tieân phong, bò Ai Lao vaây, Phaïm Nguõ Laõo chôït ñem quaân aäp ñeán, lieàn giaûi vaây, nhaân theá tung quaân ñoùn ñaùnh. Giaëc thua. Cho Nguõ Laõo phuø baèng vaøng".
Tieáp phaùi boä Lyù Haønh Tieâu Thaùi Ñaêng
Ñeán ngaøy moàng 1 thaùng 2 naêm sau, Thöôïng hoaøng laïi ñöùng ra tieáp phaùi boä Lyù Haønh vaø Tieâu Thaùi Ñaêng do Nguyeân Thaùnh Toâng leân ngoâi göûi qua baùo veà vieäc baõi binh. Phaùi boä naøy ñöôïc göûi ñi töø thaùng 6 naêm Chí Nguyeân thöù 31 (1294), töùc moät thaùng sau khi Thaùnh Toâng leân ngoâi, vaø ñeán thaùng 2 môùi ñeán nöôùc ta. Trong lôøi tieãn chaân Lyù Haønh vaø Tieâu Thaùi Ñaêng, Tröông Baù Thuaàn cho raèng ñaây laø moät chuyeán ñi khoù khaên. Tröông Baù Thuaàn vieát: "Vì sao baûo laø khoù? Tröôùc ñaây ñem chæ duï ñeán nöôùc aáy ai chaúng bieát ñem ñaïi nghóa vua toâi, cô hoïa phuùc lôïi haïi. Nöôùc kia neáu ñem loøng sôï ra ñeå maø nghe thì lôøi noùi deã vaøo loã tai. Neáu noù khoâng nghe thì cöù veà baùo laïi vua, theá laø ta ñaõ xong vieäc ta, coøn xöû trí theá naøo thì quoác gia ñaõ coù caùch. Nay hai oâng vöôït maáy nghìn daëm, chæ mang theo moät böùc thö, maø phaûi laøm cho nöôùc kia môû loøng töï ñoåi môùi. Chöù neáu cöù vuø vuø ra ñi, roài vuø vuø trôû veà thì ai maø chaúng laøm ñöôïc, ñaâu caàn ñeán boïn chuùng ta. Huoáng nöõa loøng ngöôøi sau khi lo nhieàu, boãng thaáy mình heát coù loãi, thì vui möøng khoân xieát. Nhöng möøng laïi laø maàm cuûa khinh maïng. Ta nhaân noãi vui cuûa chuùng ñeå khieán chuùng boû loøng trì nghi khoâng quyeát ñi theo con ñöôøng môùi".
Theá laø khoù khaên cuûa phaùi boä Lyù Haønh laàn naøy laø ñaèng sau nhöõng yeâu saùch cuûa vua Nguyeân khoâng coøn coù moät baïo löïc ñeå thi haønh. Vaø do vì khoâng coù baïo löïc naøy chuùng sôï bò Ñaïi Vieät khinh thöôøng. Daãu theá, Thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng ñaõ tieáp ñaõi chuùng aân caàn, vaø chaéc ñaây laø moät trong nhöõng cuoäc ñoùn tieáp ngoaïi giao maø Thöôïng hoaøng öng yù nhaát, vì ñaõ thaønh coâng ñeø beïp ñöôïc yù chí xaâmlöôïc cuûa keû thuø, nhö baøi thô tieãn phaùi boä naøy cuûa Thöôïng hoaøng ñaõ theå hieän:
Phôi phôùi Linh Trì aám tieãn nhau
Ngöôøi veà khoân caùch gioù xuaân ngöøa
Naøo hay sao söù hai ngoâi phuùc
Saùng roïi trôøi Nam maáy toái möa
(Khaûm khaûm Linh Trì noaõn tieãn dieân
Xuaân phong voâ keá truï quy tieân
Baát tri löôõng ñieåm thieàu tinh phuùc
Kyû daï quang mang chieáu (Vieät thieân)
Ñeán thaùng 6 naêm ñoù, ÑVSKTT 6 (1295) tôø 3a7-8 cheùp: "Thöôïng hoaøng trôû veà kinh sö, xuaát gia ôû haønh cung Vuõ Laâm, maø laïi trôû veà vaäy". Vieäc vua Traàn Nhaân Toâng xuaát gia ôû Vuõ Laâm, nhö vaäy phaûi töø thaùng 7 naêm Giaùp Ngoï (1294), töùc hôn moät naêm sau khi ñaõ truyeàn ngoâi cho con mình. Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc 8 tôø 23a7-b1 döôùi muïc muøa haï thaùng 6 naêm Aát muøi (1295), Thöôïng hoaøng veà ñeán töø Ai Lao" ñaõ vieát: "Thöôïng hoaøng töø Ai Lao veà xuaát gia ôû haønh cung Vuõ Laâm, boãng choác laïi trôû veà kinh ñoâ". Theá thì ñoái vôùi Quoác söû quaùn trieàu Nguyeãn, ñeán muøa heø naêm Aát Muøi, vua Traàn Nhaân Toâng môùi xuaát gia nhö ñaõ noùi ôû treân.
Tuy nhieân veà vieäc xuaát gia aáy, ÑVSKTT 6 tôø 2b4-6 ñaõ keå laïi vieäc Thöôïng hoaøng ñi chôi Vuõ Laâm vaøo muøa thu thaùng 7 naêm Giaùp Ngoï (1294) vaø ñaõ quyeát ñònh xuaát gia ôû ñoù, nhaân theá ñaõ ghi laïi vieäc yeâu quyù ngöôøi con cuûa Thaùi sö Traàn Quang Khaûi laø Traàn Ñaïo Taûi: "Baáy giôø Thöôïng hoaøng ngöï ñi Vuõ Laâm daïo chôi hang ñaù. Cöûa nuùi ñaù heïp, Thöôïng hoaøng ñi chieác thuyeàn nhoû, Thaùi haäu Tuyeân Töø ôû ñaèng döôùi ñuoâi thuyeàn, goïi Vaên Tuùc Vöông leân ñaèng muõi thuyeàn, chæ cho moät phu cheøo thuyeàn maø thoâi. Kòp ñeán khi Thöôïng hoaøng xuaát gia, khi Thöôïng hoaøng saép ra ñi, beøn môøi Ñaïo Taûi vaøo ñieän Döôõng Ñöùc cuûa cung Thaùnh Töø, ban cho ngoài aên ñoà bieån, laøm thô raèng:
Chaân ruøa boùc ñoû moäng
Yeân ngöïa nöôùng vaøng thôm
Sôn taêng giöõ giôùi saïch
Cuøng ngoài chaúng cuøng aên
(Hoàng thaáp baùc quy cöôùc
Hoaøng höông chaù maû an
Sôn taêng tri tònh giôùi
Ñoàng toïa baát ñoàng xan)
Baøi thô naøy, Hoà Nguyeân Tröøng cuõng coù cheùp trong Nam oâng moäng luïc tôø 25-26. Cöù vaøo caùch vieát cuûa hai taøi lieäu treân ñaây, roõ raøng baøi thô vöøa neâu laø cuûa Traàn Nhaân Toâng. Hôn nöõa, caên cöù vaøo noäi dung, nhaát laø caâu "sôn taêng trì tònh giôùi", thì döùt khoaùt khoâng theå laø cuûa Traàn Ñaïo Taûi vieát. Traàn Ñaïo Taûi coù moät nieàm kính troïng ñaëc bieät ñoái vôùi Traàn Nhaân Toâng vaø vieäc oâng thaáy vua Traàn Nhaân Toâng sau khi xuaát gia luoân ñi boä, ñaõ theà suoát ñôøi khoâng bao giôø ñi xe ngöïa, thì khoâng bao giôø Traàn Ñaïo Taûi daùm goïi vua Traàn Nhaân Toâng laø "sôn taêng" (oâng sö nuùi). Chæ vua Traàn Nhaân Toâng môùi töï goïi mình nhö theá, nhaát laø khi ta nhôù vua coù moät söï yeâu thích ñaëc bieät ñoái vôùi nuùi röøng, nhö nhieàu baøi thô coøn laïi ñaõ chöùng toû. Theá maø ngaøy nay coù moät soá ngöôøi hieáu söï ñaõ ñem baøi thô naøy gaùn cho Traàn Ñaïo Taûi moät caùch sai laàm.
Duø ñaõ ñöôïc ghi nhaän laø xuaát gia ôû Vuõ Laâm sôùm nhö theá, nhöng ñoái vôùi Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc, thì vua Traàn Nhaân Toâng xuaát gia vaøo "naêm Kyû Hôïi Höng Long thöù 7, thaùng 10 baèng caùch ñi thaúng vaøo nuùi Yeân Töû, sieâng naêng tu haønh 12 haïnh ñaàu ñaø, töï goïi laø Höông Vaên Ñaïi Ñaàu Ñaø, döïng Chi Ñeà tònh xaù, môû phaùp ñoä taêng, ngöôøi hoïc ñeán nhö maây". Coù khaû naêng töø thaùng 6 naêm Aát Muøi (1295) cho ñeán thaùng 8 naêm Kyû Hôïi (1299), Thöôïng hoaøng ñaõ thöôøng ôû Vuõ Laâm, vì caùc tö lieäu hieän coù khoâng ghi baát cöù moät hoaït ñoäng naøo veà ñaïo cuõng nhö ñôøi cuûa Thöôïng hoaøng. Ñaây coù theå laø thôøi gian maø Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc ghi nhaän laø Thöôïng hoaøng ñang tu taäp 12 haïnh ñaàu ñaø. Trong Vònh Vaân Yeân töï phuù traïng nguyeân Lyù Ñaïo Taûi, luùc naøy ñaõ trôû thaønh thieàn sö Huyeàn Quang vaø ñang soáng vôùi Thöôïng hoaøng ôû Yeân Töû, ñaõ cho ta thaáy cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa Höông Vaân Ñaïi Ñaàu Ñaø nhö theá naøo:
Maëc caø sa, naèm tröôùng giaáy
Maøng chi chaâu ñaày laãm, ngoïc ñaày röông
Queân ngoïc thöïc, boû höông giao
Caép naïnh caø moät voø töông moät huõ.
Thaät laø moät cuoäc soáng giaûn dò ñeán möùc ñoä khoâng ai ngôø tôùi cuûa moät vò anh huøng vöøa môùi chieán thaéng oanh lieät keû thuø vaø laø moät vò hoaøng ñeá taøi ba. Chæ ñeán thaùng 5 naêm Kyû Hôïi (1299), ÑVSKTT 6 tôø 6a1-b9 môùi ghi vieäc Thöôïng hoaøng töø Thieân Tröôøng veà Thaêng Long gaëp vua Traàn Anh Toâng uoáng röôïu say. Thöôïng hoaøng ñaõ ñem taát caû trieàu ñình veà Thieân Tröôøng. Ñeán khi tænh röôïu, nhôø Ñoaøn Nhöõ Haøi thaûo tôø bieåu taï toäi, vua Traàn Anh Toâng ñaõ cuøng Ñoaøn Nhöõ Haøi veà Thieân Tröôøng ñeå ra maét Thöôïng hoaøng, roài sau ño ùñöôïc tha thöù. Ñeán thaùng 7 naêm naøy, ÑVSKTT 6 tôø 7a6-7 ghi vieäc döïng am Ngöï Döôïc ôû nuùi Yeân Töû. Vaø tieáp ñoù noù ghi: "Thaùng 8 Thöôïng hoaøng töø phuû Thieân Tröôøng laïi xuaát gia, vaøo nuùi Yeân Töû khoå haïnh". Nhö theá ñeán thaùng 8 Thöôïng hoaøng laïi xuaát gia, chöù khoâng phaûi laø thaùng 10 nhö Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc ñaõ coù.
Khi xuaát gia roài Thöôïng hoaøng ñaõ laøm gì, Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc cheùp: "Sau ôû chuøa Phoå Minh cuûa phuû Thieân Tröôøng, Thöôïng hoaøng môøi ñeán caùc danh Taêng, môû lôùn caùc tröôøng giaûng, traûi maáy naêm beøn vaân du phöông ngoaïi, ñeán traïi Boá Chính, choïn am Tri Kieán ñeå ôû". Thöïc teá, sau khi cheùp vieäc Thöôïng hoaøng vaøo nuùi Yeân Töû tu khoå haïnh, ÑVSKTT 6 tôø 7a7-8a2 keå tieáp vua Traàn Anh Toâng ñeán chaàu cuøng vôùi Quoác Coâng Traàn Quoác Tuaán taïi cung Truøng Quang vaø traùnh ñöôïc vieäc xaêm roàng vaøo ñuøi cuøng vieäc vua vi haønh bò neùm ñaù vaø bò Thöôïng hoaøng hoûi. Ñeán thaùng 3 naêm Taân Söûu (1301) Thöôïng hoaøng ñi chôi caùc ñòa phöông xa ñeán Chieâm Thaønh. Ñeán thaùng 11 naêm aáy môùi töø Chieâm Thaønh trôû veà. Roài raèm thaùng gieâng naêm Quyù Maõo (1303) "Thöôïng hoaøng ôû phuû Thieân Tröôøng môû phaùp hoäi Voâ Löôïng ôû chuøa Phoå Minh boá thí vaøng baïc tieàn luïa ñeå chaån caáp cho ngöôøi ngheøo trong thieân haï vaø giaûng kinh thí giôùi", nhö ÑVSKTT 6 tôø 17a9b2.
Taát caû nhöõng tö lieäu naøy cho thaáy sau khi xuaát gia laïi moät laàn nöõa taïi Yeân Töû, chaéc Thöôïng hoaøng ôû ñaáy moät thôøi gian, ñeå ñeán thaùng 3 naêm Taân Söûu (1301) thì Thöôïng hoaøng ñi xuoáng phía Nam vaø ôû taïi am Tri Kieán cuûa traïi Boá Chính. Tri Kieán theo OÂ Chaâu caän luïc laø nôi ñoùng cô quan haønh chính cuûa traïi Boá Chính. Cho neân, am Tri Kieán chaéc laø ngoâi chuøa cuûa ly sôû Tri Kieán cuûa Boá Chính. Coù theå noùi ñaây laø ngoâi chuøa ñaàu tieân ñöôïc bieát cuûa vuøng ñaát Ñòa Lyù Ma Linh vaø Boá Chính, maø Lyù Thaùnh Toâng ñaõ saùt nhaäp vaøo baûn ñoà Ñaïi Vieät vaøo naêm 1069 vaø nay laø ñaát tænh Quaûng Bình vaø hai huyeän Vónh Linh vaø Gio Linh cuûa Quaûng Trò. Vuøng ñaát naøy vaøo thôøi aáy chaéc haún coù nhieàu chuøa khaùc nöõa, nhöng ngaøy nay ta khoâng bieát teân tuoåi. Roài töø traïi Boá Chính, Thöôïng hoaøng ñaõ ñi sang Chieâm thaønh. {Ghi chuù: Xem Toaøn taäp Traàn Thaùi Toâng cuøng taùc giaû, NXB TP.HCM – 2000}
Nhöõng ngaøy cuoái ñôøi
Ngaøy moàng moät teát naêm Maäu Thaân (1308) Thöôïng hoaøng veà ôû taïi chuøa Baùo AÂn ôû huyeän Sieâu Loaïi, cho goïi Phaùp Loa ñeán truï trì chuøa, môû tröôøng giaûng vaø laøm ngöôøi noái doõi mình trong doøng thieàn Truùc Laâm. Tôùi thaùng tö Thöôïng hoaøng veà kieát haï taïi chuøa Vónh Nghieâm ôû Laïng Giang. Moät laàn nöõa, Thöôïng hoaøng cho goïi Phaùp Loa ñeán giao nhieäm vuï truï trì chuøa Baùo Aân vaø môû tröôøng giaûng. Trong ba thaùng an cö ôû ñaây, Thöôïng hoaøng ñaõ giaûng Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, coøn quoác sö Ñaïo Nhaát giaûng kinh Phaùp hoa cho ñaïi chuùng. An cö xong, Thöôïng hoaøng vaøo nuùi Yeân Töû vaø cho caùc hoaïn quan vaø Tam baûo noâ trôû veà nhaø. Chæ giöõ laïi möôøi ngöôøi haàu thöôøng ñi theo Thöôïng hoaøng. Roài beøn trôû leân am Töû Tieâu, giaûng Truyeàn ñaêng luïc cho Phaùp Loa. Nhöõng ngöôøi haàu xuoáng nuùi gaàn heát. Chæ coù thöôïng tuùc ñeä töû Baûo Saùt ñaõ ôû beân caïnh Thöôïng hoaøng.
Töø luùc ñoù trôû ñi, Thöôïng hoaøng ñaõ ñi khaép hang nuùi vaø thöôøng soáng ôû trong nhaø ñaù. Baûo Saùt thaáy theá, thöa vôùi Thöôïng hoaøng, "Toân ñöùc tuoåi taùc ñaõ cao maø cöù xoâng pha söông tuyeát, thì maïng maïch cuûa Phaät phaùp seõ theá naøo?". Thöôïng hoaøng ñaõ traû lôøi: "Thôøi ta ñaõ ñeán ta muoán laøm keû tröôøng vaõng". Ngaøy moàng 5 thaùng 10, gia ñoàng cuûa coâng chuùa Thieân Thuïy leân nuùi taâu: "Thieân Thuïy ñau naëng, xin gaëp toân ñöùc ñeå cheát". Thöôïng hoaøng buøi nguøi noùi: "Thôøi tieát ñaõ ñeán roài". Roài xaùch gaäy xuoáng nuùi, chæ ñem theo moät ngöôøi haàu. Ñi möôøi ngaøy môùi tôùi Thaêng Long. Ñoù laø hoâm raèm thaùng möôøi. Sau khi daën doø chò mình xong, beøn trôû veà nuùi. Nguû ñeâm taïi chuøa Baùo Aân cuûa Sieâu Loaïi. Saùng tinh mô hoâm sau, beøn laïi ra ñi. Ñeán chuøa thoân höông Coå Chaâu, Thöôïng hoaøng töï ñeà leân vaùch chuøa baøi keä:
Soá ñôøi hôi thôû laëng
Tình ngöôøi ñoâi bieån ngaân
Cung ma chaät heïp laém
Nöôùc Phaät khoân xieát xuaân.
Ngaøy 17, Thöôïng hoaøng nguû ñeâm laïi ôû chuøa Suøng Nghieâm nuùi Chí Linh. Thaùi haäu Tuyeân Töø môøi ñeán am Bình Döông ñaõi chay. Thöôïng hoaøng vui veû noùi: "Ñaây laø böõa côm cuùng döôøng cuoái cuøng." Roài nhaän lôøi. Ngaøy 18 Thöôïng hoaøng laïi ñi boä ñeán chuøa Tuù Laâm ôû nuùi Kyø Ñaëc cuûa vuøng Yeân Sinh, thì thaáy nhöùc ñaàu. Beøn goïi hai Tyø kheo Töû Doanh vaø Hoaøn Trung baûo: "Ta muoán leân nuùi Ngoïa Vaân maø söùc chaân ñi khoâng noåi, bieát laøm sao baây giôø". Hai vò Tyø kheo noùi: "Hai ñeä töû coù theå giuùp vaäy". Vöøa ñeán nuùi Ngoïa Vaân, Thöôïng hoaøng caùm ôn hai vò Tyø kheo vaø baûo: "Xuoáng nuùi gaéng tu haønh, chôù cho soáng cheát laø chuyeän chôi". Ngaøy 19, sai thò giaû Phaùp Khoâng leân am Töû Tieâu nuùi Yeân Töû goïi Baûo Saùt veà gaáp. Ngaøy 20, Baûo Saùt ra ñi, ñeán suoái Doanh thaáy moät daõy maây ñen töø nuùi Ngoïa Vaân qua tôùi Loãi Sôn, roài phuû xuoáng suoái Doanh. Nöôùc lôùn daâng leân maáy tröôïng, choác laùt laïi haï xuoáng thì thaáy hai ñaàu roàng lôùn nhö con ngöïa ñang caát cao hôn moät tröôïng, ñoâi maét saùng nhö sao, giaây laùt roài bieán maát. Ñeâm aáy Baûo Saùt nguû qua ñeâm taïi Sôn ñieám, laïi naèm mô thaáy chuyeän khoâng laønh.
Ngaøy 21 Baûo Saùt ñeán nuùi Ngoïa Vaân. Thöôïng hoaøng thaáy ñeán, mæm cöôøi noùi: "Ta saép ñi roài, ngöôi sao ñeán muoän theá. Trong Phaät phaùp ngöôi coù ñieåm naøo chöa roõ, mau ñem ra ñaây". Baûo Saùt ñöùng leân hoûi: "Khi Maõ ñaïi sö khoâng khoûe, vieän chuû hoûi: "gaàn ñaây Toân ñöùc theá naøo?". Maõ noùi: "Ngaøy gaëp Phaät, thaùng gaëp Phaät", yù chæ theá naøo?". Thöôïng hoaøng noùi lôùn: "Naêm ñeá ba vua laø vaät gì?" Saùt laïi ñöùng beân hoûi: "Chæ nhö
Hoa phôi phôùi chöø gaám phôi phôùi
Truùc ñaát nam chöø caây ñaát Baéc thì laøm sao"
Thöôïng hoaøng noùi: "Maét ngöôi muø roài chaêng". Saùt thoâi khoâng hoûi nöõa. Töø ñoù boán ngaøy trôøi ñaát toái taêm, gioù loác thoåi maïnh, möa tuyeát phuû caây, khæ vöôïn ñi quanh am khoùc la. Chim röøng buoàn baõ hoùt.
Ngaøy moàng moät thaùng 11 vaøo luùc nöûa ñeâm, sao mai saùng röïc, Thöôïng hoaøng hoûi: "Luùc naøy maáy giôø roài". Baûo Saùt traû lôøi: "Giôø Tyù". Thöôïng hoaøng duøng tay môû caùnh cöûa soå ra nhìn roài noùi: "Ñaây laø giôø ta ñi". Baûo Saùt hoûi: "Toân ñöùc ñi ñaâu?" Thöôïng hoaøng noùi:
Taát caû phaùp khoâng sinh
Taát caû phaùp khoâng dieät
Neáu hay hieåu nhö vaäy
Chö Phaät thöôøng hieän tieàn
Sao coù chuyeän ñeán ñi
Baûo Saùt ñöùng leân hoûi: "Neáu khoâng sanh khoâng dieät thì theá naøo". Thöôïng hoaøng boãng nhieân laáy tay che mieäng noùi: "Ñöøng noùi môù". Noùi xong Thöôïng hoaøng naèm theo theá sö töû roài laëng leõ ra ñi. Ñeán ñeâm ngaøy moàng 2 Baûo Saùt theo di chuùc ñem hoûa taùng ôû taïi am Thöôïng hoaøng ôû. Höông thôm bay ngaøo ngaït, nhaïc trôøi vang doäi caû hö khoâng. Coù maây nguõ saéc phuû leân giaøn löûa. Ñeán ngaøy moàng 4, toân giaû Phoå Tueä môùi töø nuùi Yeân Töû laät ñaät maø ñi ñeán. Ñem nöôùc thôm töôùi giaøn löûa. Laøm leã thu ngoïc coát, laïi löôïm ñöôïc xaù lôïi nguõ saéc, loaïi lôùn hôn naêm traêm vieân, loaïi nhoû nhö haït thoùc, haït caùt thì khoâng theå keå xieát.
Baáy giôø Hoaøng ñeá Anh Toâng vaø Quoác phuï thöôïng teå ñem trieàu ñình cuøng thuyeàn ngöï ñeán vaùi laïy töø chaân nuùi, khoùc loùc vang ñoäng ñaát trôøi. Sau ñoù beøn röôùc ngoïc coát vaø xaù lôïi xuoáng thuyeàn ngöï ñöa veà kinh ñoâ Thaêng Long, trieàu ñình vaø daân daõ buoàn thöông khoùc loùc vang ñoäng caû ñaát trôøi, daâng toân hieäu Ñaïi Thaùnh Traàn Trieàu Truùc Laâm Ñaàu Ñaø Tònh Hueä Giaùc Hoaøn Ñieàu Ngöï Toå Phaät, roài ñem ngoïc coát vaøo trong khaùm baùo, phaân chia xaù lôïi laøm hai phaàn. Moãi phaàn ñeàu ñöïng trong hoäp vaøng baûy baùu. Vieäc chay xong röôùc ngoïc coát nhaäp vaøo ñöùc laêng, mieáu hieäu laø Nhaân Toâng. Laáy moät phaàn xaù lôïi ñöa vaøo baûo thaùp ñaët ôû ñöùc laêng cuûa Long Höng. Coøn moät phaàn thì goùi ñöa vaøo thaùp vaøng ñaët ôû chuøa Vaân Yeân nuùi Yeân Töû.
Nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa Thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng laø nhö theá theo Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc. ÑVSKTT 6 tôø 23b4-24a4 cheùp ngaén goïn hôn vaø khaùc ñi ñoâi chuùt: " Ngaøy moàng 3 (thaùng 11) Thöôïng hoaøng baêng ôû am Ngoïa Vaân ôû nuùi Yeân Töû. Baáy giôø Thöôïng hoaøng xuaát gia ôû ngoïn Töû Tieâu cuûa nuùi Yeân Töû, töï laø Truùc Laâm ñaïi só. Chò Thöôïng hoaøng laø Thieân Thuïy ñau naëng, beøn xuoáng nuùi ñeán thaêm baûo: "Chò neáu thôøi tôùi thì töï ñi, gaëp coõi aâm coù hoûi vieäc gì thì cöù traû lôøi: "Xin ñôïi moät chuùt, em toâi laø Truùc Laâm ñaïi só seõ ñeán". Noùi xong Thöôïng hoaøng trôû veà nuùi, daën doø thò giaû Phaùp Loa veà haäu söï roài laëng leõ ngoài maø maát.
Thieân Thuïy cuõng maát vaøo ngaøy hoâm aáy. Phaùp Loa thieâu ñöôïc xaù lôïi hôn 3000 haït, vaâng ñem tôùi chuøa Tö Phuùc cuûa kinh sö. Vua nghi ngôø, coøn quaàn thaàn thì phaàn lôùn xin hoûi toäi Phaùp Loa. Hoaøng thaùi töû Maïnh tuoåi vöøa leân 9 hoä moät beân. ÔÛ trong mình lieàn coù maáy vieân xaù lôïi. Beøn ñem ra ñeå thaáy. Kieåm laïi thaáy trong hoäp thì coù thieáu maáy haït. Vua (Anh Toâng) caûm ñoäng khoùc loùc, trong loøng môùi heát nghi ngôø".
Vaäy laø theo ÑVSKTT, ta khoâng thaáy vai troø cuûa Baûo Saùt, maø Thaùnh Ñaêng ngöõ luïc goïi laø thöôïng tuùc ñeä töû cuûa Thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng, ngöôøi ñaõ ñöôïc Thöôïng hoaøng cho goïi ñeán vaø ôû beân caïnh trong nhöõng giaây phuùt cuoái cuøng. Vaø cuõng chính Baûo Saùt ñaõ thöïc hieän vieäc hoûa taùng theo lôøi daën doø cuûa Thöôïng hoaøng, maø khoâng caàn söï coù maët cuûa Phaùp Loa. Khi Phaùp Loa tôùi, thì chæ coù vieäc duøng nöôùc thôm töôùi taét giaøn hoûa vaø thu laáy xaù lôïi cuõng nhö ngoïc coát. Qua nhöõng söï kieän nhö theá, hình nhö vai troø Phaùp Loa duø ñöôïc Thöôïng hoaøng cho laøm ngöôøi noái phaùp, vaãn coù veû nhö raát môø nhaït trong nhöõng giôø phuùt cuoái cuøng cuûa cuoäc ñôøi cuûa Thöôïng hoaøng.
Ñeán hôn moät naêm sau, ÑVSKTT 6 tôø 25b9-27a8 ñaõ keå laïi vieäc ñöa xaù lôïi Thöôïng hoaøng ñi nhaäp thaùp: "Ngaøy 16 thaùng 9 muøa thu naêm Canh Tuaát (1310) röôùc linh cöõu Thöôïng hoaøng veà choân ôû laêng Quy Ñöùc ôû phuû Long Höng, xaù lôïi thì ñeå taïi baûo thaùp am Ngoaï Vaân, mieáu hieäu laø Nhaân Toâng, thuïy laø Phaùp Thieân Suøng Ñaïo ÖÙng Theá Hoùa Duyeân Long Töø Huyeãn Hueä Thaùnh Vaên Thaàn Vuõ Nguyeân Minh Dueä Hieáu hoaøng ñeá. Ñem Khaâm Töø Baûo Thaùnh thaùi hoaøng thaùi haäu hôïp taùng ôû ñaáy. Tröôùc ñoù taïm quaøng teå cung cuûa Nhaân Toâng ôû ñieän Dieân Hieàn. Khi saép ñöa ñi, giôø ñaõ ñeán roài maø quan lieâu daân chuùng ñöùng chaät khaép cung ñieän. Teå töôùng caàm roi xua ñuoåi, roát cuoäc cuõng khoâng theå môû ñöôøng.
Vua cho goïi chi haàu chaùnh chöôûng Trònh Troïng Töû ñeán baûo: "Linh cöûu saép ñöa maø daân chuùng ñaày ngheõn nhö theá thì laøm theá naøo?". Troïng Töû laäp töùc ñeán ñeàn Thieân Trì goïi quaân Haûi khaåu vaø Hoå döïc (quaân cuûa Troïng Töû troâng coi) ñeán ngoài la lieät trong theàm, sai haùt maáy caâu khuùc long ngaâm. Moïi ngöôøi ñeàu ngaïc nhieân keùo nhau ñeán xem, cung ñieän môùi giaõn ngöôøi, beøn röôùc veà laêng Quy Ñöùc. Troïng Töû lo doïc ñöôøng taát coù choã theá ñaát quanh co, neáu nghieâm tænh khoâng noùi to thì sôï coù choã nghieân leäch. Neáu coù truyeàn goïi baûo ban thì laïi sôï oàn aøo. Beøn ñem caùp caâu daën caùch ñi ñöùng ngang doïc vieát vaøo khuùc long ngaâm, khieán moïi ngöôøi haùt theo ñeå cuøng baûo nhau. Ngöôøi baáy giô khen laø gioûi (…).
Xaù lôïi cuûa Nhaân Toâng ñeå vaøo baûo thaùp thì coù sö Trí Thoâng phuïng haàu. Tröôùc ñaây khi Nhaân Toâng môùi xuaát gia, sö chuøa Sieâu Loaïi laø Trí Thoâng ñoát caùnh tay töø baøn tay vaøo ñeán khuyûu tay maø vaãn nghieãm nhieân khoâng ñoåi saéc maët. Nhaân Toâng ñeán xem, Trí Thoâng ñaët choã cho vua ngoài, roài laïy noùi: "Thaàn Taêng ñoát ñeøn maø thoâi. Ñoát ñeøn xong thì trôû veà vieän Nguõ sai, thöùc daäy thì thaáy phoûng lieàn laønh". Ñeán ñaây, khi Nhaân Toâng baêng, beøn vaøo nuùi Yeân Töû phuïng haàu baûo thaùp xaù lôïi, ñeán thôøi Minh Toâng thì töï thieâu cheát".
Cuoäc ñôøi cuûa vua Traàn Nhaân Toâng, sau khi maát, ñöôïc ÑVSKTT ghi laïi nhö theá. Ta thaáy ít coù vò vua naøo trong lòch söû daân toäc laïi coù söï ghi cheùp ñaày ñuû veà söï meán moä cuûa ngöôøi daân sau khi ñaõ maát. Ñaây laø moät cuoäc ñôøi chæ trong voøng 50 naêm, maø coù nhöõng ñoùng goùp voâ cuøng to lôùn cho daân toäc vaø nhaân loaïi. Moät cuoäc ñôøi ñaõ keát thuùc, maø ñaõ ñeå laïi bao nhieâu löu luyeán cho nhöõng ngöôøi ñöông thôøi cuõng nhö haäu theá. Moät cuoäc ñôøi coù moät keát thuùc heát söùc bình dò nhöng laïi voâ cuøng cao ñeïp. Ngaøy nay moãi khi ñoïc laïi nhöõng gì Toå tieân ta ñaõ vieát veà Traàn Nhaân Toâng, chuùng ta khoâng khoûi boài hoài xuùc ñoäng nhö mình ñang ñoái dieän vôùi moät ngöôøi ñang soáng baèng xöông baèng thòt tröôùc maët chuùng ta.
Trang
MUÏC LUÏC
Trang
chính