ÑAÏO ÑÖÙC PHAÄT GIAÙO TRONG XAÕ HOÄI HIEÄN ÑAÏI

NGUYEÃN TROÏNG VAÊN

Ñaïo Phaät laø tieáng noùi cuûa moät con ngöôøi göûi tôùi nhöõng con ngöôøi khaùc ñeå cuøng giuùp nhau vöôït qua beå khoå cuoäc ñôøi, noù khoâng phaûi laø ñaïo cuûa nhöõng nhaø tieân tri, cuûa nhöõng ngöôøi töï coi mình laø con caùi cuûa Thaàn linh, Thöôïng ñeá. Ñaïo Phaät xuaát phaùt töø xaõ hoäi vaø ñöa nhöõng giaûi phaùp cho con ngöôøi, cho xaõ hoäi. Töø khi ra ñôøi, ñaïo Phaät noùi chung, ñaïo ñöùc Phaät giaùo noùi rieâng ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp ñaùng keå.

Thöïc tieãn maáy chuïc naêm trôû laïi ñaây cho thaáy ñôøi soáng ñaïo ñöùc, vaên hoùa gaàn nhö bò thaû noåi, ñoù laø söï thaät teä haïi caàn baùo ñoäng. Taïi caùc nöôùc laùng gieàng Phaät giaùo nhö Mieán Ñieän, Laøo, Thaùi Lan, caùc chính quyeàn- duø laø xaõ hoäi chuû nghóa hay khoâng- luùc ñaàu ñeàu ít nhieàu caûn trôû söï phaùt trieån cuûa ñaïo Phaät, nhöng veà sau taát caû ñaõ phaûi keâu goïi söï hôïp taùc cuûa Phaät giaùo ñeå taùi thieát traät töï xaõ hoäi. Taïi Mieán Ñieän, chuû nghóa xaõ hoäi vaø ñaïo Phaät ñaõ keát hôïp vôùi nhau goùp phaàn phaùt trieån kinh teá xaõ hoäi, ñoàng thôøi vaãn duy trì vaø phaùt huy vaên hoùa Phaät giaùo coå truyeàn cuûa daân toäc. Taïi Laøo, ñaïo Phaät ñaõ gaén lieàn vôùi daân toäc trong cuoäc ñaáu tranh choáng ngoaïi xaâm cuõng nhö trong quùa trình xaây döïng laïi ñaát nöôùc Laøo, söï keát hôïp giöõa chuû nghóa xaõ hoäi vaø ñaïo Phaät, giöõa xu höôùngTheravada va øManayana ñöôïc theå hieän roõ neùt vaø haøi hoøa. Tröôøng hôïp Thaùi Lan cuõng töông töï, giôùi laõnh ñaïo chính trò vaø toân giaùo ñaõ tìm trong lôøi giaûng cuûa ñöùc Phaät nhöõng chæ daãn cho cuoäc soáng vaät chaát, bon chen hieän taïi, trong caùc tröôøng hoïc, giaùo duïc coâng daân vaø giaùo duïc Phaät giaùo keát hôïp nhau ñeå taïo ra nhöõng con ngöôøi raát hieän ñaïi nhöng cuõng raát töï haøo veà truyeàn thoáng Phaät giaùo ñöôïc coi nhö quoác giaùo, ñaây laø baûn laõnh baûn saéc.

Taùch khoûi nhöõng quyeàn binh chính trò, tinh thaàn naèm töø beân ngoaøi ñaát nöôùc, Vieät Nam caûm thaáy mình thöïc söï ñoäc laäp, töï chuû hôn luùc naøo heát, Vieät Nam thaáy caàn trôû veà nguoàn ñeå tìm hieåu baûn lai dieän muïc cuûa mình, cuûa daân toäc. Trong quaù trình ñoù, ñaïo Phaät coù moät vai troø ñaùng keå, keå töø hôn 600 naêm, döôùi thôøi Lyù, Traàn noù ñaõ goùp phaàn taïo döïng neân moät trong nhöõng trieàu ñaïi hieån haùch nhaát cuaû lòch söû.

Ñaïo ñöùc hoïc laø moân hoïc quy phaïm höôùng daãn haønh ñoäng con ngöôøi ñaït ñieàu thieän, haønh vi ñaïo ñöùc ñöôïc thöïc hieän moät caùch töï do vaø traùch nhieäm ñeå theå nghieäm ñieàu Thieän trong ñôøi soáng. Ñaïo ñöùc Phaät giaùo ñöôïc truyeàn ñaït trong toaøn boä trieát lyù Phaät giaùo, nhöng cuï theå nhaát laø trong nhöõng lyù luaän veà nguõ giôùi, tam hoïc, thaäp thieän… Giôùi laø töø boû ñieàu aùc laøm ñieàu laønh, khoâng laøm nhöõng gì coù haïi cho mình, cho ngöôøi, cho caû hai vaø phaûi tích cöïc laøm nhöõng gì coù lôïi cho mình, cho ngöôøi, cho caû hai trong cuoäc soáng cuï theå, thöôøng ngaøy.Nguõ giôùi laø :1. Khoâng saùt sinh,2. Khoâng troäm caép,3. Khoâng taø daâm,4. Khoâng noùi gian doái, ñoäc aùc,5. Khoâng nghieän röôïu. Trong Giôùi- Ñònh- Tueä cuûa tam hoïc, Giôùi laø phöông phaùp ñieàu hoøa thaân taâm khoûi phí söùc, meät moûi beänh hoaïn, giöõ cho taâm khoûi dao ñoäng, taùn loaïn. Ñònh laø taäp trung tö töôûng vaøo moät ñoái töôïng, khai thaùc nhöõng söùc maïnh tieàm taøng cuaû thaân taâm, hoaùn chuyeån nhöõng taâm sôû duïc giôùi vôùi thaønh taâm sôû saéc giôùi, voâ saéc giôùi, chuyeån hoaù tham saân si. Tueä laø duøng trí tueä ñeå quan saùt caùc phaùp ñuùng vôùi ba phaùp aán khoå, voâ thöôøng, voâ ngaõ ñeå ñöôïc giaùc ngoä, giaûi thoaùt. Tueä hoïc coù coâng duïng raát lôùn lao, noù giuùp ta coù caùi nhìn ñuùng ñaén veà con ngöôøi, veà cuoäc ñôøi.Thaäp thieän laø möôøi haïnh laønh khai trieån töø nguõ giôùi maø ra:1. Khoâng saùt sinh, 2. Khoâng laáy cuaû khoâng cho, 3. Khoâng taø haïnh trong caùc duïc, 4. Khoâng noùi laùo, 5. Khoâng noùi hai löôõi,6. Khoâng noùi lôøi ñoäc aùc,7. Khoâng noùi lôøi phuø phieám,8. Khoâng tham,9. Khoâng saân,10. Khoâng taø kieán. Trong soá 10 haïnh treân, haïnh thöù ba coù noùi tôùi Duïc, chöõ naøy trong vaên Pali goïi laø chanda coù nghóa laø ao öôùc, mong muoán, muoán laøm moät vieäc gì. Duïc coù ba trình ñoä:a/ Kamachanda:Tham duïc, nhuïc duïc, ñam meâ cuaû caûi vaät chaát, baát thieän. b/Kattuvimyatachanda:Muoán moät caùch töï nhieân, bình thöôøng nhö tai muoán nghe, maét muoán thaáy, khoâng thieän khoâng aùc.c/Dhammachanda:ham muoán chaân lyù, söï hieåu bieát, tìm chaân lyù giaûi thoaùt (phaùp duïc) toaøn thieän. Nhö vaäy coù caùi duïc thaáp keùm vaø caùi duïc cao thöôïng, khi noùi dieät duïc laø hieåu duïc theo nghiaõ a, traùi laïi duïc theo nghóa c thì raát caàn ñöôïc phaùt trieån. Con ngöôøi hieän ñaïi thöôøng naëng veà Kamachanda vaø nheï veà Dhammachanda, chính vì vaäy vai troø cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo trôû neân raát caàn thieát.

Ngoaøi ra, trong kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn, Ñöùc Phaät coù noùi tôùi nhöõng ñieàu kieän cuaû moät xaõ hoäi giaøu maïnh, toát ñeïp. 1. Daân chuùng cuøng nhau baøn vieäc laøng, vieäc nöôùc(daân chuû).2. Ñoaøn keát.3. Toân troïng luaät phaùp.4. Kính troïng ngöôøi lôùn tuoåi.5. Toân troïng phuï nöõ.6. Toân troïng ñình mieáu, tín ngöôõng daân gian.7. Cuùng döôøng. Theo Pierre Massein, trong Baùt chính ñaïo:

1.Chính kieán.

2.Chính tö duy.

3.Chính ngöõ.

4.Chính nghieäp.

5.Chính maïng.

6.Chính tinh tieán.

7.Chính nieäm.

8.Chính ñònh- thì 1,2,6,7,8 coù tính caùch trí tueä, coøn 3,4,5 chính laø nhöõng giaùo lyù höôùng daãn ñôøi soáng ñaïo ñöùc trong quaù trình tu taäp.

Moät caùch cuï theå, vôùi hieän töôïng tham nhuõng, buoân laäu ñang bò coi nhö moät quoác naïn, quoác nhuïc: cuøng vôùi söï can thieäp cöông quyeát cuaû luaät phaùp, nhöõng giaùo lyù veà nguõ giôùi, tam ñoäc, tam hoïc, thaäp thieän coù theå coù nhöõng ñoùng goùp. Vôùi hieän töôïng thuø gheùt, ganh tò, chia reõ, chuû nghóa lyù lòch… Caàn khai trieån vaø nhaán maïnh ñuùng nghóa nhöõng khaùi nieäm töø, bi, hyû, xaû cuûa ñaïo Phaät. Töø (metta) ñeå choáng laïi loøng tham, loøng saân. Bi (Karuna) laø muoán vaø laøm ñieàu toát laønh cho moïi ngöôøi, choáng laïi aùc yù muoán haïi ngöôøi. Hæ (Mutida) laø vui möøng tröôùc thaønh coâng cuûa ngöôøi khaùc, taïo ñieàu kieän ñeå moïi ngöôøi cuøng thaêng tieán, ñoùng goùp. Xaû (Upekkha) laø ñeå choáng laïi caêm thuø, kyø thò… Vôùi hieän töôïng noùi nhieàu maø laøm ít, lôøi noùi khoâng ñi ñoâi vôùi vieäc laøm, tha hoùa trong röøng saùo ngöõ meânh moâng, roãng tueách…nhöõng ñieàu 4, 5, 6, 7 cuûa thaäp thieän trôû thaønh nhöõng lieàu thuoác höõu hieäu. Vôùi hieän töôïng söù quaân, maïnh ai naáy laøm, khinh thöôøng luaät phaùp vaø quaàn chuùng, nhöõng lôøi daïy cuûa Ñöùc Phaät trong kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn thaät coù yù nghóa, nhaát laø nhöõng ñieàu 1, 2, 3 (daân chuû, ñoaøn keát, toân troïng luaät phaùp). Sau cuøng vôùi hieän töôïng thaû noåi, voâ traùch nhieäm theå hieän ôû nhieàu maët trong xaõ hoäi, khaùi nieäm NGHIEÄP (Karma) cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo coù yù nghóa raát lôùn. Nghieäp do ñoäng töø Karoti coù nghóa laø laøm, laø haønh ñoäng veà thaân, khaåu, yù moät caùch yù thöùc vaø traùch nhieäm, vì vaäy Ñöùc Phaät noùi ta vöøa laø chuû cuûa nghieäp (kammassado) vöøa laø keá thöøa cuûa nghieäp (kamma-dayada), khoâng theå troâng caäy vaøo ai cuõng khoâng theå ñoå loãi cho ai "Töï mình aùc khoâng laøm. töï mình, laøm thanh tònh. Tònh, khoâng tònh, töï mình. Khoâng ai thanh tònh ai" (Phaùp cuù, 165). Veà maët ñaïo ñöùc, traùch nhieäm laø nhìn nhaän mình laø taùc giaû cuûa moät haønh ñoäng vaø chòu moïi haäu quaû cuûa haønh ñoäng ñoù, taïi Taây phöông, vaán ñeà traùch nhieäm ñöôïc giaûng daïy töø baäc trung hoïc raát laâu. Tröôùc ñoù hôn 2000 naêm, Ñöùc Phaät ñaõ ñöa ra moät quan nieäm veà traùch nhieäm raát môùi meû vaø ñuùng ñaén nhöng cuõng raát hieän ñaïi, khaí nieäm ñoù ngaøy nay vaãn hoaøn toaøn coù giaù trò ñoái vôùi xaõ hoäi Vieät Nam hieän taïi ñang chuyeån mình töø chieán ñaáu sang xaây döïng, ñaïo ñöùc Phaät giaùo coù theå coù nhöõng ñoùng goùp ñaùng keå veà maët lyù luaän laãn thöïc tieãn xaõ hoäi.

PHAÄT GIAÙO VAØ PHAÙT TRIEÅN KINH TEÁ

Theo Leùon Vadermeersch, coù 7 nöôùc Haùn hoùa : Nam Trieàu Tieân, Baéc Trieàu Tieân, Hoàng Koâng, Ñaøi Loan, Singapore, Trung Quoác, Nhaät Baûn. Veà nguyeân nhaân phaùt trieån cuûa nhöõng nöôùc treân, coù theå keå maáy ñieåm chính nhö sau :

1. Vaên hoaù chöõ Haùn : ñaïo Khoång ñeà cao toân ti traät töï, neáp soáng taäp theå hôn laø caù nhaân, raát chuù troïng tôùi nghi thöùc ñaïo ñöùc, toân giaùo (rites), tuyeån choïn nhaân taøi theo khoa cöû, theo taøi naêng ñeå hoaøn thaønh nhöõng chöùc naêng xaõ hoäi hôn laø theo moâ hình chính trò, ñaúng caáp, lyù lòch, tinh thaàn troïng nghóa khinh taøi, khoâng suøng baùi cuûa caûi vaät chaát, khoa hoïc kyõ thuaät.

2. Ñaët naëng vieäc giaùo duïc : Ngaân saùch giaùo duïc vaø tinh thaàn hoïc hoûi cuûa nhaân daân caùc nöôùc ñoù tyû leä raát cao, tyû leä soá ngöôøi vaøo ñaïi hoïc so vôùi soá daân laø 1/23 taïi Nhaät, 1/33 Nam Trieàu Tieân, 1/46 taïi Ñaøi Loan, 1/600 Trung Quoác. Nhôø ñaët ñuùng vai troø cuûa giaùo duïc chuyeân moân, khoa hoïc kyõ thuaät, hoï nhanh choùng söû duïng nhöõng phaùt minh môùi nhaát cuûa khoa hoïc kyõ thuaät Taây phöông ñeå phaùt trieån kinh teá, xaõ hoäi.

3. Luaät phaùp oån ñònh : caùc nöôùc Haùn hoùa cuõng coù nhöõng xaùo troän kinh teá, xaõ hoäi nhöng cuõng coù nhöõng caùch giaûi quyeát töông ñoái oån thoûa hôn. AÙ Ñoâng hôn nhöõng nöôùc phöông Taây – Thöôïng toân luaät phaùp, quan thueá, luaät ñaàu tö hôïp lyù, hoøa bình phaùt trieån ñaát nöôùc.

4. Tieát kieäm : caùc taùc giaû treân ñeàu nhaéc tôùi cuoán Ñaïo ñöùc tin laønh vaø tinh thaàn cuûa chuû nghóa tö baûn (1904) cuûa Max Weber. Cuoán saùch phaân tích raát caën keõ aûnh höôûng cuûa ñaïo ñöùc tin laønh vôùi vieäc phaùt trieån cuûa chuû nghóa tö baûn theá kyû XVII, XVIII, ñoù laø taâm lyù tích cöïc lo laøm giaøu nhöng bieát tieát kieäm, khoâng tieâu xaøi hoaøng phí, trong thôøi kyø tích luõy tö baûn vieäc lo laøm giaøu vaø tieát kieäm ñeå ñaàu tö raát thuaän lôïi cho söï caát caùnh (take off) cuûa chuû nghóa tö baûn. ÔÛ caùc nöôùc haùn hoùa, tyû suaát tieát kieäm gia ñình raát cao : taïi Nhaät 19,8% ôû Myõ chæ khoaûng 7%.

5. Phaùt huy giaù trò ñaïo ñöùc – Vaên hoaù daân toäc : loøng tin töôûng ôû toân ti traät töï giöõa töï nhieân xaõ hoäi vaø con ngöôøi, tinh tuùy cuûa ñaïo Khoång ñöôïc phaùt huy, hieän ñaïi hoùa khoâng caûn trôû traùi laïi coøn giuùp ích cho coâng cuoäc phaùt trieån kinh teá xaõ hoäi taïi caùc nöôùc treân.

Trong nhöõng yeáu toá vöøa keå treân, yeáu toá 3 lieân quan tôùi cheá ñoä chính trò, luaät phaùp cuûa Nhaø nöôùc, coøn 4 yeáu toá kia ñeàu coù tính caùch vaên hoaù, ñaïo ñöùc, chuû nghóa xaõ hoäi, ñaïo ñöùc Phaät giaùo coù theå laøm gì giuùp con roàng Vieät Nam caát caùnh ?

Toùm laïi, coù nhieàu nguyeân nhaân khieán moät nöôùc Chaâu AÙ phaùt trieån hoaëc khoâng phaùt trieån, phaùt trieån nhanh hay chaäm chöù khoâng phaûi Haùn hoùa hay khoâng Haùn hoùa. Noäi dung khaùi nieäm Haùn hoaù cuûa Vandermeersch caàn xaùc ñònh laïi roõ raøng hôn môùi coù theå coù giaù trò lyù luaän vaø phöông phaùp luaän.

Ñeà cao vai troø cuûa giaùo duïc, khoa hoïc kyõ thuaät vaø thöôïng toân luaät phaùp. Ñaây laø nhöõng yù kieán raát xaùc ñaùng. Caùc nhaø khaûo cöùu ñaõ khaùi quaùt, gaàn nhö chung cuïc, laø vieäc phaùt trieån nhanh cuûa caùc con roàng chaâu AÙ khoâng lieân quan bao nhieâu tôùi nhöõng yeáu toá mang maøu saéc chính trò, chuû nghóa maø chuû yeáu laø do phaùt trieån giaùo duïc. Moät ñieåm caàn ñaëc bieät löu yù: chính nhôø giaùo duïc chuyeân moân vaø quyeát taâm hoïc hoûi ñeå thaâu ngaén khoaûng caùch giöõa phaùt trieån vaø keùm phaùt trieån, caùc nöôùc chaâu AÙ ñaõ nhanh choùng vaän duïng nhöõng phaùt minh khoa hoïc kyõ thuaät môùi nhaát cuûa Taây phöông ñeå phaùt trieån ñaát nöôùc, nhôø ñoù chæ caàn 15, 20 naêm yeân oån xaây döïng, hoï ñaït ñöôïc nhöõng thaønh töïu maø chính Taây phöông cuõng phaûi boû ra 100, 200 naêm môùi coù ñöôïc. Hieän nay giaùo duïc cuûa chuùng ta ñang xuoáng caáp traàm troïng, coù hieän töôïng boû hoïc, boû daïy, chaùn hoïc… ñoù laø ñieàu raát ñaùng buoàn vì daân toäc ta voán coù truyeàn thoáng raát hieáu hoïc. Noùi cho ñuùng, hoïc sinh, sinh vieân, khoâng muoán hoïc thöù kieán thöùc giaùo ñieàu, töø chöông, khoâng thöïc tieãn chöù khoâng phaûi hoï khoâng hieáu hoïc. Caàn ñaàu tö ñuùng möùc cho giaùo duïc, ñaët ñuùng vai troø cuûa giaùo duïc vaø khoâi phuïc laïi truyeàn thoáng hieáu hoïc cuûa daân toäc thì môùi phaùt trieån ñaát nöôùc ñöôïc.

Vaán ñeà laøm giaøu vaø tieát kieäm. Ñaïo ñöùc Phaät giaùo thuaän lôïi hay khoâng thuaän lôïi cho coâng cuoäc phaùt trieån kinh teá ? Kinh nghieäm Nhaät Baûn raát ñaùng hoïc hoûi. Kanju Naito’s trong "Religion and Economic Ethic. Jodo Shin and The Ohmi Merchants" (1941) vaø Robert N. Bellah trong "Tokuzawa Religion" (1956) cho thaáy ñaïo Phaät, nhaát laø phaùi Jodo Shin ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp lôùn vaøo quaù trình phaùt trieån kinh teá Nhaät Baûn. Theo caùc taùc giaû treân, ñaïo ñöùc Phaät giaùo coù nhöõng ñieåm raát gaàn vôùi ñaïo ñöùc tin laønh maø Max Weber ñaõ phaân tích vaø ñeà cao.

Thieát nghó muoán xaây döïng ñaát nöôùc giaøu maïnh, thì phaûi caàn kieäm lieâm chính. Caàn kieäm ôû ñaây khoâng neân hieåu laø moät ñaïo ñöùc caù nhaân, tuøy thuoäc taâm lyù, thieän chí töøng ngöôøi maø phaûi hieåu ñoù laø moät ñaïo ñöùc xaõ hoäi, xuaát phaùt töø hoaøn caûnh lòch söû kinh teá nhaát ñònh cuûa daân toäc. Ñöùc Phaät chuû tröông traùnh hai thaùi cöïc : moät laø chìm ñaém trong duïc laïc vaät chaát ñeâ tieän, hai laø soáng khaéc khoå, haønh xaùc, ngheøo ñoùi, caû hai ñeàu haï giaù phaåm caùch con ngöôøi. Trong kinh Kutadanta (Trung Boä kinh, taäp II) Ñöùc Phaät ñaõ noùi veà nhöõng bieän phaùp kinh teá giuùp xaõ hoäi phaùt trieån toát ñeïp, giaûi quyeát nhöõng teä naïn xaõ hoäi. Trong kinh Dighajanu, traû lôøi Koliya veà vieäc laøm theá naøo ñeå coù theå soáng an laïc ngay trong hieän taïi naøy, Ñöùc Phaät noùi : "Ñaày ñuû söï thaùo vaùt, ñaày ñuû söï phoøng hoä, laøm baïn vôùi Thieän, soáng thaêng baèng ñieàu hoøa".

Tröôùc nhaát, theá naøo laø ñaày ñuû söï thaùo vaùt ? "Phaûi laøm ngheà gì ñeå sinh soáng, hoaëc ngheà noâng hoaëc ñi buoân hoaëc nuoâi boø hoaëc laøm ngöôøi baén cung hoaëc laøm vieäc cho vua hoaëc baát cöù ngheà gì vaø trong ngheà aáy, phaûi thieän xaûo". Thöù hai, theá naøo laø ñaày ñuû söï phoøng hoä ? Nhöõng taøi saûn do söï thaùo vaùt, tinh taán maø thu hoaïch ñöôïc, do söùc maïnh baøn tay maø caát chöùa ñöôïc, do moà hoâi ñoå ra ñuùng phaùp, thu hoaïch ñuùng phaùp, phaûi giöõ gìn vaø baûo veä. Laøm theá naøo ñeå cuûa caûi ñoù khoâng bò vua laáy ñi, bò troäm cöôùp mang ñi, bò löûa thieâu ñoát, bò nöôùc cuoán troâi, bò con caùi hö hoûng chieám ñoaït maát". Thöù ba, theá naøo laø laøm baïn vôùi Thieän ? "Taïi choã naøo coù nhöõng gia chuû hay ngöôøi lôùn leân trong giôùi ñöùc, ñaày ñuû loøng tin, ñaày ñuû giôùi ñöùc, ñaày ñuû boá thí, ñaày ñuû trí tueä; thieän nam töû laøm quen, noùi chuyeän, thaûo luaän. Vôùi nhöõng ngöôøi ñaày ñuû loøng tin, hoïc ñaày ñuû loøng tin. Vôùi nhöõng ngöôøi ñaày ñuû giôùi ñöùc, hoïc ñaày ñuû giôùi ñöùc. Vôùi nhöõng ngöôøi ñaày ñuû boá thí, hoïc ñaày ñuû boá thí. Vôùi nhöõng ngöôøi ñaày ñuû trí tueä, hoïc ñaày ñuû trí tueä". Sau cuøng, theá naøo laø soáng thaêng baèng ñieàu hoøa ?" Soáng thaêng baèng ñieàu hoaø laø khoâng boûn xeûn, khoâng hoang phí, soáng theá naøo ñeå tieàn nhaäp troäi hôn tieàn xuaát vaø haøng thaùng, haøng naêm ñeàu coù tieàn tieát kieäm. Leõ dó nhieân, ñoù laø nhöõng yeáu toá caàn thieát ñeå baûo ñaûm cho moät ñôøi soáng an laïc vaø haïnh phuùc". Toùm laïi, veà vaán ñeà tieát kieäm ñeå ñaàu tö phaùt trieån kinh teá, ñaïo ñöùc PG raát roõ raøng : 1. Caàn coù moät ngheà chuyeân moân vaø phaûi naâng cao tay ngheà ñeå laøm aên thu lôïi chính ñaùng. 2. Baûo veä cuûa caûi, taøi saûn laøm ra moät caùch hôïp phaùp do söùc lao ñoäng chính ñaùng cuûa mình. 3. Giao tieáp vôùi ngöôøi toát, hoïc hoûi tu taäp loøng tin, giôùi ñöùc, boá thí vaø trí tueä. 4. Lo laøm aên buoân baùn nhöng phaûi tieát kieäm, traùnh tieâu xaøi hoang phí "soáng theá naøo ñeå tieàn nhaäp troäi hôn tieàn xuaát vaø haøng thaùng ñeàu coù tieàn tieát kieäm".

Sau cuøng, giaù trò ñaïo ñöùc, vaên hoùa daân toäc. Phaùt trieån kinh teá, xaõ hoäi nhanh choùng chöøng naøo thì caøng caàn tôùi moät choã döïa tinh thaàn vöõng chaéc chöøng ñoù ñeå coøn giöõ ñöôïc baûn laõnh, baûn saéc daân toäc, khoâng bò tha hoùa trong theá giôùi baám nuùt, Taây phöông hoùa, töï ñoäng hoùa, vaät chaát hoùa. Caùc hoïc giaû Nhaät Baûn ñaõ caûnh giaùc raát xaùc ñaùng vaø vaên veû: neáu thieáu neàn taûng tinh thaàn ñoù thì duø coù ñöùng ngang haøng vôùi caùc cöôøng quoác kinh teá cuõng chæ laø "ngöôøi luøn duøng caëp caø kheo ñeå ñöôïc cao baèng thieân haï".

Coù moät soá ñaëc tính ñöôïc nhaéc tôùi khi noùi veà aûnh höôûng toát ñeïp cuûa truyeàn thoáng PG nhö ñeà cao neáp soáng taäp theå, xaõ hoäi hôn laø chuû nghóa caù nhaân, mình vì moïi ngöôøi, ñieàu naøy khieán ta nghó tôùi tinh thaàn töø, bi, hæ, xaû, töï giaùc, giaùc tha cuûa ñaïo Phaät, Khoång giaùo raát coi troïng vaán ñeà nghi thöùc vì noù theå hieän nieàm tin cuûa ta vaøo toân ti traät töï gia ñình, xaõ hoäi, veà ñieåm naøy ñaïo Phaät cuõng coù nhöõng nghi thöùc bieåu loä nieàm tin theå hieän baèng nhöõng taäp quaùn toát ñeïp coù tính daân toäc, truyeàn thoáng. Veà tinh thaàn côûi môû, ñoái thoaïi, khoâng goø boù trong giaùo ñieàu toân giaùo, chính trò thì xem ra chöa haún laø ñaëc tröng cuûa Khoång giaùo vì truyeàn thoáng tam giaùo ñoàng nguyeân, ña nguyeân vaên hoùa vaø toân giaùo cuûa Vieät Nam cuõng nhö tinh thaàn khoan dung phaù chaáp cuûa Phaät giaùo neáu khoâng côûi môû, thoaûi maùi hôn thì cuõng baèng tinh thaàn côûi môû cuûa Khoång giaùo. Sau cuøng, tinh thaàn troïng nghóa khinh taøi, khoâng baùm víu vaøo cuûa caûi vaät chaát, khoâng suøng baùi khoa hoïc kyõ thuaät cuûa Khoång giaùo khieán ta lieân töôûng tôùi nhöõng quan nieäm voâ thöôøng, voâ ngaõ, chaân taâm, taùnh giaùc cuûa Phaät, Thieàn, soáng ôû ñôøi maø khoâng bò cuûa caûi vaät chaát vaø cuoäc ñôøi troùi buoäc, noâ leä hoaù.

ÑAÏO PHAÄT : PHÖÔNG ÑOÂNG, PHÖÔNG TAÂY

Caùch ñaây hôn 2000 naêm, vaên hoùa Hy Laïp beân Taây phöông ñaõ chinh phuïc phöông Ñoâng qua tröôøng chinh cuûa Alexandre xöù Maceùdoine (ñaùnh Syrie, Phenicie, Ai Caäp, BaTö, Trung AÙ, Afghanistan, Penjab (Aán Ñoä) … nhöng ñoù khoâng phaûi laø cuoäc giao löu vaên hoaù ñaàu tieân cuûa loaøi ngöôøi vì tröôùc ñoù Hy Laïp ñaõ phaûi vay möôïn nhöõng voán quyù cuûa vaên hoaù phöông Ñoâng nhö chöõ vieát, toaùn, hình hoïc, thieân vaên, kieán truùc, toân giaùo… Caùc trieát gia, caùc nhaø khoa hoïc ñaàu tieân cuûa Hy Laïp ñeàu coù nguoàn goác töø phöông Ñoâng hoaëc sinh taïi caùc vuøng bieån caän Ñoâng (Thaleøs, Pythagore, Heùcralite, Anaxagore….) ngöôøi Hy Laïp ñaõ ñoùng goùp vaøo ñoù 4 yeáu toá khieán vaên minh phöông Taây coù neùt ñaëc tröng cuûa noù : Lyù trí, töï do, oùc pheâ bình saùng taïo vaø khoa hoïc kyõ thuaät. Sau ñoù vaên minh phöông Taây, Thieân Chuùa giaùo laïi giao löu vôùi phöông Ñoâng moät laàn nöõa qua nhöõng nhaø thaùm hieåm nhö Magellan, Vasco de Gama, Christophe Colomb… vöôït bieån tìm ñaát môùi hoaëc qua nhöõng linh muïc thöøa sai,nhöõng ñoäi thöông thuyeàn cuûa thöïc daân, ñeá quoác, ra ñi laøm saùng danh Chuùa vaø khai thaùc thuoäc ñòa. Hieän nay, phöông Ñoâng vaø phöông Taây ñang trong cuoäc giao löu vaên hoùa vó ñaïi chöa töøng coù, Ñoâng vaø Taây ñang tìm tôùi vôùi nhau nhö tìm kieám nöûa kia cuûa mình. Vaên hoaù, trieát hoïc, khoa hoïc kyõ thuaät ñang vöôït bieân giôùi quoác gia ñeå mang tính quoác teá toaøn caàu. Phöông Taây ñaõ xaây döïng ñöôïc moät xaõ hoäi kyõ trò, moät neàn vaên minh baám nuùt cöïc kyø hoaøn haûo nhöng chính trong cô caáu xaõ hoäi aáy con ngöôøi caûm thaáy bò maát baûn ngaõ, trôû thaønh noâ leä cho chính nhöõng saûn phaåm do mình taïo ra. Phöông Ñoâng soáng trong nieàm tin ôû moät traät töï haøi hoøa giöõa con ngöôøi, xaõ hoäi vaø töï nhieân, ñôøi soáng noäi taâm phong phuù, thaùi ñoä khoan dung, thanh thoaùt nhöng caùc daân toäc phöông Ñoâng cuõng yù thöùc raát roõ hoï môùi giaønh ñoäc laäp trong tay thöïc daân ñeá quoác, ñaát nöôùc chìm trong ñoùi keùm, ngheøo khoå. Caû hai ñaõ tìm tôùi nhau : phöông Ñoâng tìm voán ñaàu tö, khoa hoïc kyõ thuaät, ngheä thuaät toå chöùc quaûn lyù xí nghieäp, phöông Taây tìm kieám baûn ngaõ ñaõ bò maát, tìm söï an bình thanh thaûn trong taâm hoàn cuõng nhö moái quan heä haøi hoøa coù tình coù lyù ñoái vôùi ngöôøi khaùc, vôùi xaõ hoäi vaø töï nhieân. Nhìn chung, ñaïo Phaät coù theå coù nhöõng ñoùng goùp lôùn, rieâng trong phaïm vi naøy, ñaïo Phaät coù theå ñem laïi hai lieàu thuoác quyù cho phöông Taây :

Thöù nhaát, vöôït tình traïng tha hoùa, voïng töôûng, ñeå tìm laïi con ngöôøi thöïc cuûa mình :"caùi thieáu soùt cô baûn cuûa con ngöôøi hieän ñaïi cuûa chuùng ta laø chieàu höôùng ñaùnh maát con ngöôøi thöïc cuûa mình vaø chaïy theo caùi ta giaû vôùi nhöõng khao khaùt, theøm muoán cuoàng loaïn, khoâng bao giôø coù theå thoaû maõn ñöôïc. Vôùi neáp soáng vaên minh vaät chaát cao, con ngöôøi hieän ñaïi soáng moät ñôøi soáng vaät chaát raát phong phuù. Nhöng ñôøi soáng tinh thaàn vaø nguyeän voïng taâm lyù cuûa con ngöôøi khoâng ñöôïc thoaû maõn vaø bò dao ñoäng : "Trong quaù trình tröïc chæ nhaân taâm kieán taùnh, ngöôøi ta nhaän ra taùnh giaùc cuûa mình, töùc laø caùi ta chaân thöïc (chaân ngaõ) khoâng bao giôø bò maát maùt (chaân thöôøng) khoâng bao giôø bò oâ nhieãm (chaân tònh). Nhaän ra baûn tính chaân thaät cuûa mình, con ngöôøi soáng haøi hoøa giöõa mình vôùi mình, giöõa mình vôùi xaõ hoäi töï nhieân, giöõa thaân vaø taâm, töø bi vaø trí tueä…

Thöù hai, giuùp con ngöôøi laøm chuû baûn thaân, töï giaûi thoaùt mình ngay trong coõi ñôøi naøy. Tìm laïi ñöôïc chaân ngaõ vaø laøm chuû moïi haønh ñoäng cuûa mình (Kammassado), traùch nhieäm veà cuoäc ñôøi mình (Kamma – dayada), töï mình giaûi thoaùt mình, khoâng troâng caäy baát cöù ngöôøi naøo, söùc löïc naøo töø beân ngoaøi. Ñaïo Phaät khoâng phuû nhaän thaàn linh nhöng cho raèng thaàn linh cuõng khoâng giuùp gì cho con ngöôøi, vì chính thaàn linh cuõng caàn ñöôïc giaûi thoaùt, con ngöôøi phaûi töï giaûi thoaùt mình. "Haõy töï mình laø ngoïn ñeøn cho chính mình (atta-dipaviharatha haõy töï mình döïa vaøo chính mình (attasarana) khoâng döïa vaøo moät caùi gì khaùc " (Töông Öng, V), tin vaøo söùc mình laø chính, troâng ñôïi vaøo moät söùc löïc beân ngoaøi beân treân con ngöôøi laø ñieàu vieån voâng "Moïi caàu xin, mô öôùc veà moät cöùu roãi töø beân ngoaøi ñeàu voâ ích, khoâng nhöõng treân ñöôøng thöïc haønh chính phaùp vaø caû vaán ñeà öôùc voïng traàn gian" (Töông Öng, taäp IV).

Ñaïo Phaät khoâng phaûi laø moät vieän baûo taøng, ñaïo Phaät laø doøng suoái, laø con soâng mang ñaát phuø sa, laø vöôøn caây aên traùi, laø ñoàng luùa vaøng traûi roäng, ñaïo Phaät tôùi vôùi loaøi ngöôøi töø maáy nghìn naêm nay, gaàn guõi, chaân tình, luoân luoân môùi meû vaø ñaày söùc soáng. Treân thöïc teá, ngaøy nay Phaät giaùo Thieàn ñang chinh phuïc Chaâu Aâu, Chaâu Myõ, khoâng phaûi daân chuùng Taây phöông tôùi vôùi PG Thieàn nhö moät phöông thuoác taâm linh anti-stress, hoï tin töôûng, hoïc hoûi moät caùch saâu saéc, trong ñôøi soáng cuõng nhö trong caùc tröôøng ñaïi hoïc. Ñaïo Phaät ñaët vaán ñeà giaûi thoaùt thích hôïp vôùi moïi ngöôøi, noù giuùp chuùng ta tìm laïi ñöôïc chaân ngaõ cuûa mình moät caùch saùng suoát cuõng nhö giuùp taát caû nhöõng ai muoán caûi hoaù ñôøi mình an laïc thanh thaûn hôn, ngay taïi ñaây baây giôø chöù khoâng phaûi chôø tôùi moät kieáp sau xa vôøi naøo khaùc. Vieäc truyeàn baù ñaïo Phaät taïi Chaâu Aâu, Chaâu Myõ hieän nay ñang trôû thaønh moät vaán ñeà ñoái vôùi nhöõng toân giaùo coù maët laâu ñôøi taïi phöông Taây, nhaø thaàn hoïc ngöôøi Ñöùc Momano Guardini cho thaáy ñoù laø moät hieän töôïng toân giaùo laï luøng maø ñaïo Thieân Chuùa caàn lyù giaûi vaø laøm saùng toû.

Ñoái vôùi chuùng ta hieän töôïng ñaïo Phaät ñöôïc truyeàn baù moät caùch saâu roäng vaø hoaø bình töø nhöõng nöôùc keùm phaùt trieån tôùi nhöõng nöôùc vaên minh, tieân tieán nhaát khoâng phaân bieät tuoåi taùc, maøu da, giaøu ngheøo, theå cheá chính trò xaõ hoäi, khoaûng caùch ñòa lyù … noùi leân moät ñieàu raát saâu saéc nhöng cuõng raát ñôn giaûn : ñaïo Phaät laø moät toân giaùo coù tính nhaân loaïi vaø phoå bieán.

(Tuaàn baùo Giaùc Ngoä soá 42/2000 + 43/2000)


bullets08.gif - 0.2 KTrang MUÏC LUÏC
bullets08.gif - 0.2 KTrang chính