CAÙI THIEÄN CUÛA PHAÄT GIAÙO
TAÏ CHÍ HOÀNG
Thaïc só trieát hoïc, giaûng vieân tröôøng Ñaïi hoïc Ñaø Laït
Coù theå noùi, vaán ñeà ñaàu tieân, chung nhaát maø baát cöù moät heä thoáng ñaïo ñöùc naøo cuõng phaûi baøn ñeán laø vaán ñeà thieän aùc nhöng quan troïng hôn laïi laø tieâu chuaån cuûa chuùng.
Töø keát quaû phaân tích veà nghieäp baùo, veà vaán ñeà soáng cheát, haïnh phuùc, Nieát Baøn, Phaät giaùo khuyeân con ngöôøi phaûi laøm ñieàu thieän hay ít ra laø ñöøng laøm ñieàu aùc. Thieän aùc ñöôïc theå hieän trong haønh vi cuûa con ngöôøi, laø moät trong nhöõng caên cöù ñeå giaûi quyeát vaán ñeà nhaân baûn maø chuùng cuõng mang tính lòch söû xaõ hoäi. Do ñoù, nhìn chung caùc nhaø tö töôûng ñöông thôøi vôùi Phaät khi xaây döïng khaùi nieäm thieän aùc ñaõ coù nhöõng quan nieäm vaø ñöa ra nhöõng tieâu chuaån khaùc nhau, nhöng chuû yeáu laø nhaán maïnh veà caùi thieän. Töø quan nieäm cô baûn ñoù nhöng theo caùch lyù giaûi cuï theå hôn, Khoång Töû, Maïnh Töû, Tuaân Töû v.v.. coù xu höôùng laùi caùi thieän vaøo nghóa, caùc thaày raát kieâng deø lôïi. Khoång Töû (khoaûng 551-479 TTL) baûo :"quaân töû dó nghóa vi chaát (ngöôøi quaân töû laáy nghóa laøm coát yeáu cuûa mình)". Tuaân Töû (khoaûng 298-238 TTL) döùt khoaùt raèng :"haønh nhaát baát nghóa, saùt nhaân voâ toäi, nhi ñaéc thieân haï, baát nhi daõ (laøm moät ñieàu baát nghóa, gieát moät keû voâ toäi maø ñöôïc caû thieân haï thì cuõng chaúng theøm laøm)". Maïnh Töû (khoaûng 372-289 TTL) cuõng noùi : "nghóa nhaân chi chính loä daõ (nghóa laø ñöôøng loái chính cuûa con ngöôøi)" (Traàn Anh Dung, Haùn hoïc danh ngoân, NXB Ñoàng Nai 1995, trang 45-48).
Maïnh Töû laø ngöôøi boäc loä raát roõ quan ñieåm cho nghóa laø tieâu chuaån cuûa thieän vaø nghóa luoân ñi keøm vôùi nhaân, tuyeät nhieân oâng khoâng coi troïng tôùi lôïi. Khi traû lôøi caâu hoûi cuûa Hueä Vöông nöôùc Löông, Maïnh Töû noùi :
"Vöông haø taát vieát lôïi ? Dieäc höõu nhaân nghóa nhi dó hó. Vöông vieát : Haø dó lôïi ngoâ quoác ? Ñaïi phu vieát : Haø dó lôïi ngoâ gia ? Só, thöù daân vieát : Haø dó lôïi ngoâ thaân ? Thöôïng haï giai tranh lôïi, nhi quoác nguy hó . (Vua caàn gì phaûi noùi tôùi lôïi ? Chæ neân noùi nhaân nghóa thoâi. Neáu baäc quaân vöông baûo: Coù caùch gì ñeå laøm lôïi cho nöôùc ta ? Thì quan ñaïi phu cuõng seõ baûo : Coù caùch gì laøm lôïi cho nhaø ta ? Vaø keû só vaø haïng bình daân cuõng seõ baûo : Coù caùch gì laøm lôïi cho thaân ta? Theá laø treân döôùi ñeàu tranh nhau lôïi maø nöôùc seõ nguy)" (Nguyeãn Hieán Leâ , Maïnh töû, NXB TP HCM 1993, trang 104-105).
Caùc nhaø trieát hoïc coå ñaïi phöông taây cuõng baøn vaø ñöa ra chuaån möïc cuûa thieän aùc, ôû ñaây coù theå toùm taét maáy yù chính. Socrate (469-391 TTL) cho caùi thieän laø caùi hieåu bieát, ñieàu naøy coù nghóa laø con ngöôøi caøng hieåu bieát bao nhieâu caøng thieän baáy nhieâu. Tuy nhieân, quan nieäm cuûa oâng laïi trôû thaønh noãi baên khoaên khi phaûi lyù giaûi nhöõng vaán ñeà phöùc taïp cuûa cuoäc soáng ñôøi thöôøng, bôûi vì khoâng phaûi baát cöù ai hieåu bieát thì maëc nhieân laø thieân. Saadi ñaõ nhaän xeùt :
"Nhaø thoâng thaùi maø phaåm haïnh hö ñoán gioáng nhö moät teân muø, mang ñuoác soi saùng cho keû khaùc, maø khoâng theå töï soi saùng cuûa baûn thaân mình" (Thanh Vaân Nguyeãn Duy Nhöôøng, Töø ñieån danh ngoân Ñoâng Taây NXB Vaên Hoaù 1993, trang 153).
Platon (427-347 TTL) cho caùi thieän laø söï keát hôïp cuûa 3 caùi : linh hoàn, nhaø nöôùc lyù töôûng vaø ñaïo ñöùc lyù töôûng. Thöïc ra Nhaø nöôùc vaø ñaïo ñöùc laø do con ngöôøi sinh ra, maëc duø chuùng coù noäi dung khaùch quan nhöng beân caïnh ñoù, Platon laïi coâng nhaän con ngöôøi coù linh hoàn baát töû neân ngöôøi ta raát deã quan nieäm ñaïo ñöùc ñöôïc sinh ra töø linh hoàn. Aristote (384-322 TTL) baûo con ngöôøi khaùc con vaät ôû choã yù thöùc ñöôïc caùi thieän vaø aùc. Gioáng nhö Maïnh Töû, Aristote cho raèng caùi thieän coù saün ôû con ngöôøi do phaåm haïnh, ñoàng thôøi loàng caû traät töï nhaø nöôùc vaøo phaåm haïnh, oâng ñi ñeán keát luaän : phaåm haïnh vaø chính nghóa laø thieän. Tuy coù nhöõng ñieåm hôïp lyù nhöng xeùt saâu hôn, tieâu chuaån caùi thieän cuûa Aristote chöa laøm cho ngöôøi nghe thoaû maõn vì caùi "phaåm haïnh" vaø "chính nghóa" chuùng cuõng coù tính giai caáp, tính lòch söû xaõ hoäi.
Nhìn chung, quan ñieåm cuûa caùc nhaø tö töôûng phöông taây coå ñaïi veà caùi thieän mang tính chaát duy taâm.
Muïc ñích cao caû cuûa Phaät giaùo veà ñaïo ñöùc khoâng phaûi laø thieän aùc maø vöôït leân treân caû thieän aùc, toát xaáu v.v… noùi chung laø vöôït treân tö töôûng Nhò nguyeân, chaáp coù chaáp khoâng. Tuy nhieân theo Phaät giaùo, muoán vöôït treân thieän aùc thì tröôùc tieân phaûi baøn vaø chöùng nghieäm veà chuùng. Nhaän xeùt chung qua kinh saùch cuûa Phaät giaùo thì taäp kinh naøo, baøi kinh naøo hay taäp luaän, taäp luaät naøo, duø ít hay nhieàu cuõng ngaàm chöùa tö töôûng veà caùi thieän vaø tieâu chí ñaàu tieân laø "baát saùt" (khoâng ñöôïc saùt sinh). Do vaäy, duø bieän luaän nhö theá naøo nhöng cuõng phaûi coâng nhaän raèng tröôùc tieân ñaïo Phaät laø moät ñaïo thieän. Veà phöông phaùp dieãn giaûng, cuõng gioáng nhö Khoång Töû tuøy trình ñoä ngöôøi nghe maø giaûi nghóa chöõ "nhaân", Phaät cuõng tuøy hoaøn caûnh hay tuøy duyeân maø giaûi thích caùi thieän. Caùi thieän ñöôïc Phaät ñeà caäp ôû goùc ñoä naøy hay goùc ñoä khaùc nhöng chuùng ñöôïc theå hieän ôû caû thaân, khaåu, yù cuûa chuùng sinh. Khi thuyeát giaûng veà caùi thieän, Phaät taùch thaân, khaåu, yù ñeå baøn rieâng hoaëc noái chuùng vôùi nhau theo caëp vaø cuõng coù theå nhaäp chuùng ñeå baøn moät caùch toång theå. Chaúng haïn, khi baøn veà caùi thieän cuûa lôøi noùi (khaåu thieän) cuõng laø caùi xaûy ra thöôøng ngaøy, Phaät daïy raèng :
"Thaønh töïu naêm chi phaàn, naøy hôõi caùc Tyø kheo, caùc lôøi laø thieän thuyeát, khoâng phaûi laø aùc thuyeát, khoâng phaïm toäi vaø khoâng bò nhöõng ngöôøi coù trí chæ trích. Theá naøo laø naêm ?
Noùi ñuùng thôøi, noùi ñuùng söï thaät, noùi lôøi nhu hoøa, noùi lôøi lieân heä ñeán lôïi ích, noùi lôøi töø taâm" (Kinh Taêng Chi Boä, Taäp II, Baûn dòch cuûa Thích Minh Chaâu, Vieän nghieân cöùu Phaät hoïc Vieät Nam aán haønh 1996, trang 701).
Cuõng laø lôøi noùi nhöng phaæ noùi ñuùng söï thaät, ñuùng thôøi neân khi giaûng giaûi cho tu só Potalia veà caùi keát quaû vi dieäu cuûa noù trong 4 haïng ngöôøi phaùt ngoân, Phaät daïy raèng :
" Naøy Potalia, haïng ngöôøi naøy, noùi lôøi khoâng taùn thaùn ñoái vôùi haïng ngöôøi khoâng ñaùng ñöôïc taùn thaùn, ñuùng söï kieän, ñuùng söï thaät, ñuùng thôøi : noùi lôøi taùn thaùn ñoái vôùi haïng ngöôøi ñaùng ñöôïc taùn thaùn, ñuùng söï kieän, ñuùng söï thaät, ñuùng thôøi, haïng ngöôøi naøy vi dieäu hôn, thuø thaéng hôn, ñoái vôùi boán haïng ngöôøi treân. Vì côù sao ? Naøy Potalia, thaät laø vi dieäu, töùc laø ñaây, taïi ñaây roõ ñuùng thôøi" (Kinh Taêng Chi Boä, taäp I (sñd), trang 744-745).
Hieåu thieän aùc cuûa Phaät giaùo nhö theá naøo laø moät vaán ñeà thöïc söï khoâng ñôn giaûn. Theo caùi thuû phaùp phuû ñònh lieân tuïc ñeå höôùng ngöôøi ta chöùng ngoä vaø hoäi nhaäp Nieát Baøn (Nirvaâna) neân caùi thieän cuõng taàng taàng, lôùp lôùp, thaäm chí cuõng moät haønh vi thieän ôû thaân, khaåu, yù nhöng ôû taàng naøy, coõi naøy laø thieän thì ôû taàng cao hôn, coõi khaùc laïi laø aùc. Töø ñoù, trong caùc kinh luaän nhö : Kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn, kinh Boà Taùt Anh Laïc, kinh Thaäp Thieän, Töù Thaäp Nhò Chöông kinh, Ñaïi Thöøa nghóa chöông, luaän Duy Thöùc, luaän Ñaïi Trí Ñoä v.v…..khaùi nieäm veà caùi thieän coù veû nhö maâu thuaãn vôùi nhau. Do vaäy, tröôùc tieân coù theå taïm hieåu khaùi quaùt caùi thieän cuûa Phaät giaùo ñöôïc noåi baät ôû maáy yù chính nhö toát, phaûi, laønh, thuaän ích, thuaän lyù, coù ích, coù lyù cho mình vaø cho ngöôøi, coøn ñoái laäp vôùi chuùng laø aùc.
Veà tieâu chuaån caùi thieän cuûa Phaät giaùo, chuùng ta coù theå tìm ra ñöôïc maáy ñieåm chuû yeáu nhö sau :
Thöù nhaát, caùi thieän naèm ôû caùi coù lôïi. Khaùc vôùi Nho giaùo, khi noùi veà tieâu chuaån cuûa caùi thieän Phaät nhìn thaúng vaøo caùi lôïi chöù khoâng troán traùnh, Ngaøi noùi :
"Chôù vì lôïi ích cuûa keû khaùc maø queân haún lôïi ích cuûa chính mình. Ngöôøi bieát lo lôïi ích cho mình môùi thöôøng chuyeân taâm vaøo nhöõng ñieàu lôïi ích" (Kinh Phaùp Cuù, baûn dòch cuûa Thích Thieän Sieâu, Vieän nghieân cöùu Phaät hoïc 1993, trang 33).
Phaät cho raèng laøm caí gì coù lôïi cho mình vaø caû ngöôøi khaùc thì ñoù laø tieâu chuaån lyù töôûng cuûa caùi thieän. Ngaøi daïy La Haàu La (Raõhula) :
"Baây giôø, chính ñieàu naøy ta muoán thöïc hieän baèng thaân haønh ñoäng naøy coù haïi cho keû khaùc, hoaëc coù haïi cho ta vaø cho keû khaùc. Vaäy haønh ñoäng naøy laø baát thieän, haønh ñoäng naøy ñem laïi phieàn naõo vaø ñau khoå. Haønh ñoäng nhö vaäy con phaûi traùnh khoâng neân laøm" (Naõrada Thera, Ñöùc Phaät vaø Phaät phaùp, Baûn dòch cuûa Phaïm Kim Khaùnh, Thaønh hoäi PG TP HCM 1991, trang 134) .
Treân ñaây chæ laø trích daãn töôïng tröng vì coøn caû moät ñoaïn vaên daøi ghi cheùp lôøi Phaät daïy con veà thieän. Vôùi loái dieãn giaûi cuûa ngöôøi AÁn Ñoä nhö nhaän xeùt cuûa caùc nhaø Ñaïo hoïc Trung Hoa thì moät nghóa cuõng coù ñeán 108 chöõ, cho neân toùm taét lôøi daïy cuûa Phaät veà caùi thieän laø theá naøy. Theo Phaät, haønh ñoäng caùi gì caû baèng thaân, khaåu, yù coù lôïi cho mình vaø cho keû khaùc; khoâng coù haïi cho mình vaø cho keû khaùc (haønh ñoäng ôû giöõa lôïi vaø haïi); coù haïi cho mình vaø coù lôïi cho keû khaùc (haønh ñoäng ôû giöõa lôïi vaø haïi); coù haïi cho mình vaø coù lôïi cho keû khaùc (nhö haønh ñoäng xaû thaân cuûa tö töôûng Boà taùt ñaïo) thì ñoù laø thieän, coøn ngöôïc laïi laø aùc. Nhö vaäy tieâu chuaån ñaàu tieân veà caùi thieän cuûa Phaät giaùo laø lôïi mình, lôïi ngöôøi hai beân ñeàu coù lôïi. Töø yeâu caàu naøy, caùi thieän cuûa Phaät giaùo ít ra cuõng nhaèm muïc ñích tröôùc maét laø khuyeân chuùng sinh ñöøng laøm aùc. Trong kinh Phaät khi noùi veà thieän aùc coù xu höôùng : Haønh moät ñieàu thieän coù nghóa laø haønh moät ñieàu laønh vaø ñieàu lôïi. Ñôn cöû trong phaåm khoù söû duïng. Phaät coù giaûng :
"Ta khoâng thaáy moät phaùp naøo khaùc, naøy caùc Tyø kheo, laïi ñöa ñeán lôïi ích hôn, naøy caùc Tyø kheo, nhö taâm ñöôïc tu taäp, ñöôïc laøm cho hieån loä. Taâm ñöôïc tu taäp, ñöôïc laøm cho hieån loä, naøy caùc Tyø kheo, ñöa ñeán lôïi ích lôùn.
Ta khoâng thaáy moät phaùp naøo khaùc ñöa ñeán baát lôïi lôùn, naøy caùc Tyø kheo nhö taâm khoâng ñöôïc tu taäp, khoâng laøm cho sung maõn. Taâm khoâng ñöôïc tu taäp, khoâng laøm cho sung maõn, naøy caùc Tyø kheo ñöa ñeán baát lôïi lôùn" (Kinh Taêng Chi Boä, taäp I (sñd) trang 16).
Theo nguyeân taéc lôïi mình vaø lôïi ngöôøi, Phaät quan nieäm trí tueä cuõng laø caùi thieän khi Ngaøi traû lôøi caâu hoûi cuûa ñeä töû :
"ÔÛ ñaây naøy Tyø kheo, baäc Hieàn trí, Ñaïi tueä, khoâng coù nghó töï laøm haïi mình, khoâng coù nghó töï laøm haïi ngöôøi, khoâng coù nghó töï laøm haïi caû hai, coù suy nghó ñieàu gì thôøi suy nghó lôïi mình, lôïi ngöôøi, lôïi caû hai, lôïi toaøn theå theá giôùi. Nhö vaäy, naøy Tyø kheo, laø baäc Hieàn trí, Ñaïi tueä" (Kinh Taêng Chi Boä, taäp II (sñd) trang 159).
Thöù hai, caùi thieän naèm ôû choã töï Giaùc ngoä vaø Giaùc tha. Vaán ñeà naøy cuûa con ngöôøi thuoäc veà nhaän thöùc keát hôïp vôùi thöïc nghieäm, noù cuõng laø keát quaû cuûa söï nghieäp tu haønh maø chuû yeáu gaén vôùi Thieàn ñònh. Neáu ñeå yù theo thöù baäc tu haønh thì caùi thieän coù xu höôùng ñi töø Giaùc ngoä ñeán Giaùc tha. Nhaân thöøa laø pheùp tu Cheá nguõ giôùi, muïc ñích chuû yeáu ñeå moãi ngöôøi töï laøm trong saïch vaø Giaùc ngoä laáy mình thì Thieân thöøa laø pheùp tu Thaäp thieän ñaõ roõ raøng coù söï Giaùc tha ñeán ngöôøi khaùc. Söï Giaùc tha naèm trong caû 3 ñieàu thuoäc veà "yù" cuûa Thaäp thieän laø khoâng tham maø boá thí; khoâng saân maø nhaãn naïi, vui veû; khoâng si maø saùng suoát trí tueä. Ñeán Boà Taùt thöøa chæ coøn laø Giaùc tha vì caùc vò Boà Taùt ñöôïc coi nhö ñaõ Giaùc ngoä hoaøn toaøn. Nhö vaäy, phaân tích töø töï Giaùc ngoä ñeán Giaùc tha theo quan ñieåm cuûa Phaät giaùo coù theå ruùt ra keát luaän laø: Chuùng sinh caøng Giaùc ngoä, Giaùc tha bao nhieâu caøng thieän baáy nhieâu.
Thöù ba, caùi thieän naèm ôû caùi voâ chaáp. Voâ chaáp laø moät quan ñieåm raát quan troïng trong thuyeát nhaân sinh cuûa Phaät giaùo. Noù ñöôïc ruùt ra töø vaïn söû khoå, lyù voâ thöôøng, voâ ngaõ, nhaân duyeân sinh, vaïn phaùp ñeàu Khoâng, tö töôûng veà haèng haø sa soá theá giôùi, qua ñoù ñeå haønh giaû thöôøng xuyeân nhaän thöùc, so saùnh, haønh ñaïo maø chöùng ngoä vaø hoäi nhaäp Chaân nhö. Voâ chaáp laø neàn taûng ñeå xaây döïng taám loøng bao dung roäng lôùn cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo. Trong heä thoáng giaùo lyù cuûa Phaät giaùo, tinh thaàn voâ chaáp cuõng ñöôïc theå hieän trong Giôùi luaät. Ñaïi thöøa Phaät giaùo raát chuù yù ñeà cao caùi taâm voâ chaáp vì quan nieäm raèng, maûnh aùo khoâng laøm neân thaày tu, cho neân neáu taâm khoâng chaáp thì vieäc ñaët ra Giôùi luaät duø coù bao nhieâu cuõng chaúng coù ích gì. Noùi veà tinh thaàn voâ chaáp cuûa Phaät giaùo laøm ta nhôù ñeán quan nieäm Huyeàn ñöùc cuûa Laõo Töû khi oâng vieát :
"Sanh chi suùc chi; Sanh nhi baát höõu; Vi nhi baát thò; Tröôûng nhi baát teå; Thò vi Huyeàn ñöùc (Sanh ñoù nuoâi ñoù; sanh maø khoâng chieám cho mình; Laøm maø khoâng caäy coâng; Laøm baäc lôùn maø khoâng laøm chuû; ñoù goïi laø Huyeàn ñöùc)" (Laõo töû, Ñaïo ñöùc kinh, Baûn dòch cuûa Thu Giang Nguyeãn Duy Caàn, Nhaø saùch Khai trí, Saøi Goøn 1961, trang 48).
Quan nieäm Huyeàn ñöùc cuûa Laoõ Töû tuy coøn naèm trong voøng Nhaân thöøa nhöng ñaõ neâu ñöôïc caùi caên baûn, thöïc teá cuûa tinh thaàn voâ chaáp. Tinh thaàn voâ chaáp cuûa Phaät giaùo nhö treân cuõng laø yù töù maø Boà Ñeà Ñaït Ma (Bodhidharma) Sö toå traû lôøi Löông Voõ Ñeá khi Ñeá hoûi :
"- Traãm töø khi leân ngoâi tôùi nay, xaây chuøa, cheùp kinh, ñoä taêng, khoâng bieát bao nhieâu maø keå. Vaäy coù coâng ñöùc gì khoâng ?
- Ñeàu khoâng coâng ñöùc.
- Taïi sao khoâng coâng ñöùc ?
- Bôûi vì nhöõng vieäc vua laøm laø nhaân höõu laäu chæ laø nhöõng quaû nhoû trong voøng Nhaân, Thieân, nhö aûnh tuøy hình, tuy coù nhöng khoâng phaûi thaät.
- Vaäy coâng ñöùc thaät laø gì ?
- Trí phaûi ñöôïc thanh tònh hoaøn toaøn, Theå phaûi ñöôïc troáng khoâng vaéng laëng, nhö vaäy môùi laø coâng ñöùc, vaø coâng ñöùc naøy khoâng theå laáy vieäc theá gian (nhö xaây chuøa, cheùp kinh, ñoä taêng) maø caàu ñöôïc" (Boà Ñeà Ñaït Ma, Saùu cöûa vaøo ñoäng thieáu thaát, baûn dòch cuûa Truùc Thieân, Thaønh hoäi PG TP HCM 1997, trang 170-171).
Baøn veà nhöõng haønh ñoäng xuaát phaùt töø caùi taâm voâ chaáp, Ñaïi sö D.T Suzuki vieát:
"Caû khi toân giaùo vaø luaân lyù döôøng nhö xeùt chung moät vaán ñeà nhö nhau thì ñöôøng ai naáy ñi, toân giaùo hoaït ñoäng trong theá giôùi Hoa Nghieâm, coøn luaân lyù naèm trong theá giôùi tri giaùc. Chaúng haïn ngöôøi ñaïo haïnh (toân giaùo) vaø ngöôøi ñöùc haïnh (luaân lyù) cuøng traùnh vieäc laøm aùc nhö nhau, nhöng ôû ngöôøi ñöùc haïnh coøn coù caûm giaùc töï cheá, moät caên töôûng töø khöôùc caùi gì voán laø cuûa rieâng miønh, coøn ngöôøi ñaïo haïnh thì moät möïc hoàn nhieân nhö hoa nôû" (D.T. Suzuki, Coát tuûy cuûa ñaïo Phaät, baûn dòch cuûa Truùc Thieân, An Tieâm, Saøi Goøn, trang 106).
Tinh thaàn voâ chaáp khoâng nhöõng laø tieâu chuaån cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo maø noù coøn laø phöông tieän quan troïng cho con ñöôøng giaûi thoaùt cuûa hoïc thuyeát naøy. Theo Phaät giaùo, voâ chaáp khoâng phaûi laø voâ traùch nhieäm maø laø moät thöù traùch nhieäm cao caû, ñoàng thôøi noù cuõng tyû leä thuaän vôùi caùi thieän. Tö töôûng voâ chaáp cuûa Phaät giaùo coøn ñoùng goùp cho tinh thaàn ñoaøn keát töø caùi taâm roäng raõi vì "moät caâu nhòn maø chín caâu laønh".
Thöù tö, caùi thieän ñoái trò roõ raøng vôùi caùi aùc. Nhìn chung trong kinh luaän cuûa Phaät giaùo coù baøn veà caùi thieän nhöng chuû yeáu laïi noùi veà caùi aùc hoaëc phaân thieän aùc theo 2 veá ñoái laäp, caân baèng theo höôùng cuûa quaû baùo. Trong Töù Thaäp Nhò Chöông kinh, chöông 4 noùi veà Thaäp thieän vaø thay vì noùi veà thieän Phaät laïi baøn veà aùc. YÙ nghóa naøy hình nhö Phaät muoán coi con ngöôøi phaûi Giaùc ngoä töø boû caùi aùc coøn caùi thieän töø keát quaû ñoù seõ hieån baøy, töùc laø con ngöôøi caøng töø boû caùi aùc bao nhieâu thì caøng thieän baáy nhieâu. Trong kinh Thaäp thieän, sau khi Phaät chæ cho Long Vöông so saùnh söï khaùc nhau giöõa saéc thaân Boà Taùt, Chö thieân …. vôùi caùc loaøi ôû ñaïi haûi, Ngaøi chæ ra nguyeân nhaân cuûa söï khaùc nhau naøy laø :
"Naøy ñaây, caùc chuùng sanh ôû ñaïi haûi hình saéc thoâ xaáu, hoaëc lôùn hoaëc nhoû ñeàu do heát thaûy töôûng nieäm cuûa töï taâm gaây ra bôûi thaân, ngöõ, yù caùc nghieäp baát thieän, neân tuøy theo choã gaây ra nghieäp maø thoï quaû baùo" (Thích Hoaøn Quan, Kinh Thaäp thieän giaûi thích, Hoa Ñaïo xuaát baûn 1974, trang 39).
Töø chieàu höôùng cuûa quaû baùo, Phaät giaûng nhieàu baøi ôû nhieàu goùc ñoä khaùc nhau ñeå phaân bieät thieän aùc thaønh 2 veá ñoái laäp :
- Thaønh töïu boán phaùp, naøy caùc Tyø kheo, nhö vaäy töông xöùng bò rôi vaøo ñòa nguïc. Theá naøo laø boán ?
Vôùi thaân laøm aùc, vôùi lôøi noùi aùc, vôùi yù nghó aùc, vôùi taø kieán.
Thaønh töïu boán phaùp naøy, naøy caùc Tyø kheo, nhö vaäy töông xöùng ñöôïc sanh leân coõi trôøi. Theá naøo laø boán ?
Thaønh töïu vôùi thaân thieän, vôùi lôøi noùi thieän, vôùi yù nghó thieän, vôùi chaùnh tri kieán" (Kinh Taêng Chi Boä, taäp II (sñd), trang 251).
Trong heä thoáng ñaïo ñöùc cuûa Phaät giaùo, quaû baùo laø quan toøa cho nhöõng haønh ñoäng thieän aùc. Do vaäy, nhöõng chuaån möïc cuûa ñaïo ñöùc Phaät giaùo ñeà ra ñeàu mang tính ñoái trò vôùi voâ minh, tham, saân, si. Chaúng haïn, boá thí laø ñoái trò vôùi tham, nhaãn naïi laø ñoái trò vôùi saân, trí tueä laø ñoái trò vôùi si v.v…Töø vieäc phaân bieät ngaøy caøng roõ raøng veà thieän aùc, caùi thieän mang tính ñoái trò vôùi caùi aùc neân Phaät giaùo xaùc ñònh ñieåm xuaát phaùt cho haønh ñoäng giaûi thoaùt cuûa moãi chuùng sinh ñöôïc baét ñaàu töø caùi thieän. Qua töøng baäc thang cuûa quaù trình tu haønh, haønh giaû thöïc hieän laàn löôït töø caùi thieän ñôn giaûn, gaàn guõi vôùi caùi thieän mang yù nghóa saâu xa, cao caû vaø vi teá hôn. Cöù nhö theá, töø tinh thaàn voâ chaáp, haønh giaû vöôït treân caû thieän aùc, toát, xaáu, noùi chung laø vöôït khoûi voøng Nhò nguyeân, nhaân quaû ñeå trôû thaønh voâ kyù thì ñoù laø bôø meùp giaûi thoaùt khoûi nghieäp baùo ñeå chöùng vaø hoäi nhaäp Nieát Baøn.
Thöù naêm, caùi thieän naèm ôû söï coâng baèng vaø bình ñaúng roäng lôùn. Leõ coâng baèng vaø söï bình ñaúng laø moät ñieàu hieån nhieân trong quan heä giöõa ngöôøi vaø ngöôøi. Chuùng ñöôïc xaùc laäp töø thôøi coâng xaõ nguyeân thuûy vaø cuõng do keát quaû ñaáu tranh choáng caùi baát bình ñaúng maø coù. Ñi ñoâi vôùi haïnh phuùc, coâng baèng vaø bình ñaúng laø khaùt voïng baåm sinh cuûa con ngöôøi, cho neân ôû goùc ñoä söï coâng baèng maø noùi thì moïi cuoäc caùch maïng xaõ hoäi suy cho cuøng laø cuoäc caùch maïng ñoøi töï do, daân chuû vaø coâng baèng xaõ hoäi. Noùi veà söï bình ñaúng, Lamennais khaúng ñònh :
"Taïo hoaù khoâng sinh ra ai saùng, ai heøn, ai thaày, aùi tôù, ai vua, ai toâi caû. Taïo hoùa sinh ra toaøn nhöõng ngöôøi bình ñaúng thoâi" (Thanh Vaân, Nguyeãn Duy Nhöôøng (sñd), trang 106).
Leõ coâng baèng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi coøn keùo theo caû traùch nhieäm, nghóa vuï, vaø löông taâm. Tuy nhieân, khoâng phaûi baát cöù heä tö töôûng naøo cuõng coâng nhaän söï bình ñaúng daãn ñeán leõ coâng baèng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi. Khoång Nho xaây döïng heä tö töôûng cuûa mình treân moái quan heä baát bình ñaúng trong xaõ hoäi vaø Haùn nho caøng xaùc ñònh roõ quan ñieåm ñoù. Thuyeát Tam cöông (vua toâi, cha con, choàng vôï) cuûa Ñoång Troïng Thö chæ xaùc ñònh moái quan heä moät chieàu, ñoøi hoûi traùch nhieäm tuyeät ñoái cuûa keû döôùi ñoái vôùi ngöôøi treân vaø xaùc ñònh uy quyeàn tuyeät ñoái cuûa ngöôøi treân ñoái vôùi keû döôùi… Ngoaøi ra, coøn nhieàu heä tö töôûng trieát hoïc vaø toân giaùo khaùc khoâng coâng nhaän söï bình ñaúng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi, trong soá naøy coù Baø la moân giaùo.
Phaät giaùo xuaát phaùt töø söï bình ñaúng ñeå xaây döïng leõ coâng baèng. Quan ñieåm veà leõ coâng baèng cuûa Phaät giaùo tröôùc tieân laø xaùc ñònh söï toân troïng cuøng vôùi traùch nhieäm bình ñaúng trong moái quan heä 2 chieàu soøng phaúng. Ñieàu naøy coù nghóa laø tröôùc heát chuùng sinh maø cuï theå laø con ngöôøi laøm ñeán ñaâu, traùch nhieäm ñeán ñaâu thì höôûng ñeán ñoù, sau ñaáy môùi laø vieäc phaân phoái laïi thaønh quaû cuûa mình theo tinh thaàn tuøy hyû coâng ñöùc… Quan ñieåm naøy cuûa Phaät giaùo ñöôïc giaûi thích raát roõ trong thuyeát Luïc hoaø. Trong thi ca la vieät kinh, Thaäp vöông phaùp vaø moät vaøi kinh khaùc, Phaät daïy raát roõ veà boån phaän coâng baèng, bình ñaúng trong moái quan heä giöõa cha meï vaø con caùi; quan heä giöõa thaày vaø troø, quan heä giöõa choàng vaø vôï; quan heä anh em beø baïn; quan heä giöõa vua vaø daân…
Ñieåm ñaëc bieät cuûa Phaät giaùo ôû choã, khoâng nhöõng xaùc ñònh söï bình ñaúng, leõ coâng baèng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi nhö caùc hoïc thuyeát khaùc maø coøn môû roäng chuùng ñeán vôùi taát caû chuùng sinh noùi chung, keå caû caùc loaøi thöïc vaät. Quan ñieåm naøy cuûa Phaät giaùo xuaát phaùt töø tö töôûng cho raèng taát caû chuùng sinh trong Tam giôùi ñeàu coù Phaät tính, do duyeân khôûi, do nghieäp baùo, ñöôïc caáu taïo töø Nguõ uaån, caàn ñöôïc toân troïng söï soáng, ôû trong voøng sinh töû Luaân hoài hay ôû trong beå khoå vaø ñeàu coù khaû naêng giaûi thoaùt.
Coâng baèng maø noùi, caùc heä tö töôûng khaùc cuõng baøn veà leõ coâng baèng vaø bình ñaúng nhöng giöõa hoï coù söï noâng saâu, roäng heïp khaùc nhau. Tuy nhieân, so saùnh vôùi Phaät giaùo, caùc heä tö töôûng khaùc vaãn baøn leõ coâng baèng vaø bình ñaúng boù heïp trong giôùi ngöôøi, quyû thaàn quen thuoäc vaø may laém thì vôùi ñeán giôùi Chö thieân baäc thaáp nhö Thieân ñình chaúng haïn. Khaùc vôùi nhieàu heä thoáng trieát hoïc vaø toân giaùo, Phaät giaùo xaây döïng heä thoáng giaùo lyù cuûa mình treân caùi neàn bình ñaúng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi. Cuõng khaùc vôùi nhieàu heä thoáng trieát hoïc chæ chuù taâm ñeà cao söï bình ñaúng giöõa ngöôøi vaø ngöôøi thì Phaät giaoù thaùo tung, môû roäng meânh moâng söï bình ñaúng giöõa Phaät, ngöôøi vaø chuùng sinh noùi chung. Quan ñieåm veà bình ñaúng cuûa Phaät giaùo coøn mang moät yù nghóa nöõa laø bình ñaúng, toân troïng taát caû caùc heä thoáng trieát hoïc vaø toân giaùo khaùc. Do vaäy trong kinh saùch Phaät giaùo chuùng sinh ñeán cöûa Nhö Lai khoâng thaáy coù söï phaân bieät chuûng loaïi, sang heøn, coù toäi hay khoâng coù toäi v.v…. Ñieàu naøy cuûa Phaät giaùo ñaõ ñöôïc Phaät tuyeân boá döùt khoaùt trong phaåm A Tu La Pahaøraøda:
"Ví naøy, Paøhaøraøda, phaøm caùc con soâng lôùn naøo, ví nhö soâng Haèng, soâng Yamunaø, soâng Aciravati, soâng Mahì, caùc con soâng aáy khi chaûy ñeán bieån, lieàn boû teân hoï tröôùc, trôû thaønh bieån lôùn. Cuõng vaäy, naøy Pahaørada, coù boán giai caáp : Saùt ñeá lî, Baø la moân, Pheä xaù, Thuû ñaø, sau khi töø boû gia ñình xuaát gia vaøo Phaùp vaø Luaät ñöôïc Nhö Lai tuyeân boá naøy, hoï boû teân vaø hoï cuûa hoï tröôùc, vaø hoï trôû thaønh nhöõng Sa moân Thích töû" (Kinh Taêng Chi Boä, taäp III, (sñd), trang 562).
Roõ raøng, söï bình ñaúng vaø leõ coâng baèng cuûa Phaät giaùo cuõng bao la nhö tình thöông cuûa Phaät vaäy. Do ñoù, neáu noùi ñeán moät neàn ñaïo ñöùc nhaân baûn thì vò trí soá moät phaûi daønh cho ñaïo ñöùc Phaät giaùo.
Caùi thieän cuûa Phaät giaùo ñöôïc baøn raát nhieàu, traûi roäng töø haønh ñoäng, lôøi noùi, yù nghó söï nhaän thöùc nhöng coâ ñoïng laïi noù ñöôïc ñuùc keát trong tö töôûng Thaäp thieän vaø Töù Voâ löôïng taâm. Thaäp thieän laø caùi neàn vaø ñeán Töù Voâ Löôïng taâm thì coù theå hieåu laø caùi thieän hoaøn chænh. Ñaây laø 2 phaùp cô baûn maø töø haøng Nhaân thöøa ñeán Phaät thöøa phaûi caên cöù vaøo chuùng ñeå laøm phöông tieän tu haønh vaø chính ñaây môùi laø dieän maïo roõ raøng veà caùi thieän cuûa Phaät giaùo. Ngoaøi tö töôûng Thaäp thieän, Töù Voâ Löôïng taâm bao goàm 4 taâm voâ löôïng laø Töø, Bi, Hæ, Xaû. Töù Voâ Löôïng taâm ñöôïc duøng ñeå ñoái trò vôùi 7 oâ nhieãm tham duïc, saân haän, meâ muoäi, taø kieán, nghi ngôø, kieâu maïn, keo kieät, noù cuõng ñöôïc duøng laøm phöông tieän ñeå cöùu khoå cöùu naïn cho mình vaø chuùng sinh. Hieåu khaùi quaùt thì Töø laø loøng töø aùi voâ bieân; Bæ laø loøng thöông xoùt chuùng sinh voâ bieân nhöng khoâng bi luïy; Hæ laø vui veû vôùi mình, keå caû nghòch caûnh vaø thaát baïi, vui veû vôùi thaønh coâng cuûa ngöôøi khaùc hay voâ löôïng chuùng sinh; Xaû laø voâ chaáp voâ bieân. Neáu ñeå yù thì tö töôûng veà Töø Bi cuõng "gioáng" nhö aùi duïc nhöng chuùng vöôït xa ñeå trôû thaønh tình thöông roäng lôùn bao la chöù khoâng phaûi tình thöông ích kyû, heïp hoøi nhö aùi duïc.
Xaây döïng veà Töù Voâ Löôïng taâm, Phaät giaùo nhaán raát maïnh vaøo caùi taâm cuûa con ngöôøi. Caùi "taâm" ôû ñaây khoâng phaûi laø "duy taâm" maø laø caùi ñaïo ñöùc, trí tueä, loøng ngöôøi. Caùi taâm theo nghóa naøy khoâng nhöõng laø neùt ñaëc tröng cuûa Phaät giaùo maø coøn laø neùt ñaëc tröng cho caû tö töôûng cuûa ngöôøi phöông Ñoâng noùi chung. Caùi taâm cuûa con ngöôøi naèm trong moái quan heä bieän chöùng vôùi xaõ hoäi, cho neân taâm baán loaïn thì xaõhoäi baån vaø loaïn; taâm an truï vaø trong saïch thì xaõ hoäi yeân oån, laønh maïnh vaø trong saùng. Baøn veà taàm quan troïng cuûa caùi taâm con ngöôøi vôùi moái quan heä xaõ hoäi, HT Thích Minh Chaâu vieát :
"Vaø moïi cuoäc caùch maïng xaõ hoäi, muoán thaønh coâng trieät ñeå, ñeàu phaûi baét ñaàu töø noäi taâm cuûa moãi ngöôøi. Bieán ñoåi hoaøn caûnh xaõ hoäi maø khoâng bieán ñoåi noäi taâm, thì bieán ñoåi ngoaïi caûnh chæ laø hình thöùc vaø khoâng laâu beàn" (Thích Minh Chaâu, Lôøi giôùi thieäu, Ñaïo ñöùc hoïc Phaät giaùo, Vieän nghieân cöùu Phaät hoïc Vieät Nam aán haønh 1995, trang 7).
Nhö vaäy, qua nhieàu baøi giaûng ñeà caäp tôùi nhieàu goùc ñoä khaùc nhau, Phaät ñaõ xaây döïng caùi thieän theo moät heä thoáng chaët cheõ töø giaûn ñôn ñeán phöùc taïp, töø thaáp ñeán cao, töø coù giôùi haïn ñeán voâ haïn vaø noù ñan xen, moùc xích vôùi caùc phaïm truø khaùc. Caùi thieän cuûa Phaät giaùo ñöôïc ñaët trong heä quy chieáu cuûa luaät nhaân quaû ñeå nhaèm lyù giaûi vì sao con ngöôøi neân thöïc hieän noù trong ñôøi soáng cuûa mình. Ñieåm löu yù ôû ñaây, theo luaät nhaân quaû cuûa Phaät giaùo, con ngöôøi gieo nhaân thieän chöa ñuû maø coøn phaûi bieát gieo duyeân thieän cuûa mình cho hoaøn chænh, khoâng ñöôïc buoâng lung, bôûi vì caû nhaân thieän vaø duyeân thieän môùi coù quaû thieän vieân maõn. Tö töôûng naøy ñöôïc naèm trong haïnh nguyeän cuûa haønh giaû, töùc laø haønh giaû nguyeän ñieàu gì thì phaûi haønh ñaày ñuû ñieàu aáy ñeå vöøa xaùc ñònh ñöôïc laäp tröôøng, tö caùch cuûa mình, vöøa taïo cho coâng ñöùc cuûa mình hoaøn chænh. Vaán ñeà naøy, khi lieân heä vôùi thöïc teá seõ thaáy raèng chæ caàn moïi ngöôøi xaây döïng thaønh truyeàn thoáng "ngöôøi ngöôøi laøm vieäc thieän, nhaø nhaø laøm vieäc thieän" thì tröôùc sau seõ coù moät xaõ hoäi thieän.
Caùi thieän cuûa Phaät giaùo ñaõ vaø ñang ñoùng goùp moät phaàn quan troïng trong vieäc giaùo duïc ñaïo ñöùc. Töø caùi thieän cuûa Phaät giaùo ñeå thaáy raèng neáu moät xaõ hoäi muoán coâng baèng vaø vaên minh thì ngoaøi neàn kinh teá phaùt trieån coøn phaûi laø moät xaõ hoäi trí vaø thieän. Xeùt ôû goùc ñoä phoå quaùt nhaát cuûa xaõ hoäi laø xaây döïng neàn vaên hoùa – caùi maø loaøi vaät khoâng coù ñöôïc, cho neân ngoaøi vieäc xaây döïng caùc thaønh toá cuûa noù nhö cô sôû haï taàng, kinh teá, chính trò v.v… ñieåm maáu choát cuõng caàn phaûi chuù yù thöïc thi cho ñöôïc xaây döïng caùi löông taâm hay caùi loøng daï thieän cuûa con ngöôøi.
(Taïp chí Nghieân cöùu Phaät hoïc soá 6/2000)
Trang MUÏC LUÏC
Trang
chính