GIÔÙI LUAÄT CÔ SÔÛ CUÛA ÑAÏO ÑÖÙC PHAÄT GIAÙO
THÍCH VIEÂN GIAÙC
Muïc tieâu cuûa ñaïo ñöùc
Caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc vaø caùc haønh vi ñaïo ñöùc nhaèm muïc ñích ñem ñeán cho con ngöôøi vaø xaõ hoäi moät cuoäc soáng haïnh phuùc. Ban zeladze, moät tö töôûng gia phöông Taây, vieát : "Vaán ñeà lyù töôûng toái cao vaø yù nghóa cuûa cuoäc soáng thöïc chaát laø vaán ñeà haïnh phuùc. Con ngöôøi laø giaù trò cao nhaát, laø cô sôû, laø ngoïn nguoàn cuûa moïi giaù trò, moïi thöù ñeàu laø phöông tieän cho con ngöôøi vaø cuoäc soáng cuûa con ngöôøi" (Ñaïo ñöùc hoïc Nxb Haø Noäi).
Nhöõng quan ñieåm vaø haønh vi ñaïo ñöùc neáu khoâng ñaùp öùng ñöôïc muïc tieâu haïnh phuùc cho con ngöôøi thì khoâng theå coi laø ñaïo ñöùc ñöôïc; ñoàng thôøi khoâng theå chaáp nhaän caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc maø ñöa ñeán söï aùp böùc, haõm haïi, baát coâng vaø ñau khoå. Nhö vaäy, muïc tieâu cuûa ñaïo ñöùc laø haïnh phuùc. Haïnh phuùc laø gì ? Moät vaán ñeà khaù phöùc taïp. Coù ngöôøi quan nieäm raèng haïnh phuùc ñeán töø vaät chaát nhö coù taøi saûn, saéc ñeïp, danh voïng hoaëc ñeán töø söùc khoûe cuûa thaân theå; ñeán töø tình yeâu, hoaëc ñeán töø caûm thuï thaåm myõ ngheä thuaät hoaëc söï aân suûng cuûa Thöôïng ñeá
Maëc duø quan nieäm veà haïnh phuùc khaùc nhau nhöng coù moät kinh nghieäm chung veà haïnh phuùc, ñoù laø moät caûm thoï coù ñieàu kieän, nghóa laø caûm giaùc thoaûi maùi, sung söôùng, vui töôi do caùc ñieàu kieän phuø hôïp coù maët. Nhöõng caûm giaùc aáy ñaïo Phaät goïi laø laïc thoï, ñoù laø moät trong ba caûm giaùc : laïc, khoå, vaø trung tính. Vaø ñaõ laø caûm thoï thì noù voâ thöôøng. Vì vaäy coù nhöõng caûm thoï thoaùng qua nhanh, coù nhöõng caûm thoï toàn taïi laâu daøi, coù nhöõng caûm giaùc haïnh phuùc nhöng noù laïi laø nguyeân nhaân cuûa caûm giaùc khoå ñau, coù nhöõng caûm giaùc haïnh phuùc laø neàn taûng cho nhöõng caûm giaùc haïnh phuùc cao hôn. Nhìn chung thì haïnh phuùc ñeán töø yeáu toá tinh thaàn ñöôïc nhieàu ngöôøi chaáp nhaän hôn, ít ngöôøi cho raèng haïnh phuùc ñeán töø vaät chaát. Aristote, trieát gia coå ñaïi Hy Laïp, cho raèng : "Maëc duø tieän nghi vaät chaát caàn thieát cho ñôøi soáng haïnh phuùc nhöng yeáu toá chính laø söï saùng suoát cuûa taâm hoàn. Nhöõng khoaùi laïc giaùc quan khoâng phaûi laø chìa khoaù cuûa haïnh phuùc. Haïnh phuùc phaûi laø söï khoaùi laïc cuûa taâm trí" (Caâu chuyeän trieát hoïc). OÂng coâng nhaän giaù trò vaät chaát nhöng coi haïnh phuùc thuoäc giaù trò tinh thaàn cao hôn, ñaây laø caùi nhìn ñöôïc nhieàu trieát gia chia seû. Ban zeladze vieát :"Trong laõnh vöïc khoaùi caûm vaät chaát, khoaùi caûm caøng maïnh thì caøng ngaén nguûi. Cöôøng ñoä khoaùi caûm tyû leä nghòch vôùi ñoä daøi thôøi gian cuûa noù ; trong laõnh vöïc nhöõng khoaùi caûm veà tinh thaàn, nhaân toá thôøi gian coù moät vai troø hoaøn toaøn khaùc, thôøi gian taùc ñoäng coù lôïi cho con ngöôøi. ÔÛ ñaây, khoâng coù quy luaät tyû leä nghòch ngöôïc laïi cöôøng ñoä khoaùi caûm caøng cao trong laõnh vöïc naøy thì noù caøng keùo daøi" (Thích Chôn Thieän Ñaïo ñöùc Phaät giaùo).
Ñöùc Phaät coù laàn so saùnh haïnh phuùc cuûa vua Bimbisara vaø haïnh phuùc cuûa Ngaøi. Ngaøi daïy raèng haïnh phuùc maø vua Bimbisara höôûng thuï khoâng keùo daøi trong moät ngaøy moät ñeâm, coøn haïnh phuùc maø Ngaøi höôûng thuï moät caùch thuaàn tuùy keùo daøi 7 ngaøy 7 ñeâm vì ñoù laø haïnh phuùc cuûa taâm linh (thieàn ñònh) (Kinh Tieåu khoå uaån Trung Boä I). Ñöùc Phaät thöôøng daïy ñeä töû phaûi bieát roõ baûn chaát cuûa laïc thoï (caûm giaùc haïnh phuùc), sau khi bieát roõ haõy an truù vaøo noäi laïc (haïnh phuùc taâm linh).
Ñeà caäp ñeán haïnh phuùc cuûa moät con ngöôøi bình thöôøng trong xaõ hoäi, Ñöùc Phaät daïy coù 4 loaïi haïnh phuùc :
- Haïnh phuùc khi coù ñöôïc taøi saûn sôû höõu hôïp phaùp.
- Haïnh phuùc cuûa söï höôûng thuï hôïp lyù taøi saûn aáy.
- Haïnh phuùc cuûa söï khoâng vöôùng maéc nôï naàn cuûa ai.
- Haïnh phuùc cuûa söï khoâng coù toäi loãi (taâm hoàn trong saùng, thanh thaûn) (Kinh Taêng Chi, chöông 4 phaùp).
Haïnh phuùc thöù 4 ñöôïc coi laø caên baûn vaø cao nhaát, neáu haïnh phuùc tinh thaàn naøy khoâng coù maët thì 3 loaïi haïnh phuùc treân trôû neân voâ nghóa. Moät ngöôøi coù nhieàu toäi loãi khoâng theå soáng haïnh phuùc ñöôïc, ngöôïc laïi moät ngöôøi khoâng coù gaây taïo toäi loãi thì coù theå soáng haïnh phuùc, nghóa laø taâm hoàn thanh thaûn, löông taâm trong saïch khoâng coù lo aâu sôï haõi, aân haän Moät ngöôøi nhö vaäy phaûi laø moät ngöôøi soáng coù ñaïo ñöùc, soáng khoâng bò söï chi phoái, thuùc baùch bôûi tham lam, saân haän vaø taø kieán.
Quan nieäm haïnh phuùc theo Phaät giaùo ñoàng nghóa vôùi giaûi thoaùt. Nhö vaäy, toaøn boä heä thoáng giaùo lyù Phaät giaùo noùi chung vaø heä thoáng giôùi luaät noùi rieâng ñeàu laø con ñöôøng ñi vaøo ñaïo ñöùc vaø haïnh phuùc. Söï giaûi thoaùt hay haïnh phuùc cuûa moät ngöôøi nhieàu hay ít, cao hay thaáp tuøy thuoäc vaøo haønh vi ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi aáy, nghóa laø tuøy thuoäc vaøo söï cheá ngöï duïc voïng nhieàu hay ít, nhaát thôøi hay trieät ñeå. Ngöôøi Phaät töû xuaát gia hay taïi gia khoâng phaûi soáng hai loái soáng khaùc nhau, maø chính laø soáng treân moät loä trình giaûi thoaùt khoûi duïc voïng vaø ñau khoå, tuøy theo ñieàu kieän vaø caáp ñoä tu taäp maø coù söï khaùc nhau giöõa hai ñôøi soáng xuaát gia vaø taïi gia.
Giôùi luaät laø cô sôû xaây döïng ñaïo ñöùc
Muïc tieâu cuûa ñaïo ñöùc laø haïnh phuùc, hay noùi caùch khaùc, muoán soáng coù haïnh phuùc thì phaûi soáng coù ñaïo ñöùc. Ñaïo ñöùc phaûi ñöôïc xaây döïng treân cô sôû nhöõng tieâu chuaån phuø hôïp vôùi thöïc tieãn cuûa con ngöôøi vaø hoaøn caûnh xaõ hoäi maø con ngöôøi ñang soáng. Coù nhöõng tieâu chuaån ñöôïc coi laø ñaïo ñöùc nhöng noù khoâng thöïc söï caàn thieát vaø thöïc söï phuø hôïp vôùi quy luaät haïnh phuùc. Coù nhöõng tieâu chuaån ñaïo ñöùc chæ phuø hôïp vôùi moät giai ñoaïn lòch söû naøo ñoù. Toùm laïi, noù khoâng coù tính phoå quaùt, khoâng ñaït chuaån möïc ñaïo ñöùc toaøn dieän.
Vì vaäy, thieát laäp neàn taûng ñaïo ñöùc phaûi mang tính phoå quaùt, phuø hôïp vôùi chaân lyù vaø thöïc tieãn ñôøi soáng con ngöôøi. Ñaïo Phaät coù theå cung caáp moät heä thoáng ñaïo ñöùc nhö vaäy.
Moät ngöôøi muoán trôû thaønh moät Phaät töû, töï nguyeän ñaët mình vaøo kyû luaät ñeå nuoâi döôõng ñôøi soáng taâm linh maø Ñöùc Phaät ñaõ thieát laäp, hoï phaûi tuaân thuû 5 giôùi, 10 giôùi, hay nhieàu hôn nöõa nhö 250 giôùi cuûa Tyø kheo, 48 giôùi cuûa Boà taùt Nhöõng giôùi luaät aáy laø nhöõng nguyeân taéc haønh trì, ñeå soáng coù phaåm chaát hôn, coù taùc duïng höôùng thöôïng vaø höôùng thieän taâm lyù vaø haønh vi cuûa con ngöôøi chöù khoâng phaûi nhöõng nguyeân taéc baát di baát dòch hoaëc cöùng nhaéc, giaùo ñieàu. Giôùi luaät aáy giuùp con ngöôøi nhaän ra ñöôïc moät caùch saâu saéc hôn veà baûn chaát cuûa cuoäc soáng vaø ruùt ra ñöôïc heä quaû ñaïo ñöùc, nuoâi döôõng ñöôïc nieàm tin vaøo cuoäc soáng hieän taïi vaø höôùng ñi cuûa töông lai.
Neáu moät ngöôøi haønh trì caùc nguyeân taéc ñaïo ñöùc hay nhöõng giôùi luaät naøy maø hoï khoâng caûm thaáy moät söï bình an, thanh thaûn naøo thì hoï ñaõ khoâng hieåu vaø haønh trì ñuùng. Trong thöïc teá, coù nhöõng Phaät töï tuaân thuû caùc nguyeân taéc cuûa giôùi nhöng ñôøi soáng cuûa hoï vaãn thieáu ñaïo ñöùc, moái töông heä cuûa hoï vôùi tha nhaân baát oån, caùc moái quan heä khaùc bò khuûng hoaûng, Ñöùc Phaät daïy ñaáy laø rôi vaøo giôùi caám thuû moät trong nhöõng kieát söû taïo neân nhöõng öùc cheá taâm lyù.
Nguyeân taéc haønh trì maø Ñöùc Phaät thieát laäp cho caùc ñeä töû kheùp mình vaøo ñoù ñeå laøm ñình chæ duïc voïng coù theå noùi ñoù laø nhöõng nguyeân taéc khaùch quan vaø phoå quaùt. Ñoù laø naêm giôùi cuûa ngöôøi Phaät töû :
- Khoâng gieát haïi,
- Khoâng troäm caép,
- Khoâng quan heä tình duïc phi phaùp (taø daâm),
- Khoâng doái gaït haïi ngöôøi, vaø
- Khoâng röôïu cheø say söa.
Moät nhaø tri thöùc phöông Taây nhaän ñònh : "Naêm giôùi naøy cho thaáy 5 höôùng chính maø ngöôøi Phaät töû töï mình kieåm soaùt ñeå haønh trì (tri haønh). Ñoù laø giôùi thöù nhaát raên ngöôøi Phaät töû kieàm cheá noùng giaän, giôùi thöù hai kieàm cheá tham ñaém vaät chaát, giôùi thöù ba kieàm cheá nhuïc duïc, giôùi thöù tö kieàm cheá söï khieáp nhöôïc vaø aùc yù (nguyeân nhaân khoâng chaân thaät) vaø giôùi thöù naêm kieàm cheá loøng ham muoán caùc söï kích thích nhô baån" (Edmond Homes Tín ñieàu cuûa Ñöùc Phaät). duø Phaät töû hay khoâng laø Phaät töû, caùc nguyeân taéc ñaïo ñöùc naøy caàn phaûi ñöôïc thöïc haønh, duø trong ñieàu kieän thôøi gian hay khoâng gian naøo, neáu khoâng muoán coù haäu quaû xaáu. Ñöùc Phaät xaùc ñònh raèng moät ngöôøi neáu coù haønh vi saùt sanh, laáy cuûa khoâng cho, taø haïnh trong caùc duïc, noùi doái vaø ñaém say caùc chaát gaây nghieän ngaäp thì seõ coù moät cuoäc soáng sôï haõi vaø haän thuø, ñoàng thôøi coõi aùc ñau khoå ñang chôø ñôïi hoï; ngöôïc laïi moät ngöôøi (Phaät töû) töø boû saùt sanh . thì cuoäc soáng khoâng coù sôï haõi, haän thuø vaø coõi thieän ñang chôø ñôïi hoï. Giaù trò cuûa moät ngöôøi khoâng phaûi ñöôïc ñaùnh giaù qua taøi saûn, thaân töôùng, doøng hoï, ñòa vò maø ñöôïc ñaùnh giaù qua ñôøi soáng maø chuaån möïc ñöôïc theå hieän qua 5 nguyeân taéc ñaïo ñöùc treân. Ñöùc Phaät daïy theâm raèng :"Moät ngöôøi maø haønh vi cuûa hoï ñöôïc baûo veä bôûi 5 nguyeân taéc (giôùi) treân thì ngöôøi aáy coù theå thaønh töïu moät caùch nhanh choùng boán taêng thöôïng taâm hieän taïi laïc truù" (Taêng Chi III).
Ñi saâu hôn caùc nguyeân taéc caên baûn treân, Ñöùc Phaät thieát laäp 10 giôùi (10 ñieàu thieän) nhaèm naâng cao hôn nöõa haønh vi vaø taâm lyù ñaïo ñöùc cuûa con ngöôøi, 10 ñieàu aáy ñöôïc thieát laäp treân cô sôû haønh vi, ngoân ngöõ vaø taâm yù.
Haønh vi goàm coù:
- Khoâng saùt sanh,
- Khoâng troäm caép,
- Khoâng quan heä tình duïc phi phaùp.
Ngoân ngöõ goàm coù :
- Khoâng noùi doái,
- Khoâng noùi hai löôõi,
- Khoâng noùi lôøi ñoäc aùc,
- Khoâng noùi lôøi phuø phieám ba hoa.
Taâm yù goàm coù :
- Khoâng tham lam,
- Khoâng saân haän,
- Khoâng si meâ taø kieán.
10 giôøi ñieàu naøy thöïc söï böôùc vaøo loä trình cuûa giaûi thoaùt, ñaây laø giôùi caên baûn cho caû taïi gia vaø xuaát gia, khaùc vôùi naêm giôùi laø böôùc ñaàu chæ quy ñònh trong phaïm vi, haønh vi vaø ngoân ngöõ laø nhöõng bieåu hieän ñaïo ñöùc cuï theå gaây haäu quaû tröïc tieáp, tuy vaäy vaãn chöa theå hieän ñöôïc nguoàn goác, ñoäng cô beân trong. Luaät phaùp cuûa xaõ hoäi cuõng chæ giôùi haïn ôû möùc ñoä haønh vi vaø ngoân ngöõ maø thoâi. Ñöùc Phaät daïy raèng, moät ngöôøi thöïc haønh 10 ñieàu baát thieän thì cuoäc soáng cuûa hoï laø phi ñaïo ñöùc, ñoàng thôøi khoâng ñaït ñöôïc muïc tieâu haïnh phuùc: "Naøy caùc Tyø kheo, saùt sanh, laáy cuûa khoâng cho, taø haønh trong caùc duïc, noùi laùo, noùi hai löôõi, noùi lôøi ñoäc aùc, noùi lôøi phuø phieám, tham lam, saân haän vaø taø kieán, ñaây goïi laø phi phaùp vaø phi muïc ñích" (Kinh Taêng Chi III). Ngaøi khuyeân moïi ngöôøi neân soáng ñuùng theo 10 ñieàu thieän, nhö vaäy phuø hôïp vôùi nguyeân taéc ñaïo ñöùc vaø quy luaät cuûa haïnh phuùc.
Trong 10 ñieàu thieän phaân laøm 3 laõnh vöïc: thaân, mieäng, yù Theo Phaät giaùo laõnh vöïc taâm lyù raát quan troïng, nhöõng haønh vi cuûa thaân, mieäng, yù, ñeàu coù ñoäng cô töø yù thöùc. Nhöõng haønh vi baát thieän chæ laø nhöõng bieåu hieän cuûa ñoäng löïc beân trong: tham, saân hay taø kieán. Vì vaäy, ñaïo Phaät thöôøng coi troïng tu taâm hay tu töôùng, neáu loøng tham khoâng ñöôïc nhaän dieän vaø tu taäp ñeå cheá ngöï chuùng thì toäi aùc seõ phaùt sinh, thieän phaùp seõ toån giaûm. Ñöùc Phaät daïy: "Naøy caùc Tyø kheo, do nhaân tham, saân, si maø coù saùt sinh, laáy cuûa khoâng cho, taø haïnh trong caùc duïc, noùi laùo, noùi hai löôõi, noùi lôøi ñoäc aùc, noùi lôøi phuø phieám Nhö vaäy, tham laø nhaân duyeân cho nghieäp sanh khôûi, saân laø nhaân duyeân cho nghieäp sanh khôûi, si laø nhaân duyeân cho nghieäp sanh khôûi; ngöôïc laïi tham saân si ñoaïn dieät thì nghieäp ñoaïn dieät "(Kinh Taêng Chi III). Söï phaùt trieån giôùi ñieàu trong caùc sinh hoaït cuûa Taêng chuùng cuõng chæ khai trieån saâu vaø roäng hôn 3 caùi ñoäng löïc thieän vaø baát thieän beân trong taâm yù naøy. Tham lam laø goác nhöng tham coù nhieàu loaïi : tham saéc, tham taøi, tham danh, chaáp ngaõ Söï môû roäng giôùi luaät chính laø ñeå töông öùng vôùi nhieàu saéc thaùi khaùc nhau cuûa ba taâm baát thieän naøy. Nhöõng nguyeân taéc giôùi luaät vöøa ñeå cheá ngöï, ñình chæ 10 aùc nghieäp nhöng ñoàng thôøi cuõng ñeå phaùt trieån 10 thieän nghieäp, trong luaät goïi tính chaát hai maët naøy cuûa giôùi : chiû trì vaø taùc trì.
Ñaïo Phaät chuù troïng vaøo ñoäng cô taâm yù, hay yù nghieäp, ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø coi thöôøng haønh vi cuûa thaân, mieäng vaø keát quaû cuûa ñoái töôïng. Ví duï giôùi saùt :"Coá yù töï tay mình laøm döùt sinh maïng con ngöôøi hoaëc caàm dao ñöa ngöôøi khaùc gieát, hoaëc khen ngôïi söï cheát hoaëc khích leä cho cheát Ngöôøi kia vì caùc ñieàu treân maø cheát thì phaïm toäi gieát ngöôøi phaûi bò truïc xuaát" (Giôùi Tyø kheo). Moät giôùi neáu vi phaïm phaûi coù taùc yù, hay coá yù laøm caên baûn nhöng ñeå thaønh moät haønh vi phi ñaïo ñöùc phaûi coù bieåu hieän thaân, mieäng vaø keát quaû cuûa ñoái töôïng. Coù tröôøng hôïp thaân mieäng, haønh ñoäng coù haäu quaû cho ñoái töôïng nhöng khoâng coá yù, khoâng taùc yù thì khoâng phaïm toäi hay toäi raát nheï. Ñoù laø lyù do ñaïo ñöùc Phaät giaùo thöôøng ñi saâu vaøo ñoäng löïc taâm yù cuûa con ngöôøi. Nhöõng ñoäng löïc taâm yù aáy trôû thaønh giôùi luaät coù taùc duïng phoøng ngöøa vaø laøm cho con ngöôøi trôû neân thaùnh thieän.
Ñoái vôùi ngöôøi xuaát gia, giôùi luaät raát nhieàu vaø chi tieát : Tyø kheo 250 giôùi, Tyø kheo Ni 348 giôùi, Boà taùt 48 giôùi nhöng cuõng chæ phaùt trieån töø söï ñoaïn tröø caùc ñoäng löïc baát thieän cuûa taâm yù laø tham, saân vaø si. Neáu moät ngöôøi khoâng coù tham, saân, si thì ñaïo ñöùc ñaõ hoaøn thieän, khoâng coøn giöõ caùc giôùi ñieàu treân laøm gì. Vì vaäy, ñöùc tính cuûa moät Tyø kheo ñöôïc Ñöùc Phaät daïy bao goàm caùc thieän taâm maø nguoàn goác laø voâ tham , voâ saân, voâ si dieãn ra nhö sau :"Ngöôøi coù taâm xaáu hoå (taøm quí) seõ ñöa ñeán khoâng taâm sôï haõi caùc toäi loãi, ñöa ñeán khoâng phoùng daät, ñöa ñeán bieát khieâm cung, ñöa ñeán nghe lôøi daïy baûo, ñöa ñeán öa gaàn ngöôøi hieàn, ñöa ñeán coù loøng tin vaøo chaùnh phaùp, ñöa ñeán loøng vò tha, ñöa ñeán tinh caàn trong thieän phaùp, ñöa ñeán cheá ngöï caùc duïc voïng, ñöa ñeán thieän giôùi ñöôïc tuaân thuû, ñöa ñeán gaàn guõi baäc Thaùnh hieàn, ngöôøi trí tueä, ñöa ñeán öa nghe phaùp, ñöa ñeán khoâng quan taâm chæ trích keû khaùc, ñöa ñeán chaùnh nieäm tænh giaùc, ñöa ñeán taâm ñònh tænh, ñöa ñeán taùc yù hôïp chaân lyù, ñöa ñeán khoâng laàm theo taø ñaïo, ñöa ñeán taâm tænh beùn nhaïy, tích cöïc, ñöa ñeán ñoaïn tröø thaân kieán, giôùi caám thuû vaø nghi, ñöa ñeán ñoaïn tröø tham saân si ñeå thaønh töïu ñaïo ñöùc hoaøn toaøn voâ tham, voâ saân, voâ si". (Kinh Taêng Chi III).
Toùm laïi, ñaoï ñöùc Phaät giaùo ñöôïc xaây döïng treân cô sôû giôùi luaät vaø nhöõng giôùi luaät aáy laø nhöõng nguyeân taéc neáu ñöôïc tuaân thuû seõ ñem ñeán hieäu quaû cheá ngöï duïc voïng baûn naêng, thieát laäp caùc moái quan heä giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi, con ngöôøi vôùi thieân nhieân moät caùch hoaø ñieäu; xa hôn nöõa, coù theå tònh hoùa taâm thöùc thoaùt ly caùc chöôùng ngaïi vaø öùc cheá taâm lyù ñeå soáng moät ñôøi soáng haïnh phuùc chaân thaät.
(Nguyeät san Giaùc Ngoä soá 56/2000)
Trang MUÏC LUÏC
Trang
chính