(PRAJNA PARAMITA HRIDAYA SUTRA)
LAØ SÖÏ THÖÏC HAØNH SAÙU BA LA MAÄT
TRÒNH VAÊN HIEÁN
Ñaïo khaû ñaïo
phi thöôøng ñaïo,
Danh khaû danh phi thöôøng
danh.
(Laõo Töû)
Caùi "Thöôøng Ñaïo" vaø caùi "Thöôøng Danh" laø caùi maø chuùng ta chaúng theå ñöôïc. Nhöng "Vaên dó taûi Ñaïo" – nhôø coù "vaên" maø chuùng ta coù theå tieáp caän ñöôïc vôùi Ñaïo. Nay chuùng ta cuøng nhau khaûo saùt chæ moät caâu vaên kinh sau ñaây ñeå xem vaên taûi ñaïo nhö theá naøo: "Quaùn töï taïi Boà taùt haønh thaâm Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña thôøi – chieáu kieán Nguõ Uaån giai khoâng – ñoä nhaát thieát khoå aùch".
Ñaây laø caâu môû ñaàu cuûa Taâm Kinh Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña, laø tinh yeáu laáy töø 600 quyeån kinh Ñaïi Baùt Nhaõ, vôùi boán chöõ môû ñaàu "Nhö thò ngaõ vaên" vaø cuoái kinh coù boán chöõ "Tín thuï phuïng haønh". Troïng taâm cuûa caâu kinh coù noäi dung laø "Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña", laïi laø dòch aâm Haùn Phaïn, khoâng phaûi dòch nghóa. Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña laø teân kinh, laø ñeà muïc, noù coâ ñoïng caùi yù chung cuûa caû moät boä kinh; coøn Kinh vaên laø noùi veà nhöõng nghóa rieâng töø trong ñeà muïc. Quaû nhieân, neáu roõ ñöôïc yù chung trong ñeà muïc thôøi nhöõng yù rieâng trong kinh vaên seõ deã naém hôn.
Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña laø tieáng Phaïn, laø tieáng Trung AÁn thôøi baáy giôø. Hai chöõ Baùt Nhaõ laø dòch aâm Haùn maø khoâng dòch nghiaõ. Dòch chöõ Baùt Nhaõ Ba La Maät nhö theá laø thuoäc veà loái "trang troïng baát phieân", hoaëc "ña haøm baát phieân", laø haøm nguï nhieàu nghóa neân khoâng dòch; hoaëc "bí maät baát phieân" nghóa laø nhieàu nghiaõ aùo bí neân khoâng dòch. Neáu dòch Baùt Nhaõ laø trí tueä thì trong caùc ngaønh khoa hoïc ngaøy nay cuõng duøng chöõ "trí tueä" sôï laãn loän vaø chöõ "trí tueä" theá tuïc thöôøng duøng khoâng noùi leân heát yeáu nghóa cuûa chöõ Baùt Nhaõ (Prajnaõ). Neáu coù dòch thôøi göôïng dòch laø "Dieäu Trí", hay "Tònh Tueä", bôûi leõ chöõ Baùt Nhaõ laø moät "Phaùp" (cuûa Ñöùc Phaät) nhaèm giuùp cho con ngöôøi ta vöôït khoûi, thoaùt ra ngoaøi caùi theá gian naøy (Voâ laäu xuaát theá), noù laø (moät phaùp thuoäc veà) tuyeät ñoái.
Baùt Nhaõ Dieäu Trí naøy ai ai cuõng saün coù caû. ÔÛ chuùng sinh voâ bieân, cuõng nhö ôû Chö Phaät ba ñôøi khaép caû möôøi phöông ñeàu gioáng nhau nhö moät. Quaû nhieân, khi Ñöùc Phaät Thích Ca thaønh ñaïo döôùi coäi Boà Ñeà, Ngaøi coù thoát leân hai ba laàn :"Laï laém thay! Laï laém thay! Heát thaûy chuùng sinh ai ai cuõng ñeàu coù ñuû trí tueä, ñöùc töôùng nhö Phaät coù". (Chæ vì nhaän laàm caùi voïng töôûng cho neân khoâng theå nhaäp ñöôïc caùi trí tueä ñöùc töôùng aáy maø thoâi).
- Veà maët chöõ nghóa, caâu cuù töùc laø "Vaên Töï Baùt Nhaõ" chuùng ta thaáy coù chuû theå laø Ñöùc Thaùnh "Quaùn Töï Taïi Boà Taùt" (Haønh thaâm vaø chieáu kieán), Vôùi ñoái töôïng laø "Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña", vaø heä quaû giöõa chuû theå vôùi ñoái töôïng (laø thaáy) "Nguõ Uaãn Giai Khoâng" vaø "Ñoä Nhaát Thieát Khoå Aùch".
- Veà maët trieát hoïc thoâng qua "Vaên töï Baùt Nhaõ" chuùng ta hieåu ñöôïc "Nguõ Uaån Giai Khoâng" (do Quaùn Chieáu Baùt Nhaõ maø bieát), coù nghóa laø "vaïn söï vaïn vaät ñeàu khoâng coù Töï "maét" hay thaáy baèng "thöùc" ? Vôùi chuùng ta, nhôø "Vaên töï Baùt Nhaõ" maø chuùng ta coù theå hieåu tính caùch trieát hoïc laø "naêm uaån khoâng coù töï tính" vaø caùi thaáy cuûa chuùng ta vaãn chæ laø caùi thaáy cuûa chöõ, nghóa, cuûa tri thöùc (Thöùc) theá tuïc, chöù chöa phaûi laø caùi "caûm nhaän tri giaùc" hay laø "söï chöùng ngoä" cuûa moät vò Ñaïi Boà Taùt nhö Ñöùc thaùnh Quaùn Töï Taïi Boà Taùt ñöôïc.
Duy Thöùc daïy : "Tuyø tình voïng chaáp giaû, xöng lyù thi thieát giaû"
"Tuøy tình" (Voâ theå tuøy tình giaû) laø aùm chæ caùi traïng thaùi cuûa taâm thöùc, thí duï nhö baûy tình, (töùc caùi Voâ theå) luoân ñieân ñaûo, thay ñoåi, voïng tình giaû doái… ñeå roài chaáp coù caùi "Ta", cuûa "Ta" .. Theá neân töôùng giaû doái naøy phaûi boû ñi.
"Xöùng lyù" (Höõu theå thi thieát giaû) laø thuoäc veà coâng vieäc cuûa haønh Boà Taùt, "Ñuùng lyù y söï", phöông tieän tuøy theo caên cô cuûa theá tuïc phaøm phu… maø töø bi muoán daét daãn hoï neân giaû laäp "Danh" (thí duï nhö ôû ñaây laø : Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña) töø Söï… Theá cho neân, khi hoïc Phaät, ñoïc caùc Kinh Luaän Ñaïi Thöøa phaûi thieâng "lyù" thì "söï" ôû ñaây (töùc Baùt Nhaõ Taâm Kinh) môùi trôû neân dieäu duïng.
Duy Thöùc daïy tieáp : "Voâ Sôû baát minh, Höõu Sôû Voâ giaùc".
"Voâ Sôû" thì sôû ôû ñaây töùc laø Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña Taâm Kinh. Neáu khoâng coù "Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña Taâm Kinh" thì chuùng ta chaúng theå naøo saùng (Minh). Theá nhöng, baèng vaøo "Vaên Töï Baùt Nhaõ" maø chuùng ta caûm nhaän ñöôïc moät phaàn naøo cuûa Taâm Kinh, nhöng laïi khoâng "Haønh Thaâm Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña" nhö Ngaøi Quaùn Töï Taïi Boà Taùt baèng Phaùp tu Nhó Caên Vieân Thoâng (Phaûn vaên vaên töï tính: nghe caùi tính Nghe) maø laïi cöù khö khö oâm laáy Vaên Kinh Baùt Nhaõ thì "Khoâng coù giaùc" (Höõu sôû voâ giaùc).
Duy Thöùc chæ roõ cho chuùng ta bieát" Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña (taâm kinh)" laø do Ñöùc Thaùnh Quaùn Töï Taïi Boà Taùt vì "xöùng lyù" maø giaû laäp ra caùi goïi laø "Vaên töï Baùt Nhaõ" (thi thieát giaû) ñeå (cuõng laø thi thieát) noùi cho Ngaøi Xaù Lôïi Phaát; vaø cuõng laø do Voâ Taùc Dieäu Löïc cuûa Ñöùc Phaät maø hai vò Thaùnh ñaõ "Thi Thieát" (giaû laäp) ra ñeå laïi cho ñôøi sau. Tuy nhieân, vôùi "Vaên Töï Baùt Nhaõ" chuùng ta cuõng chaúng theå naøo bieát ñöôïc "thöïc Töôùng Baùt Nhaõ", bôûi leõ "Thöïc töôùng Baùt Nhaõ" laø caùi chaúng theå ñöôïc do thoâng qua Vaên töï Baùt Nhaõ maø phaûi laø do khoå coâng tu trì.
Xem xeùt thaät kyõ löôõng caâu "Haøng Taâm Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña thôøi" chuùng ta thaáy gì ? Quaû nhieân, neáu ñöùc Quaùn Töï Taïi Boà Taùt thöïc haønh saâu xa Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña (baèng Dieäu Trí) vaø "Thôøi" nghóa laø vaøo caùi luùc maø "Thöïc Taïi Hieån Loä" – thì khi aáy, caùi "Dieäu Quan Saùt Trí" caûm nhaän ñöôïc "Naêm Uaån laø khoâng (coù töï tính) baèng caûm nhaän tröïc giaùc.
Ñeán ñaây, vôùi ngoân ngöõ theá tuïc ñeå thaûo luaän chuùng ta thaáy "Quaùn Chieáu Baùt Nhaõ" nghóa laø duøng caùi "Trí Dieäu Quan Saùt" maø xem xeùt Chaân Ñeá vaø Tuïc Ñeá. Chaân Ñeá laø caùi töôùng khoâng Sinh, khoâng Dieät. Tuïc Ñeá laø nhöõng caùi (Vaïn Phaùp) ôû theá gian coù sinh, coù dieät. Vaät lyù hieän ñaïi cho bieát, vaïn söï vaïn vaät coù ñöôïc laø do töø Khoâng maø Coù (töø caùc Haït aûo). Veà Phaät phaùp, chuùng ta bieát raèng nhöõng caùi thuoäc veà Tuïc Ñeá (töùc chaân lyù töông ñoái) phaûi nöông vaøo caùi thuoäc veà Chaân Ñeá (töùc chaân lyù tuyeät ñoái) maø thaønh ra ñöôïc. Theá laø Tuïc (töông ñoái) laø Chaân (tuyeät ñoái); Chaân vôùi Tuïc khoâng phaûi Hai maø vaãn laø Hai; tuy Hai maø vaãn khoâng phaûi Hai, - cuõng chính laø yù nghóa cuûa caâu kinh : "Chieáu Kieán Nguõ Uaån Giai Khoâng" , nghiaõ laø "Soi thaáy Naêm Uaån… " cuõng nhö moïi Phaùp hieän coù, töùc laø soi veà Tuïc Ñeá; vaø "Giai Khoâng", nghóa laø thaáy ñöôïc Naêm Uaån vaø moïi phaùp ñeàu laø khoâng coù, töùc laø soi veà Chaân Ñeá. Soi nhö theá (Chieáu Kieán) thôøi thaáy ñöôïc caû caùi tuïc vaø caùi chaân dung nhaäp laãn nhau (töông töùc – töông nhaäp), caùi Coù vaø caùi Khoâng khoâng laøm chöôùng ngaïi nhau. Y vaøo phaùp "Quaùn Chieáu Baùt Nhaõ" naøy thì coù theå hieåu ñöôïc "Ñeä Nhaát Nghóa Ñeá" nghóa laø "Chính Lyù Ñeä Nhaát" khoâng coøn phaân bieät Tuïc vôùi Chaân nöõa (Xöùng lyù : Baát Nhò).
Chuùng ta neân heát söùc löu yù ôû ñaây laø chuû theå thöïc haønh saâu xa Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña laø baäc Ñaïi Boà Taùt, coù nghóa laø Ngaøi ñaõ coù ñuû Töù Trí , töø ñoù Ngaøi "quaùn Chieáu" baèng caùi "Trí Dieäu Quan Saùt" maø Ngaøi bieát ñöôïc "Nguõ Uaån Giai Khoâng" (khoâng coù töï tính). Vôùi Ngaøi Quaùn Töï Taïi Boà Taùt, vieäc thaáy "Naêm Uaån ñeàu Khoâng laø moät söï "Theå chöùng Taâm linh" maø bieát ñöôïc, chöù khoâng phaûi do tö duy tö bieän maø bieát ñöôïc (nhò nguyeân). Töø Taâm kinh Baùt Nhaõ, chuùng ta coù theå tieáp caän chaân lyù hay ñaïo nhôø "ngoân ngöõ"; nhöng ngoân ngöõ vaø söï hieåu bieát cuûa chuùng ta thoâng qua ngoân ngöõ khoâng noùi leân ñöôïc heát tinh thaàn uyeân aùo cuûa Lyù hay Ñaïo – laø caùi chaúng theå ñöôïc (Baát khaû ñaéc) - (Lyù Do Ngoân Chöông, Ngoân Baát Vieät Lyù). Thaáy ñöôïc "Thaät töôùng Baùt Nhaõ" laø do Theå nhaäp Tam Muoäi maø thaáy ñöôïc, baèng Trí Dieäu Quan Saùt maø thaáy ñöôïc, chöù khoâng phaûi baèng "Thöùc thöù saùu" (Manovijnana) hay vôùi caùi teân khaùc laø Taâm sai bieät maø thaáy ñöôïc.
Nhôø "thöïc haønh saâu xa Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña" ñeå roài ñeán caùi "thôøi" nghóa laø vaøo caùi luùc Ngaøi "Nhaäp Tam Muoäi" (Thöïc taïi hieån loä), "saéc" hay "thaân Ngaøi" vaãn coøn ngoài ñoù, nhöng bò "xoùa", coøn "taâm" hay thoï, töôûng haønh, thöùc bò "hoùa": "Thaân Vong – Taâm Huù" nghóa laø caû thaân vaø taâm Ngaøi theå nhaäp vaøo traïng thaùi "Tuyeät maïng – Tuyeät theå" hay laø nhaäp traïng thaùi : khoâng coøn moái töông quan vôùi khoâng gian – khoâng coøn moái töông quan vôùi thôøi gian" (khoâng gian maát – thôøi gian maát). Ñoù cuõng laø noäi dung cuûa lôøi keä cuûa Ñöùc Phaät Thích Ca noùi vôùi Tyø kheo A Thaùt Dó vaø chuùng ñeä töû cuûa Phaät trong Kinh Kieân Coá (Tröôøng A Haøm H.T Thích Minh Chaâu).
Do ñaâu khoâng Töù Ñaïi ? Neân ñaùp : Thöùc voâ hình ñaát, nöôùc, gioù, löûa dieät Voâ löôïng töï saùng soi. Do ñaâu khoâng Thoâ, teá ? Thöùc dieät, boán ñaïi dieät vaø daøi, ngaén, toát, xaáu thoâ, teá, toát, xaáu dieät dieät haún khoâng dö thöøa ? Thöùc dieät, taát caû dieät.
Taát caû haøng cö só Phaät töû chuùng ta thöôøng tuïng kinh Saùm Nguyeän :
Naêng leã Sôû
leã Tính khoâng tòch
Caûm öùng Ñaïo
gian nan tö nghò".
ÔÛ ñaây, Naêng leã laø Ñöùc Boà Taùt Thaùnh Quaùn Töï Taïi. Sôû leã laø "Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña" . Tính Khoâng Tòch laø Nguõ Uaån Giai Khoâng (hieån loä). Ñaây laø vaán ñeà maø taát caû chuùng ta khoâng taøi naøo lónh hoäi noåi ; bôûi leõ "Caûm öùng Ñaïo Giao Nan Tö Nghò" laø caùi ñieàu "Chaúng theå nghó baøn" vì chuùng ta ñaõ Theå nhaäp Tam Muoäi ñaâu !
Khôûi thuûy, Baùt Nhaõ laø phöông tieän (Sôû leã); ñeán khi thaønh töïu, Baùt Nhaõ trôû thaønh cöùu caùnh töùc laø Giaùc Ngoä, Nieát Baøn laø muïc ñích toät cuøng cuûa Ñaïo Phaät (laø tính khoâng tònh). Khi vieäc "Thöïc haønh saâu xa Baùt Nhaõ" ñeán ñöôïc "Tính Khoâng Tòch" thì ñöông söï (naêng leã) ñaõ ñöôïc ñoàng hoùa vôùi muïc ñích Baùt Nhaõ (sôû leã). Naêng Leã – Sôû Leã khi aáy trôû neân hieäp nhaát, ñoù laø giaùc ngoä, laø Nieát Baøn laø traïng thaùi Samadhi; bôûi vì trong kinh nghieäm taâm linh, Baùt Nhaõ (Prajna) chæ coù theå haønh ñoäng theo "Baûn Tính Thanh Tònh" nguyeân thuûy cuûa noù chöøng naøo noù giaùc ngoä. Tuy khôûi ñaàu goïi laø Baùt Nhaõ nhöng chöøng naøo Baùt Nhaõ coøn ñaët caùi ñích naèm ôû beân ngoaøi (noù), noù (Baùt Nhaõ) chöa phaûi laø noù, chöa ôû trong traïng thaùi thuaàn tònh cuûa noù. Chæ khi naøo noù ñaït ñeán traïng thaùi ñoàng nhaát vôùi giaùc ngoä, noù môùi thöïc laø noù (Prajna), nghóa laø trôû veà nguyeân tính cuûa noù. Chöøng naøo Giaùc ngoä coøn phaûi nöông vaøo Baùt Nhaõ (Taâm kinh) thì khoâng nhöõng Giaùc Ngoä coøn xa vôøi vôïi vôùi "Maët Trôøi Ñaïi Nhaät Quang Minh (Mahavairocana)" maø ngay caû ñeán Baùt Nhaõ ñích thöïc vaãn khoâng theå haønh ñoäng theo taùc duïng baûn höõu cuûa noù (Baùt Nhaõ). Baùt Nhaõ laø Baùt Nhaõ chæ khi naøo hieäp nhaát vôùi Giaùc Ngoä trôû thaønh moät.
Khi söï thöïc haønh Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña saâu xa, maïnh meõ ñeán toät ñoä (hoàn nhieân, khoâng baèng söï coá gaéng cuûa mình), khi aáy, Baùt Nhaõ vôùi Giaùc Ngoä trôû neân ñoàng nhaát, Baùt Nhaõ hieån loä trôû thaønh thöïc taïi.
Treân khaùi nieäm, Baùt Nhaõ baét ñaàu baèng nhöõng vaän ñoäng ñaàu tieân cuûa noù höôùng tôùi thaåm ñònh caùi giaû thieát (töùc Taâm Kinh) laøm ñoái töôïng cho noù. Cho ñeán khi, Baùt Nhaõ thöïc söï naém ñöôïc (töùc laø haønh giaû ñoàng hoùa vôùi ñoái töôïng), thì "Sôû Trì" vaø "Naêng Trì" trôû thaønh "moät" (khi aáy thöùc ñaõ dieät), moïi thieân chaáp chaám döùt, vaø baây giôø laø traïng thaùi cuûa söï ñoàng nhaát, voâ phaân bieät vaø goïi ñoù laø Giaùc Ngoä (thöïc söï) vaø cuõng laø Nhaát Thieát Trí (Sarvajnata).
Ñaây laø moät kinh nghieäm taâm linh Phaät giaùo coù theå ñöôïc hieåu nhö sau : "Tröôùc heát Baùt Nhaõ töï phaân ñoâi nhö laø "phöông tieän" vaø "cöùu caùnh", chuû theå vaø khaùch theå – caùi thaáy vaø caùi bò thaáy…. Cho ñeán khi taùc duïng "töï thaáy" ñaõ hoaøn taát (chuû theå ñaõ ñoàng hoùa vôùi khaùch theå), nghóa laø khoâng coøn coù söï phaân hai trong Baùt Nhaõ – Baùt Nhaõ hieän haønh trong Giaùc ngoä vaø giaùc ngoä hieän haønh trong Baùt Nhaõ vaø ôû caùi thôøi taïi ñoù thì ñaâu cuõng laø Nieát Baøn… (chaúng qua chæ laø caùch goïi, taát caû chæ laø moät). Theá laø, taát caû nhöõng danh hieäu ñoù chæ laø giaû danh, phöông tieän ñöôïc goïi ra nhö theá chaúng qua chæ vì noù tieän lôïi cho tri thöùc theá tuïc. Caùi Thöïc hay caùi Chaân laø caùi moät goàm taát caû nhöõng danh hieäu ñoù vaøo vaø chính laø "caùi ñoù" (Tattvam Maci).
Theá thì, Baùt Nhaõ (Prajna) töùc laø chính giaùc (Samadhi), hay Giaùc Ngoä ; Baùt Nhaõ laø Nhaát Thieát Trí (Sarvajnaõta), Baùt Nhaõ laø Nieát Baøn (Nirvana), Baùt Nhaõ laø Chaân Nhö (Tathata), Baùt Nhaõ laø taâm (Citta), Baùt Nhaõ laø Phaät tính (Buddhataø). Vaäy thì töï thaân Baùt Nhaõ baûn lai voán Baát Khaû Ñaéc vaø Baát Khaû Tö Nghì (Acintya). Baát khaû ñaéc (Anupaladha) vaø Baát khaû tö nghì ñoù, caùc taùc giaû cuûa caùc Kinh Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña taùn döông Baùt Nhaõ nhö moät vò taïo ra nhöõng pheùp laï gaàn nhö laø nhaân caùch hoùa Baùt Nhaõ thaønh moät ñoái töôïng toân suøng vaø sau heát ñoøi hoûi nhöõng ai tin noù neân chí thaønh cung kính ñoái vôùi taát caû nhöng Kinh vaên naøo ñoù chöùa ñöïng giaùo thuyeát Baùt Nhaõ, coi (Baùt Nhaõ) nhö chính chuùng laø nhöõng Hoùa thaân sinh ñoäng linh hoaït cuûa khaû naêng hoaøn taát nhöõng söï kyø dieäu. Khoâng phaûi chæ neân hoïc hoûi (Raryvaøpti), tuïng ñoïc (Vaøcana), nhôù nghó (Dhaørana) vaø sao cheùp (Lekhana), nhöng coøn khuyeán khích laø neân cung kính (Satkara) vaø cuùng döôøng (Gurakara) baèng caùc phaåm vaät (Puja) nhö Hoa, traøng hoa, höông, daøu, ñeøn, côø, phöôùn, loïng vaø y phuïc… Coøn veà thieän caên taêng tröôûng vaø Tín taâm (Abhisraddhaø : thaâm tín) vaø tín nhieäm (Adhmukti : Thaéng giaûi) vôùi söï nhieät thaønh tích cöïc (Adhyasaya : thaân taâm hay cao chí) trong Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña (Prajnaø Paramita) thì khoâng moät ai coù theå mong nhaän chaân ñöôïc Noù (Baùt Nhaõ) moät caùch xaùc thöïc (Thöïc Chöùng Tam Muoäi). Khía caïnh suøng baùi cuûa Baùt Nhaõ Ba La Maät Ña ñöôïc noái keát kyø laï vôùi "tính chaát sieâu hình" cao vuùt toät cuøng cuûa noù. Cuoái cuøng thì chuû ñeà cuûa caùc kinh Baùt Nhaõ vaãn laø Boà Taùt Haïnh, töùc laø "Thöïc haønh Baùt Nhaõ Ba La Maät " ñeå nhôø ñoù chöùng thöïc Giaùc Ngoä toái thöôïng.
Thöïc haønh Baùt Nhaõ Ba La Maät : Vaán ñeà thöïc haønh Baùt Nhaõ Ba La Maät laø chuû ñeà haáp daãn nhaát trong nhaø Thieàn, khoâng ngôùt ñöôïc neâu leân vaø ñöôïc giaûi ñaùp; bôûi leõ, ñaáy laø troïng ñieåm loâi cuoán nhaát cuûa taát caû caùc Kinh Baùt Nhaõ. Neáu thaønh töïu ñöôïc, vieäc tu taäp Phaät phaùp keå nhö ñaõ ñeán cuøng ñích.
Theá nhöng, vieäc "Thöc haønh Baùt Nhaõ" vôùi vieäc "Caûm öùng ñaïo giao" (töùc Giaùc Ngoä), caû hai khoâng cuøng moät baûn chaát ñoàng loaïi. Vieäc "Caûm öùng ñaïo giao" hay Giaùc Ngoä naûy sinh ra töø söï " Thöïc haønh Baùt Nhaõ" ñoù nhö hoa luùc töø caây luùa; cuøng vôùi ñôøi soáng tieáp noái leân (haït luùa) töùc laø moät . Vaø lyù luaän sau ñaây laø chaéc thaät : "Baùt Nhaõ hieån loä trong caùc "sôû haønh" (töùc laø söï soáng "taâm linh" ñang coù maët trong khi thöïc haønh Baùt Nhaõ Ba La Maät Saâu Xa), vaø chính caùi "naêng haønh" ñoù ñang laø noäi dung cuûa söï Giaùc Ngoä. Cho neân, Baùt Nhaõ laø Giaùc Ngoä hay Chính Giaùc. Prajnaø – Sambodhi cuõng coù theå ñöôïc khaúng ñònh theo nghóa vôùi khiaù caïnh thöïc haønh cuûa vaán ñeà. Trong Phaät hoïc coù raát nhieàu thuaät ngöõ töông ñöông duøng thay ñoåi cho nhau. ÔÛ ñaây, trong tröôøng hôïp Baùt Nhaõ laø : Prajna = Sambodhi = Sarvajnaøta laø sôïi chæ ñoû noái lieàn nhöõng giaùo thuyeát sai bieät trong chuùng. Caùc Ngaøi thöû keùo ra moät maét xích nhöõng maét xích khaùc lieàn môû tung ra. Caùi göôïng goïi laø "sai bieät" ôû ñaây, chuùng ta coù theå ñònh nghóa; Baùt Nhaõ (Prajnaø) nhö laø moät phöông tieän (moät duïng cuï) nhaän thöùc, nhôø ñoù maø ñaït tôùi Nhaát Thieát Trí (Sarvajnaø) trong khi Giaùc Ngoä (Bodhi) hôi nghieâng veà taâm lyù moät chuùt theo vôùi nghóa laø noù noùi leân moät traïng thaùi thöùc tính cuûa taâm thöùc. Baùt Nhaõ coù saün trong moïi chuùng sinh khoâng phaân bieät (Nhö Lai Taïi Trieàn), ñöông nhieân laø chöa boäc loä taùc duïng thuaàn Tònh cuûa noù. Vôùi Ñöùc Phaät, Baùt Nhaõ laø Nhaát Thieát Trí (Nhö Lai Xuaát Trieàn), bôûi vì, Ngaøi thöôøng taïi trong traïng thaùi giaùc ngoä vieân maõn.
Chuùng ta gaëp trong Ñaïi Baùt Nhaõ (Maha Prajnaø – Paramita), Giaùc Ngoä hay Boà Ñeà ñöôïc dieãn taû baèng nhöõng thuaät ngöõ nhö sau : "Bodhi (Giaùc Ngoä) laø Khoâng Nghóa (Sunyata), laø Chaân Nhö Nghóa (Tathata) laø Thaät Teá Nghóa (Dharmataù). Theá nhöng, ñaáy laø nhöõng danh töôùng giaû laäp, nhöõng ngoân thuyeát taïm thôøi. Boà Ñeà laø Chaân thaät giaùc laø Toái thöôïng dieäu, Boà ñeà laø Chaân, laø Thaät, laø Khoâng Hö Voïng, khoâng Bieán Dò, Khoâng Bò Phaù Hoaïi, Khoâng Phaân Bieät, Boà Ñeà laø Thanh Tònh Chaân Thaät, laø Giaùc Ngoä cuøng khaép maø Phaät sôû höõu, Boà Ñeà laø söï Vieân Maõn caên baûn, töø ñoù Chö Phaät hieän Ñaêng Chính Giaùc soi thaáy heát thaûy caùc phaùp, heát thaûy caùc chuûng töôùng… vöôït ngoaøi moïi danh ngoân theá tuïc".
Bôûi leõ, ngoân ngöõ cuûa chuùng ta laø moät caùi gì ñoù cuõ rích vaø haïn cheá, neân khi Bodhi, Giaùc Ngoä ñöôïc dieãn taû baèng nhöõng (thuaät ngöõ) ñoàng hoùa khaùc nöõa nhö theá, khieán cho chuùng ta thaáy luùng tuùng, vaø thaät laø caàn thieát phaûi coù theâm nhöõng nhaän xeùt sau ñaây :
- Neáu chuùng ta noùi thaúng vaøo tính caùch bieåu loä cuûa noù (Baùt Nhaõ) thì Baùt Nhaõ coù theå töï bieåu loä baûn thaân, vaø chuùng ta coù theå phaùt bieåu nhö sau : "Baùt Nhaõ laø soi thaáy yeáu tính cuûa söï vaät (Phaùp), nhö theá laø nhö theá (Yathabhutam) : Baùt Nhaõ soi thaáy söï vaät y theo baûn tính Khoâng cuûa chuùng : Khi "soi thaáy" (Caûm öùng Ñaïo Giao) "söï vaät nhö theá laø nhö theá" laø ñaït tôùi "Bieân teá cuûa thöïc taïi". Vaø khi ñeán caùi "thôøi" töùc laø thôøi taïi vöôït ra ngoaøi "Trí naêng", "Trí kieán" cuûa con ngöôøi. Vaø do ñoù, Baùt Nhaõ naém caùi "khoâng theå naém"; ñaït caùi "khoâng theå ñaït"; hieåu caùi "khoâng theå hieåu". Vaø khi loái dieãn taû baèng trí naêng veà taùc duïng cuûa Baùt Nhaõ aáy ñöôïc dieãn dòch thaønh nhöõng haïn töø luaän lyù, nhôø ngoân ngöõ kheùo tung höùng maø thaáy ñöôïc. Ñoù laø caùi "khoâng tröôùc vaøo ñaâu; duø noù laø moät yù töôûng hay moät caûm giaùc".
- Cuoái cuøng laø "ñoä nhaát thieát khoå aùch". Ñaây laø coâng vieäc cuûa haøng Boà Taùt. "… Nhaát Thieát Khoå Aùch" laø toaøn boä khoå aùch ôû trong theá gian naøy. Nhöõng khoå aùch naøy tieàm phuïc trieàn mieân trong hai ñieàu chaáp giöõ : "Nhò Thuû Tuøy Mieân" aáy laø: "Naêng Thuû" vaø "Sôû Thuû" cuõng chính laø "Ngaõ chaáp" vaø "Phaùp chaáp"; töø ñoù maø sinh ra "Hai chöôùng" laø Phieàn Naõo Chöôùng vaø Sôù Tri Chöôùng töø voâ thuùy kieáp. Goác cuûa Hai Thuû vaø Hai Chöôùng laø taâm sai bieät, ñoù cuõng chính laø töø Voïng thöùc. Do ñoù, Chö Boà Taùt phaûi "Ñoä…" "Ñoä" ôû ñaây laø "Ñoä Ba La Maät", Chö Boà Taùt töø bi cho chuùng sinh ñöôïc aên "Chaùo Baùt Nhaõ" (Prajnaø), ñeå coù theå sang ñöôïc "bôø beân kia" (Ba La Maät = Paramita).
- Chuùng ta ñoïc "Hieàn thaùnh phaåm" trong Phaät maãu (Devaparivarta) cuûa Astasahasrika paramita : "Nhöõng ai khôûi söï thöïc haønh Baùt Nhaõ phaûi thöïc haønh Saùu Ba La Maät ñeå hoài höôùng coâng ñöùc cho (söï) chöùng ngoä Voâ Thöôïng Chính Giaùc. Tuy nhieân, khi hoài höôùng nhö theá, ñöøng coù bao giôø thuû tröôùc (Paraømrksa) Giaùc Ngoä (Bodhi) coi ñoù nhö laø muïc tieâu cho caùc thöïc taäp cuûa mình, cuõng ñöøng Thuû Tröôùc Naêm Uaån (Skanda), coi ñoù nhö laø nhöõng Thöïc Taïi Caù Bieät Baát Hoaïi. Bôûi vì, Nhaát Thieát Trí (Sarvajnaøta) laø caùi "Voâ Thuû Tröôùc" (Aparamrsta).
- "Voâ Thuû Tröôùc" töùc laø "Voâ Chaáp". Baát Khaû Ñaéc vaø Baát Khaû Tö Nghì laø Baûn Tính cuûa Baùt Nhaõ. Boà Taùt khi ñaõ khoâi phuïc ñöôïc hoaït duïng Nhaát Thieát Trí hay Chính Giaùc.
(Taïp chí nghieân cöùu Phaät hoïc soá 6/2000)
Trang
MUÏC LUÏC
Trang
chính